Khám phá Việt nam và hơn thế nữa - Sài·gòn·eer

Dự án lưu trữ độc lập và giấc mơ du hành thời gian qua những tấm bản đồ cổ

2026-01-22T15:42:05+07:00

Tọa lạc giữa đại lộ Nguyễn Huệ sầm uất, tòa nhà Sun Wah Tower mang dáng dấp của một khối kiến trúc hiện đại, minh chứng cho dòng chảy kinh tế toàn cầu và sự hội nhập mạnh mẽ của Việt Nam. Thế nhưng, cũng chính tại mảnh đất này chỉ 150 năm trước, một chiếc máy chém từng được dựng lên để thi hành án theo lệnh của chính quyền thuộc địa ngay trước Tòa Hòa giải (Justice de paix).

Tháp Sun Wah năm 2015 (trái) và Tòa Hòa giải, mở cửa năm 1875 (phải). Nguồn ảnh: Historic Vietnam.

Khung cảnh lịch sử ấy hiện lên sống động qua những nét vẽ đầy màu sắc trên tấm bản đồ quy hoạch Sài Gòn năm 1882. Nhờ dự án Vietnam Map Archive (VMA) - Lưu trữ Bản đồ Việt Nam, người ta có thể bước qua ranh giới giữa quá khứ và hiện tại chỉ bằng một cú chạm nhẹ trên máy tính hay điện thoại. VMA không đơn thuần là kho chứa ảnh tĩnh. Dự án này chọn cách "neo" những tấm bản đồ cũ lên nền bản đồ hiện đại, giúp người dùng thực hiện chuyến du hành thời gian khi chồng ghép hàng thế kỷ lịch sử lên chính vị trí họ đang đứng.

Bản đồ quy hoạch Sài Gòn năm 1882, tư liệu lưu trữ của Thư viện Quốc gia Pháp. Người quan sát tinh ý sẽ nhận ra Nguyễn Huệ không phải là đường phố lát đá mà là một con kênh. Nguồn ảnh: Thư viện Quốc gia Pháp.

Tuệ, người đồng sáng lập VMA, hẹn gặp tôi tại một quán cà phê Highlands ngay gần Nguyễn Huệ. Anh muốn chúng tôi vừa nhâm nhi cà phê, vừa quan sát tòa tháp trước mặt, đồng thời ngược dòng thời gian qua những tấm bản đồ trên màn hình. Tôi gặp Tuệ vài tuần trước tại hội thảo Engaging with Vietnam, nơi anh giới thiệu dự án với các học giả. Từ đó, tôi đã nghiền ngẫm đâu đó 20 tấm bản đồ của dự án, trải dài từ năm 1791 đến nay. Qua đó, tôi nhận ra vị trí quán cà phê yêu thích của mình từng là một vùng đầm lầy chằng chịt, và thấy được cảnh chợ trung tâm thành phố từng nằm gần bờ sông trước khi chợ Bến Thành “mới” được khởi tạo.

Chợ cũ trên đại lộ Charner, nay là đường Nguyễn Huệ được xây dựng năm 1982 (trái) và địa điểm chợ mới tại đầm lầy Bồ Rệt (Marais Boresse) như hình ảnh năm 1898. Nguồn ảnh: trang Flickr manhhai.

Tôi hẹn gặp Tuệ định bụng tìm thêm vài chi tiết hay ho về thành phố, nhưng những gì anh kể còn mở ra những góc nhìn sâu sắc hơn thế. Chẳng hạn như giai thoại về Vương Thái, vị thương gia giàu nức tiếng thế kỷ 19 từng sở hữu xưởng thuốc phiện và cả xưởng gạch xây nên Nhà thờ Đức Bà. Qua lời Tuệ, tôi nhận ra bản đồ chính là bộ khung nâng đỡ cho linh hồn của một thành phố. Với sứ mệnh bảo tồn và nuôi dưỡng linh hồn ấy, VMA mở ra một không gian không giới hạn, làm giàu thêm vốn hiểu biết cho sinh viên, học giả, du khách hay bất kỳ ai trót mang lòng yêu sử liệu và những mẩu chuyện xưa.

Dinh thự của Vương Đại bên bờ sông Sài Gòn khi được xây dựng (trái) và khi được chính quyền Pháp mua lại vào năm 1882 để làm trụ sở Cục Hải quan và Thuế (Direction des Douanes et Régies) (phải). Nguồn ảnh: Historic Vietnam.

Có một tình yêu bản đồ nồng nàn

“Mình thích bản đồ cổ, trước hết là vì chúng quá đẹp.” Tuệ là nhà báo dữ liệu tại VnExpress và đang theo học thạc sĩ Chính sách công ở Đại học Fulbright, nhưng phần lớn kiến thức chuyên môn đều do anh tự mày mò. Chính lòng say mê bản đồ cùng khao khát tìm hiểu kiến thức đa ngành đã thôi thúc Tuệ bắt tay vào dự án này từ khoảng một năm trước, khi anh tranh thủ những lúc rảnh rỗi chỉ vì “muốn học cách làm việc với bản đồ.”

Minh họa cách dùng nền tảng VMA.

Cũng như Tuệ, Saigoneer không khỏi tiếc nuối trước sự biến mất đột ngột của tài khoản Flickr manhhai, nơi từng lưu giữ hàng nghìn bức ảnh tư liệu quý giá về Việt Nam. Trong thư ngỏ của những người sáng lập VMA, Tuệ chia sẻ: “Sự biến mất của bộ sưu tập trên Flickr manhhai là một hồi chuông cảnh tỉnh đối với tôi.” Từ đó, anh nhen nhóm tầm nhìn về VMA như một sự giao thoa giữa tiếp cận mở, bảo tồn lịch sử và kể chuyện bằng hình ảnh. “Chúng tôi là một nhóm các nhà nghiên cứu trẻ đang nỗ lực xây dựng mái nhà cho những mảnh ký ức lạc lõng. Mong muốn của nhóm rất đơn giản: một nơi vừa an toàn như kho lưu trữ chuyên nghiệp, vừa mở cửa tự do như internet. Một thư viện của cộng đồng, vì cộng đồng.”

Trong khi nhiều bản đồ tập trung vào khu trung tâm Sài Gòn, một số bản đồ mở rộng phạm vi ra bên ngoài như bản đồ này từ năm 1923. Nguồn ảnh: Thư viện Quốc gia Pháp.

Ngay từ những ngày đầu, Tuệ đã tập hợp được một đội ngũ tình nguyện viên với nhiều chuyên môn khác nhau để cùng hiện thực hóa mục tiêu của VMA. Trong thư ngỏ, nhóm khẳng định: “Sứ mệnh của chúng tôi là tạo ra một không gian chung cho di sản. Nhóm tin rằng lịch sử không nên là câu chuyện riêng của các chuyên gia, mà phải là một cuộc trò chuyện đa chiều. Bạn có thể có một tấm bản đồ cũ từ đời ông; một nhà nghiên cứu ở Pháp có thể giữ một tài liệu hiếm. Và một sinh viên ở Hà Nội có thể đặt ra câu hỏi kết nối cả hai lại với nhau. VMA muốn trở thành không gian để cuộc trò chuyện đó diễn ra. VMA mong một ngày nào đó, một bạn trẻ ở Huế có thể mở tấm bản đồ của 70 năm trước, tìm thấy con đường bà mình từng sống và lần đầu tiên nhìn thấu thế giới qua đôi mắt của bà. Đó chính là phép màu mà nhóm đang nỗ lực tạo dựng.”

Bản đồ Plan de la rivière de Saïgon năm 1791 chỉ là những nét vẽ thưa thớt về các dòng sông và cửa sông không mấy chuẩn xác. Vì không thể hiện được đường xá lại còn đặt sai vị trí nhiều dòng nước, ban đầu nhóm định loại tấm bản đồ này ra khỏi dự án. Giữa hàng trăm lựa chọn khác, Tuệ muốn khắt khe hơn để tránh làm người dùng bị choáng ngợp. Thế nhưng, các thành viên khác trong nhóm không đồng ý, họ cho rằng vì đây là một trong những bản phác thảo đầu tiên của phương Tây về thành phố nên nó có giá trị lịch sử riêng. Trước khi người Pháp tạo ra những thay đổi lớn ở vùng đất này, họ phải tìm đường vào đây, và con đường đó chính là sông ngòi. Dù còn nhiều lỗi, tấm bản đồ vẫn kể lại được một phần tiến trình phát triển của Sài Gòn suốt nhiều thế kỷ qua. Cuối cùng, những người làm nghiên cứu của VMA đã thuyết phục được cả nhóm và tấm bản đồ hiện đã có mặt trong dự án.

Bản đồ sông ngòi Sài Gòn năm 1791. Nguồn ảnh: Thư viện Quốc gia Pháp.

Nhóm hiện có khoảng 10 tình nguyện viên, bao gồm cả Tuệ, chia thành các bộ phận: bản đồ, nghiên cứu, kỹ thuật và vận hành. Mỗi người đều cố gắng dành ít nhất 10 tiếng mỗi tuần cho công việc chuyên môn. Trong khi một số người miệt mài lục tìm trong các kho lưu trữ, tài liệu lịch sử và những nguồn uy tín như trang Historic Vietnam của Tim Doling, thì những người khác tập trung xây dựng hệ thống kỹ thuật, số còn lại chuyên tìm kiếm và thẩm định các bản đồ mới. Hiện có nhiều kho lưu trữ trực tuyến rất giá trị như David Rumsey hay Thư viện Quốc gia Pháp. Để một tấm bản đồ được chọn đưa lên VMA, nhóm phải dựa trên nhiều tiêu chí khắt khe như độ chi tiết, tính chính xác, sự mới mẻ, mục đích sử dụng và các thông tin chú giải. Vì bản đồ được lưu dưới dạng file ảnh, nhóm phải bổ sung thêm thông tin về tọa độ và các địa danh cố định để các tấm bản đồ có thể khớp nối và hiển thị tương quan với nhau.

Quá trình tìm kiếm tư liệu cũng hé mở nhiều sự thật bất ngờ trong giới sưu tầm bản đồ. Tại Việt Nam, không thiếu những tấm bản đồ gốc nằm trong các bộ sưu tập tư nhân hoặc đang được rao bán, nhưng đáng tiếc là chủ sở hữu thường không sẵn lòng cho dự án mượn để số hóa. Thế mới thấy, tri thức đôi khi vẫn bị kìm hãm bởi bài toán thương mại. Bên cạnh đó, còn một vấn đề sâu xa hơn: hầu hết bản đồ trên VMA hiện nay đều có nguồn gốc từ phương Tây. Điều này vừa phản ánh, vừa vô tình góp phần vào sự bất bình đẳng trong tiếp cận lịch sử.

Tuệ chia sẻ: “Bản đồ là sự thể hiện quyền lực; ai vẽ bản đồ, người đó nắm quyền lực.” Đây cũng là lý do vì sao nhóm bắt đầu với những tấm bản đồ do người Pháp vẽ, đơn giản vì chúng dễ tiếp cận và có độ chính xác cao nhất theo tiêu chuẩn hiện đại. Dù vậy, góc nhìn của người Việt vẫn là mảnh ghép không thể thiếu. Dù thực tế buộc phải ưu tiên nguồn tư liệu nước ngoài, nhóm vẫn đang nỗ lực tìm kiếm các nguồn bản địa, vốn mang một hệ thống tư duy rất riêng khi vẽ bản đồ dựa vào các vì sao.

Bản đồ quy hoạch An Nam Hà Nội giai đoạn 1876–1883. Nguồn ảnh: Thư viện Quốc gia Pháp.

Ngoài việc dựa vào các tinh tú, những người vẽ bản đồ phương Đông xưa còn có một cách hình dung rất riêng về thế giới. Ở đó, kích thước của các công trình hay cảnh quan thiên nhiên thường được vẽ dựa trên tầm quan trọng của chúng thay vì diện tích thực tế. Tôi tôi thấy rõ điều này khi Tuệ chạy thử phiên bản Hà Nội cho tôi xem: tòa thành hiện lên khổng lồ, lấn lướt cả những vùng xung quanh để nhấn mạnh vai trò trung tâm của nó, bất kể kích thước thực tế của những bức tường thành có ra sao.

“Thể xác và tâm hồn”

Nếu những con đường, cây cầu hay tòa nhà hiện diện trên bản đồ là "thể xác" của một thành phố, thứ mà ta có thể quan sát thấy sự đổi thay qua năm tháng, thì theo lời Tuệ, tất cả sẽ trở nên vô nghĩa nếu ta không hiểu được "linh hồn" ẩn chứa bên trong.

Linh hồn ấy được dệt nên từ những chi tiết nhỏ nhặt, từ những lời kể và cả những cảm quan rất thực. Chẳng hạn như, bên trong một tòa nhà cụ thể, người ta từng buôn bán mặt hàng gì? Ai là chủ nhân thực sự của nó? Những người thuê nhà ngày ấy đã phải trả bao nhiêu tiền mỗi tháng? Vì lẽ gì mà nơi đó từng bị bỏ hoang rồi sau này lại được hồi sinh?

Và vượt qua những sự thật hiển nhiên đó, ta còn muốn biết vào lúc 6 giờ sáng, đường phố xung quanh đã vang vọng những thanh âm gì khi gánh hàng rong đi qua; hay giữa một buổi chiều hè oi ả, không gian nơi ấy mang mùi vị ra sao. Quan trọng hơn cả là những niềm hy vọng, những nỗi sợ hãi và cả những niềm vui của biết bao thế hệ từng gắn bó với mảnh đất này.

Việc bổ sung kiến thức sẽ giúp những hình ảnh tĩnh, như bản đồ năm 1902 này, có thêm câu chuyện thay vì chỉ kiến trúc. Nguồn ảnh: David Rumsey.

Việc bồi đắp những chi tiết này từ các nguồn tư liệu gốc là bước then chốt để biến VMA thành một điểm hẹn tri thức, đúng như tinh thần mà nhóm đã gửi gắm trong thư ngỏ: “Hiện tại, mỗi tấm bản đồ đều được gắn tọa độ tỉ mỉ, được nghiên cứu tận tâm, lưu trữ hiệu quả và trình bày đẹp mắt trước công chúng. Bước tiếp theo, chúng tôi sẽ xây dựng một hệ thống để cộng đồng có thể đóng góp một cách dễ dàng mà vẫn đảm bảo được chất lượng. Nói cách khác: đội ngũ nòng cốt sẽ đóng vai trò dựng lên khung nhà, sắp sẵn các kệ tủ với quy trình chuẩn chỉnh và luôn thắp sáng đèn, sau đó, chúng tôi mời các bạn cùng đến để lấp đầy ngôi nhà ấy.”

Kiến thức bổ sung sẽ giúp người dùng trải nghiệm VMA tốt hơn, như với ví dụ đường Nguyễn Huệ này.

Với nền tảng kiến thức từ sử học, xã hội học, nhân chủng học cho đến các ngành khoa học xã hội khác, chính các thành viên trong nhóm đã thuyết phục Tuệ rằng dự án cần được bồi đắp thêm nhiều nguồn tư liệu khác như hình ảnh, báo chí, hồ sơ công vụ và cả những dòng nhật ký. Công cuộc đi tìm “linh hồn” cho những “thể xác” bản đồ này đòi hỏi một quá trình nghiên cứu sâu rộng mà nhóm đang nỗ lực thực hiện. Sau khi hoàn tất, khối tư liệu này sẽ được đưa lên hệ thống để bất kỳ ai cũng có thể tìm kiếm và tra cứu ngay trên giao diện của VMA.

Cách tập hợp tư liệu đa dạng và cởi mở này giúp xóa bỏ quan niệm cũ kỹ rằng lịch sử chỉ xoay quanh những nhân vật tầm cỡ, những trận đánh hay những dấu mốc thời gian khô khốc. Tuệ khẳng định: “Thật thiếu sót nếu chỉ nhìn lịch sử như những mẩu chuyện rời rạc trong không gian.” Anh tin vào sức mạnh của mỗi cá nhân và những trải nghiệm đời thường trong việc thấu hiểu lịch sử thực thụ. Bởi chỉ khi nắm bắt được những chi tiết ấy, khi hình dung được cuộc sống của một người bình thường giữa lòng thành phố ra sao, ta mới bắt đầu chạm được vào linh hồn của nó.

Kho tàng tri thức vô biên giới

Trong khi quá trình đắp bồi "linh hồn" cho dự án vẫn đang tiếp tục, nhóm rất mong nhận được sự đồng hành từ mọi người. Bất kỳ ai cũng có thể liên hệ với VMA để chia sẻ những tấm bản đồ, hình ảnh, tài liệu, các bài nghiên cứu hay đơn giản là những ý tưởng và thắc mắc của mình. Đội ngũ nghiên cứu của VMA sẽ đóng vai trò thẩm định mọi tư liệu trước khi đăng tải, nhưng xét cho cùng, đây vẫn là một dự án của cộng đồng. “Mọi người đều có thể tìm thấy niềm vui khi sử dụng và góp sức cùng dự án,” Tuệ chia sẻ.

Giá trị cốt lõi của VMA nằm ở tính cộng đồng và quyền tiếp cận hoàn toàn miễn phí. Vốn là người tin tưởng vào sự tự do của tri thức, tương tự tinh thần của các dự án như LibGen hay Anna’s Archive, Tuệ muốn đảm bảo rằng những hiểu biết chung phải đến được với tất cả mọi người, thay vì chỉ nằm trong tay những ai có đặc quyền tiếp cận kho lưu trữ của chính phủ hay giới học thuật. Với nguyên tắc đó, nhóm hy vọng người dùng không chỉ ghé thăm dự án như những vị khách thụ động, mà sẽ cùng tham gia như những “đồng tác giả” để viết tiếp câu chuyện lịch sử và xây dựng nên trải nghiệm này.

Tuy nhiên, cởi mở không có nghĩa là lơ là tính chính xác. Để bảo vệ giá trị học thuật của kho lưu trữ, VMA duy trì một đội ngũ nghiên cứu nội bộ và kết nối với mạng lưới chuyên gia để kiểm định các nội dung do cộng đồng đóng góp. Điều này đảm bảo mỗi dữ liệu, mỗi chi tiết đưa lên đều đáng tin cậy.

Để những thành quả chung này có thể tồn tại bền vững, VMA áp dụng tiêu chuẩn IIIF (International Image Interoperability Framework). Đây là chuẩn quốc tế về lưu trữ số mở, giúp các bản đồ, hình ảnh hay sách quét được bảo tồn nguyên vẹn và tương thích với các hệ thống nghiên cứu trong tương lai. Hơn thế nữa, để đảm bảo công sức của nhóm không bị biến mất như trường hợp của tài khoản manhhai, mọi thông tin đều được lưu trữ tại ít nhất ba địa điểm độc lập, bao gồm cả Internet Archive.

Trang chủ VMA.

VMA không có giới hạn cho những đích đến tiếp theo. Tuệ hào hứng chia sẻ về những dự định tương lai, từ những việc nhỏ như dùng nhật ký của tiền nhân để vẽ lại cuộc đời họ trên bản đồ, hay tạo ra những bản chỉ dẫn địa điểm cho các tác phẩm văn học lấy bối cảnh thành phố. Nhưng táo bạo hơn cả là tham vọng tái hiện lịch sử qua không gian 3D. Tuệ mơ về một ngày ta có thể cầm trên tay “tấm vé” lên chuyến tàu hỏa từ thế kỷ 19, đeo kính thực tế ảo và thấy mình đang đứng giữa một Sài Gòn thời kỳ rực rỡ nhất, nơi từng chi tiết kiến trúc cho đến phong thái, trang phục của người xưa hiện ra sống động ngay trước mắt.

Dù giấc mơ 3D ấy còn xa, nhưng mỗi mảnh ghép dữ liệu được bồi đắp lúc này đều là một bước tiến quan trọng. Với Tuệ, đây chính là lúc thích hợp nhất để đưa VMA đến với mọi người, bởi khi “phần thân” của dự án đã dần thành hình, nó sẽ là nguồn cảm hứng để cộng đồng cùng tham gia sáng tạo. Bức thư ngỏ của Tuệ khép lại bằng những lời đầy tâm huyết:

“Nếu bạn là sinh viên, bạn không cần phải là một chuyên gia, chỉ cần trí tò mò của bạn là quá đủ. Nếu bạn là nhà nghiên cứu hay nhà sưu tầm, hãy cân nhắc chia sẻ dù chỉ một câu chuyện, một tấm bản đồ. Hãy cùng nhau bắt đầu một cuộc trò chuyện. Còn nếu bạn đơn giản là tin vào ý tưởng này, sự ủng hộ của bạn dưới bất kỳ hình thức nào cũng đều là nguồn nhiên liệu quý giá để chúng mình bước tiếp. Hãy cùng nhau xây dựng một không gian chung cho di sản của chính chúng ta.”

Bạn đọc có thể liên hệ với nhóm qua website VMA hoặc email.

'Gia đình bé mọn' của Dạ Ngân, bức tranh sống động về xã hội Việt Nam sau giải phóng

2026-01-22T15:00:00+07:00

Mỗi khi có đợt gió lồng lộng quật vào cửa sổ ngôi nhà của nhà văn Dạ Ngân, những trái me ngoài cửa rung lắc lộp cộp, tưởng như vỏ đạn rơi. Cây me này do người Mỹ trồng vài chục năm trước. Khu cư xá nơi Dạ Ngân ở cũng là họ xây, một sự thật ngẫm ra khá trớ trêu, vì chính bà đã từng tham gia kháng chiến chống Mỹ tại miền Nam ngày xưa.

Đây chỉ là một lát cắt nhỏ trong hàng hà sa số những khía cạnh trong cuộc đời đầy biến động của nhà văn, nhà báo Dạ Ngân. Sinh ra vào năm 1952, bà đã trải qua nhiều khó khăn, mất mát, sự chịu đựng và cả phản kháng như bao người Việt thuộc thế hệ mình, những trải nghiệm ai cũng ngầm hiểu, nhưng ít khi nói thành lời. Đây cũng chính là chất liệu để Dạ Ngân nhào nặn thành những truyện ngắn và bài viết của mình, bao gồm cả Gia đình bé mọn, tiểu thuyết mà theo tôi là nổi bật nhất trong sự nghiệp của bà.

Từng vạt tường trong ngôi nhà nhỏ của Dạ Ngân đều chi chít khung ảnh gia đình lớn nhỏ, cũ mới. Chúng tôi rảo quanh căn phòng. Đứng trước mỗi bức hình, Dạ Ngân chỉ vào từng gương mặt, kể cho tôi nghe rằng ai là khuôn mẫu của nhân vật nào trong Gia đình bé mọn. Kia là cô Ràng, người phụ nữ đứng đầu gia đình, đầy quyền lực, có thể “chẻ sợi tóc làm tư”; cô bé Thu Thi, cô con gái đi mót xơ dừa trước quán nước ở chợ về làm chất đốt; Đính, tác giả của “những con chữ buồn, run rẩy, và vẫn rất là lãng mạn,” người sẽ trở thành bạn đời của Tiệp; và đương nhiên không thể thiếu Tiệp, nhân vật chính của tiểu thuyết và phiên bản trong sách của Dạ Ngân.

Ảnh chụp ba của Dạ Ngân cùng gia đình chồng của bà. Ảnh: Kevin Lee.

Sau khi cho tôi xem loạt ảnh cũ, Dạ Ngân đem ra một chồng vở, từng trang phủ đầy nét chữ viết tay chân phương: đó chính là bản thảo gốc của Gia đình bé mọn. Phải mất hơn 5 năm, bà mới hoàn thành được bản thảo này, qua nhiều bận viết rồi lại ngưng, hay thậm chí có lần nguyên bản nháp cũng bị bỏ ngang. Cuối cùng, bên bờ hồ Đại Lải ở ngoại thành Hà Nội, Dạ Ngân tập trung viết suốt một tháng trời để nắn nót viết xong. Dòng nước đục ngầu phù sa cứ chậm rãi luồn quanh từng ngọn núi đầy sương, còn bà cứ viết, suốt 20 ngày liên tục, mỗi ngày một chương sách.

Ảnh: Paul Christiansen.

Chúng tôi trò chuyện qua từng câu phiên dịch của cháu trai Dạ Ngân. Bà chia sẻ rằng các chi tiết trong truyện cũng ít nhiều đến 80% là có thật. Biết được điều này càng khiến tôi bất ngờ về tác phẩm này. Gia đình bé mọn được xuất bản lần đầu tiên bằng tiếng Việt năm 2005, còn bản dịch tiếng Anh được trình làng vào 2009. Mạch văn xoay quanh chuyện đời của Tiệp, người phụ nữ quê Điệp Vàng, một thôn nhỏ ở miền Nam. Tiệp tham gia kháng chiến ngay thuở thiếu thời sau khi ba cô mất trong chốn ngục tù Côn Đảo.

Tiểu thuyết theo cấu trúc phi tuyến tính, bay nhảy khắp các mốc thời gian trong quá khứ và hiện tại, cho người đọc trải nghiệm nhiều lát cắt quan trọng trong cuộc đời nhân vật chính: khi bồi hồi phát hiện ra cái đẹp của văn chương bên ánh đèn cầy le lói trong căn cứ kháng chiến, cuộc hôn nhân đọa đày bên người chồng công chức, những khó khăn chồng chất khi phải nuôi con bằng đồng lương ít ỏi của một nhà văn. Nổi bật nhất trong cốt truyện là mối tình Bắc-Nam cách trở của bà và người đàn ông đã có gia đình, và đương nhiên, kéo theo định kiến xã hội và gia đình đối với hôn nhân đổ vỡ và vấn đề ngoại tình, đặc biệt trong bối cảnh cái nghèo và tham nhũng bủa vây. Như văn sĩ Wayne Karlin đã viết trong lời tựa sách, sau chiến tranh, Việt Nam trải qua 3 giai đoạn biệt lập, và “câu chuyện của Tiệp diễn ra, đại diện cho 3 thời đại: khai phóng, tước bỏ, và cách tân.”

Trên văn đàn, hầu hết những tựa sách phổ biến nhất về Việt Nam bằng tiếng Anh gần như đều có tác giả là nam giới da trắng. Dẫu rất nhiều tác phẩm có thông điệp đáng đọc, chúng chỉ được viết từ góc nhìn ngoài cuộc, và, vô tình hay cố ý, thường vẽ nên hình tượng người Việt là những nhân vật phụ đơn điệu, hay tệ hơn là theo khuôn mẫu đầy tính kỳ thị chủng tộc. Ngay cả khi ta tính cả sách do tác giả Việt viết, được biên dịch sang tiếng nước ngoài, thì cũng chỉ toàn những câu chuyện về chiến trường, về những người lính, người đàn ông. Hiếm khi độc giả thực sự quan tâm đến Việt Nam thời hậu chiến được đọc tiểu thuyết ngoài những chủ đề vượt biên, và hiếm khi người đọc được trải nghiệm vai trò và chuyện đời phụ nữ Việt Nam trong giai đoạn thống nhất đất nước.

Đây đều là những chủ đề trọng tâm trong Gia đình bé mọn, nên thật thất vọng khi thấy tiểu thuyết hầu như rất ít được biết đến trong văn đàn Anh Ngữ. An Insignificant Family, bản dịch của dịch giả Rosemary Nguyen được trình làng qua Northwestern University Press, một nhà xuất bản nhỏ nhưng rất được tôn trọng, nhất là qua bộ sách “Voices from Vietnam” (Tiếng nói Việt Nam). Khi sách mới được xuất bản, Dạ Ngân đã được mời tham gia chuỗi hoạt động quảng bá sách khắp nước Mỹ, nhưng rủi thay, biên tập viên đã qua đời trước khi các hoạt động bắt đầu, nên chuyến đi cũng vì vậy mà không thành. Tuy sách vẫn được bày bán trực tuyến và nhiều giáo sư cũng biết đến sách để cho vào danh sách tác phẩm cần đọc trong khuôn khổ môn học của mình, tác phẩm hầu như không phổ biến trong bối cảnh văn học Việt hiện đại bằng tiếng Anh. Ngay cả Dạ Ngân cũng hiếm khi được cầm trên tay bản dịch, vì bà hay tặng sách làm quà cho người thân yêu.

Ảnh: Kevin Lee.

Tuy vậy, thật đáng mừng rằng các tác phẩm của Dạ Ngân rất được nhìn nhận và yêu mến ở Việt Nam. Rảo qua quầy văn học Việt Nam trong bất cứ nhà sách lớn nào trong thành phố, bạn chắc chắn sẽ tìm được vài tựa với cái tên Dạ Ngân. Gia đình bé mọn cũng được nhiều cơ quan báo chí đưa tin, và giành được nhiều giải thưởng, như Giải thưởng Hội Nhà văn Hà Nội và Hội Nhà văn Việt Nam.

Nói đi thì phải nói lại, ngay cả khi đã đoạt giải và được lên báo, Gia đình bé mọn vẫn ít được biết đến trong mắt bạn đọc Việt Nam. Tất nhiên, chuyện trung bình người Việt đọc rất ít sách nói chung là vấn đề muôn thuở, nhưng ngay cả trong vòng những “mọi sách” tôi hỏi, không ai biết đến Dạ Ngân và tác phẩm đỉnh cao của bà. Sách không được trích dẫn trong sách giáo khoa, và lần cuối cùng sách được in là năm 2010, dù độc giả hứng thú có thể tìm đọc sách trên website của bà.

Những giai thoại Dạ Ngân lấy cảm hứng viết sách chắc chắn cũng là trải nghiệm thân thuộc của nhiều người lớn trong cuộc đời chúng ta, nhưng có mấy khi chúng được chia sẻ một cách sâu sắc và chi tiết như trong văn chương. Cho nên, đọc Gia đình bé mọn là cử chỉ đẹp để người Việt hiểu hơn lịch sử nước mình và trau dồi khả năng thấu cảm đối với đồng bào mình qua những giai đoạn truân chuyên nhất.

Dạ Ngân (chính giữa, đứng) cùng hai con (đứng), mẹ và cô (ngồi). Ảnh: Website của tác giả.

Nói thẳng ra, Tiệp là một biểu tượng nữ quyền, và rộng hơn, Dạ Ngân cũng vậy. Tuy cuộc đời của bà rất tương đồng với nhân vật, để bạn đọc dễ theo dõi, tôi sẽ chỉ dùng tên Tiệp trong khuôn khổ bài viết này. Tiệp thường xuyên hành động trái ngược với mẫu hình phụ nữ cam chịu trong văn học. Xung quanh cô là rất nhiều những phụ nữ can trường khác — nhiều người là phận góa bụa, phải bươn chải nuôi con, chăm lo cho ba mẹ già, kiếm tiền nuôi gia đình — nhưng Tiệp vẫn nổi bật nhất nhờ tính cách bộc trực và độc lập.

Ngay từ lựa chọn theo đuổi văn chương và báo chí cũng đã tách biệt cô khỏi lối mòn truyền thống “nữ công gia chánh,” nhưng chính đời sống cá nhân của Tiệp mới là khía cạnh phơi bày tính nữ nổi loạn của mình. Gia đình Tiệp không ép được cô hàn gắn lại với người chồng cũ và từ mặt cô vì vẫn kiên quyết đi tìm hạnh phúc dù , nhưng cô vẫn để ngoài tai để tìm kiếm tình yêu đích thực.

Dù người chồng của Tiệp và vợ của Đính đều ngầm biết mối quan hệ của hai người, sự đánh giá của xã hội lại là chuyện khác. Chưa kể, trong giai đoạn đó, ngoại tình là một tội danh có thể dẫn đến tù tội, và thậm chí chỉ cần bị tình nghi ngoại tình đã có thể mất việc. Tiệp không nhụt chí vì rủi ro, hay khúm núm lạy lục người có địa vị để được châm chước. Một hôm, cấp trên gọi cô vào để bắt cô thú nhận, nhưng cô trả lời đanh thép, không ngại phơi bày đạo đức thối nát của chính những kẻ đang cáo buộc mình, mặc kệ hệ quả ra sao.

Đôi lúc, nội lực không chỉ bao hàm việc chống lại chông gai và đạp lên gông cùm khuôn mẫu, mà còn thể hiện qua khả năng biết hạ thấp cái tôi của mình. Quyết định của Tiệp cũng đồng nghĩa với chuyện phải nhìn con mình sống trong khó khăn, mặc áo rách, ăn “rau muống dành cho heo và cá ươn chợ chiều.” Trong phần lớn mạch sách, Tiệp rất kham khổ. Để gặp được Đính, cô phải lây lất nằm co ro trên giấy báo trên xe lửa ghế cứng suốt 60 tiếng đến Hà Nội, xung quanh toàn những tên yêu râu xanh chực chờ gạ gẫm, cảm thấy như “một con vật bị trói thúc và đang chờ bị chở sá đi đâu đó.” Khi đến nơi, chuyến thăm tưởng mặn nồng nhưng lại phải lén lút, cậy nhờ vào bạn bè đủ tốt cho hai người mượn phòng và lý do để gặp nhau. Mọi sự đều trầy trật, và sau cùng, khi Tiệp được minh oan, đó chính là bằng chứng hùng hồn nhất cho quyền tự chủ của phụ nữ.

Ảnh chụp Dạ Ngân thời trẻ.

Bên cạnh khắc họa hình tượng phụ nữ kiên định, Gia đình bé mọn cũng là bức tranh thể hiện sống động cảnh nghèo đầy rẫy khắp xã hội Việt Nam thời hậu chiến. Rất nhiều sách nước ngoài về Kháng chiến chống Mỹ kết thúc vào thời điểm Mỹ rút khỏi Việt Nam năm 1975; ngay cả khi tác giả nói về sau giải phóng, ít khi nào nội dung đi vào chi tiết tình cảnh nghèo đói của Việt Nam. Dạ Ngân chọn miêu tả tất cả những khó khăn ấy bằng ngôn từ xác đáng, không câu nệ. Nói về khu tập thể Hà Nội, tiểu thuyết đặc tả: “Những ngôi nhà tầng lắp ghép đơn điệu, sơ sài, những cái lồng sắt vô trật tự và xấu xí, những sợi dây phơi không cần thẩm mỹ và lịch sự. Càng đi luồn vào trong khu chung cư của bạn Đính, Tiệp càng nghe rõ mùi than đá bếp lò, mùi chuột gián, mùi mốc meo lưu cữu và mùi của những cái nhà vệ sinh công cộng thiếu nước.”

Tương tự, khi Tiệp vào ăn tại một tiệm phở quốc doanh, cô kể “những cái muỗng gọi là thìa ấy bị đục một cái lỗ tròn nhỏ ở chỗ đáng ra nó phải rất nguyên rất lành để làm một cách trọn vẹn và tốt đẹp chức năng giúp cho người ta húp được nước phở.” Người ta đục thìa để chống trộm cắp, và mỗi tiệm đều đếm kỹ bát đũa sau mỗi ngày nấu ăn, vì đôi lúc khách quá túng quẫn có thể “thó” vài chiếc. Dĩ nhiên, cái thìa lỗ chỗ thế thì ăn làm sao ngon miệng, nhưng đối với Tiệp, tô phở nước lèo lõng bõng vài mảnh thịt thừa cũng đã khó nuốt rồi. Cảnh khốn khó như thế có lẽ sẽ gây ấn tượng với bất kì ai sinh ra vào thời bình, với hàng quán sung túc, bún chả đầy ắp thịt, pizza ngoại béo ngậy phô mai và tôm to kềnh.

Sau giải phóng, tệ nạn xã hội cũng tràn lan khắp mọi nơi. Trong tiểu thuyết, các chị điều dưỡng làm việc tại cơ sở nạo phá thai hay giấu lọ nước giải đem bán, phần nước cho nông dân bón rau, còn phần lọ cho dân nấu rượu lậu làm đồ đựng. Chưa hết, có một “bí mật không cần bật mí” rằng vợ một cán bộ chuyên buôn lậu kim cương, thuốc lá. Gia đình bé mọn hoàn toàn không giấu giếm tất cả những hiện thực xấu xí ấy, và còn giúp phơi bày cách chúng ảnh hưởng trực tiếp lên người dân, nhiều tệ nạn vẫn có hệ lụy âm ỉ tồn tại đến ngày nay.

Tiệp vẫn rất tỉnh táo trước những lời đường mật của giới chức về tương lai giàu sang của đất nước, nhưng chính cô cũng không lường trước được rằng tình hình đấu đá nội bộ và phân biệt đối xử đã tệ lậu đến mức này. Thay vì tập trung hàn gắn cách biệt, người ta chỉ chăm chăm mưu lợi cá nhân và trả đũa thù trước. Chẳng hạn, trong truyện, con gái của một cựu đại tá bị ép ở trong chòi dựng tạm bợ trong căn biệt thự của chính gia đình họ, giờ đã bị tịch biên. Cô phải mưu sinh bằng nghề làm móng cho gái làng chơi.

Dạ Ngân rất thẳng thắn lột trần tất cả những chi tiết nhơ nhớp trong tình trạng tha hóa của xã hội ngày ấy, ví dụ như những đau đớn cả về thể xác và tâm hồn của việc phá thai. Bên cạnh đó, bà cũng bày tỏ quan điểm về giai tầng xã hội, đặc biệt những vấn đề về giới mà ngày ấy rất khó có thể nói ra ngoài. Tương tự, tiểu thuyết cũng đem đến rất nhiều suy nghĩ sâu sắc về vấn đề ngoại tình, yêu đương, gian khổ một cách thẳng thắn đến mức dễ gây ngượng. Văn sĩ khác có lẽ đã chọn lược bỏ, nhưng Dạ Ngân thì không, và phần miêu tả của bà đem đến những lát cắt rất chân thực về một giai đoạn lịch sử có lẽ sẽ không được các thế hệ sau biết đến nếu không có người ghi chép lại.

Đối chiếu cuộc đời của chính tác giả với sách có lẽ là một cách độc giả có thể tìm cho mình câu trả lời về số phận của từng nhân vật. Cũng như Tiệp, sau khi chính thức chấm dứt hôn nhân với chồng trước và hơn 11 năm yêu xa, Dạ Ngân chuyển ra Hà Nội sống năm 1993 và kết hôn với Nguyễn Quang Thân. Ông cũng là một văn sĩ có tiếng và là hình mẫu ngoài đời cho Đính trong Gia đình bé mọn. Hai người ở trong căn hộ chỉ 25 mét vuông và phải dùng nhà vệ sinh chung với hàng xóm. Dù đời sống túng thiếu, ông bà vẫn viết rất chắc tay, trở thành cây đa cây đề trong làng văn học Việt Nam. Dạ Ngân vẫn nhắc đến các bạn văn với ánh mắt trìu mến, nhớ đến thời cùng nhau ngồi lại thưởng trà, trò chuyện. Có cùng nhau phê bình, tán thưởng và quảng bá tác phẩm của nhau, họ mới cùng nhau xây dựng, định hình nền văn học, báo chí Việt Nam sau giải phóng.

Dạ Ngân và Nguyễn Quang Thân. Ảnh: Kevin Lee.

Năm 2017, Nguyễn Quang Thân từ trần khi ông vừa 82 tuổi. Dạ Ngân để tang chồng bằng cách chăm sóc bàn thờ ông kĩ lưỡng. Trên đó, bên cạnh bình bông tươi mới, đĩa chuối xoài, là tập sách ông đã xuất bản. Cháu Dạ Ngân kể với tôi rằng chính em cũng đọc sách khi còn nhỏ và thậm chí thích sách ông viết hơn bà viết. Em rất tự hào và tin rằng độc giả vẫn sẽ ngày ngày quay lại với những con chữ ấy trong tương lai.

Bên cạnh những sự kiện trong sách, cuộc đời của Dạ Ngân cũng không chỉ toàn màu hồng. Chồng mất, bị khai trừ khỏi Hội nhà văn, và sống xa hội bạn viết lách — sẽ không có gì để bàn tán nếu Dạ Ngân quyết định về an hưởng tuổi già trong yên bình. Nhưng ngược lại, bà hoàn toàn không có ý định đó. Với sự ủng hộ của gia đình, bà vẫn mọi bạn bè, các nhà văn đến thăm nhà mình, đi quảng bá sách của chồng mình, và du lịch khắp Việt Nam. Cả tính bộc trực của Dạ Ngân cũng vẫn chưa có dấu hiệu phai mờ. Sau khi chúng tôi ngồi nói chuyện về một số thứ hơi chính trị, tôi trấn an bà rằng sẽ không viết phần này vào bài. “À không sao, con muốn in gì thì in,” Dạ Ngân vừa cười láu lỉnh vừa trả lời. “Có gì thì đâu phải báo của cô bị đình bản đâu.”

Tôi hỏi Dạ Ngân nếu bà đã từng bao giờ nghĩ đến chuyện ra nước ngoài định cư không, như Dương Thu Hương hay Phạm Thị Hoài, vì tình hình xuất bản phát triển hơn và dễ tiếp cận độc giả quốc tế. Dạ Ngân gạt đi liền. “Nhà văn phải ở gần người mình,” bà nói. Bà là văn sĩ viết về người Việt, cho người Việt. Dẫu việc đem tác phẩm ra cho thế giới cũng quan trọng, cái quan trọng nhất đối với bà vẫn là công cuộc thể hiện quá khứ, hiện tại, và tương lai nước mình, cho người mình. Như Dạ Ngân viết trong một bút ký chưa xuất bản: “Ở bất cứ đâu trên thế giới, nhà văn luôn luôn là những người tiên phong thầm lặng, nhưng cũng vô cùng quan trọng, thấu cảm được tâm hồn và bày tỏ sâu sắc được cảm xúc.”

Sự chính xác của trích dẫn ấy càng làm tôi cảm thấy tiếc rằng rất ít bạn đọc, dù là người Việt hay ngoại quốc, đã thưởng thức Gia đình bé mọn, một tuyệt phẩm đã lưu giữ các giai thoại và chi tiết quan trọng mà, một khi bị mai một, sẽ chôn vùi cùng chúng tiềm năng giúp chúng ta hàn gắn, thấu hiểu nhau hơn.

Tới Sa Pa học nhuộm chàm qua từng nhành cây, chum thuốc và nét vẽ sáp ong

2026-01-20T16:22:14+07:00

Bữa cơm đầu tiên của tôi tại Sa Pa đến như một cái duyên. Sau vài giờ gà gật trên xe giường nằm và một quãng ngắn di chuyển từ trung tâm thị xã vào bản, tôi cùng hai người bạn cùng đam mê sắc chàm đã đặt chân đến một ngọn đồi nhỏ ở bản Cát Cát. Giữa khoảng sân tĩnh lặng bao quanh bởi vài nếp nhà mộc mạc, những chum thuốc chàm nằm lặng lẽ bên cạnh dãy vải đang phơi mình trên sào tre trong không khí buổi sớm.

Khung cảnh xanh mướt của bản Cát Cát.

Vừa đến nơi, chúng tôi đã thấy em Mì đứng giữa sân. Em dẫn cả nhóm vào nhà bà nội, bà đang nhóm bếp còn em thì mải mê tẻ ngô. Mỗi người chúng tôi kéo một chiếc ghế đẩu và ngồi quây quần bên bếp lửa. Dù mới đến và chẳng giúp được gì nhiều, chúng tôi vẫn được bà và bé trao tận tay bát đũa. Măng xào, thịt kho và những bát cơm đầy ắp, mọi thứ đơn sơ nhưng đủ đầy và ấm cúng vô cùng. Bữa cơm ấy như “lời chào sân” cho những ngày sắp tới: làm việc thong thả, tay chân vận động vừa đủ, và quan trọng nhất là bụng dạ luôn được vỗ về bằng những món ngon chu đáo.

Kỹ nghệ nhuộm chàm bằng sáp ong của người H'Mông.

Sau bữa sáng, chúng tôi gặp gỡ những học viên còn lại cùng vợ chồng Nhái và Nủ, nnhững người trực tiếp đứng lớp khóa học nhuộm chàm mà chúng tôi đã lặn lội tìm đến. Khóa học kéo dài bốn ngày, bao quát các giai đoạn chính từ thu hoạch cây, ủ men theo phương pháp yếm khí truyền thống của người H’Mông địa phương, làm cao chàm cho đến thực hành các kỹ thuật nhuộm.

Tôi quyết định tham gia sau khi tình cờ thấy những hình ảnh về các lớp học trước đó trên mạng. Trong ảnh, mọi người ngồi quây quần bên chậu than đỏ rực để nung chảy sáp ong vẽ hoa văn, lúc khác lại thấy cả nhóm trong rừng sâu nghe Nủ giảng giải, hay rạng rỡ cầm trên tay thành phẩm trong tấm hình tốt nghiệp. Trên nền xanh đại ngàn và những nếp nhà gỗ mộc mạc, chương trình di trú Nhặt Lá, Đá Ống Bơ hiện lên thật khiêm nhường nhưng lại có sức hút kỳ lạ bởi sự gần gũi và chân thành.

Nhái (góc dưới bên phải) giới thiệu với học viên về đặc tính các loại vải.

Khi được hỏi vì sao không mở những lớp ngắn hạn kiểu workshop, Nhái chia sẻ rằng cô muốn học viên thực sự cảm nhận được sức sống của chàm. Những chum nhuộm ở đây cần sự chăm sóc rất cầu kỳ. Trong suốt thời gian lưu trú tại bản, chúng tôi thay phiên nhau khuấy để sục không khí vào, giúp bột chàm không bị lắng xuống đáy. Mỗi khi trời mưa, cả nhóm lại tất tả che chắn cho chum, rồi định kỳ kiểm tra độ kiềm và độ đậm nhạt của thuốc nhuộm, nhất là sau mỗi lần dùng. Chàm rất cần hơi ấm và thời gian để lên men. Nhờ vậy mà chúng tôi dần biết cách “bắt mạch” để nhận ra khi nào một chum thuốc đang “khỏe,” hay khi nào thì nó bắt đầu “xuống sức.”

Chum thuốc nhuộm nổi bọt từ quá trình lên men.

Nhặt Lá, Đá Ống Bơ

Nhái vốn là người Hải Phòng lên Hà Nội học đại học. Với niềm đam mê đặc biệt dành cho đồ thủ công, cô tự mày mò học may vá, thêu thùa, làm bánh và đóng sách. Nhận thấy bản thân không phù hợp với cuộc sống văn phòng, Nhái bắt đầu làm và bán đồ thủ công ngay từ những ngày còn trên ghế nhà trường.

Thuở ban đầu, Nhái thử sức với kỹ thuật nhuộm nóng bằng những nguyên liệu tự nhiên như lá bàng, vỏ hành hay hạt bơ. Mãi sau này, cô mới dần bén duyên với sắc xanh của chàm. Trong giai đoạn đó, Nhái cùng một người bạn thân thiết đã cùng nhau nghiên cứu, vừa học vừa làm để gây dựng một thương hiệu chung. Đến năm 2016, khi định hướng và mục tiêu của mỗi người bắt đầu có sự khác biệt, cả hai quyết định chọn cho mình những lối rẽ riêng. Nhái tiếp tục hành trình với Nhặt Lá, Đá Ống Bơ, còn người bạn kia thì thành lập Đu đủ, thương hiệu ứng dụng nhuộm chàm trong các thiết kế nội thất.

Càng gắn bó với sắc chàm, Nhái lại càng muốn tìm hiểu sâu hơn về chính loài cây này. Sự tò mò đó dẫn lối cô đến với việc trồng trọt và làm vườn. Nhái bắt đầu để ý hơn đến những gì mình ăn, đến từng nhành cây ngọn cỏ xung quanh, và rồi cô nhận ra mình cần một không gian rộng mở hơn để vừa có thể đặt chum nhuộm, vừa có thể tự tay gieo trồng, một điều mà phố thị Hà Nội khó lòng đáp ứng được.

Học viên cùng nhau chuẩn bị những bữa cơm giản dị.

Năm 2018, Nhái chuyển đến một trang trại nhỏ ở Lạng Sơn. Cô ở đó một năm trước khi dự định cùng người bạn đồng hành lên vùng núi Ngọc Linh xây dựng xưởng làm việc mới. Trong lúc chờ đợi, Nhái ghé Cát Cát giúp Nủ, khi ấy mới là một người bạn mới quen, xây dựng ngôi nhà giờ đây chính là tổ ấm của cặp đôi. Suốt thời gian đó, cô vẫn miệt mài học hỏi thêm về nghề nhuộm từ các phong tục địa phương. Cuối cùng, khi dự định ở Ngọc Linh không thành như mong đợi, Nhái quyết định dừng chân hẳn tại Cát Cát. Cô và Nủ kết hôn, rồi chào đón em Mì ra đời vào năm 2023.

Bắt tay pha một mẻ nhuộm mới.

Sau khi ổn định cuộc sống tại bản, Nhái bắt đầu mở lớp và phát triển dự án Nhặt Lá, Đá Ống Bơ, đồng thời vẫn gửi bán các sản phẩm tại cửa hàng của bạn bè ở Hà Nội. Từ khi Nhái mang bầu em Mì, Nủ bắt đầu xắn tay vào hỗ trợ vợ công việc kinh doanh. Dù xuất thân từ hai văn hóa khác nhau, cả hai vẫn kết hợp vô cùng ăn ý, cân bằng khéo léo giữa công việc và gia đình. Trong khóa học, Nủ là người dẫn cả nhóm lội rừng thu hoạch chàm, còn Nhái phụ trách hướng dẫn cách chọn vải, kỹ thuật nhuộm và chăm lo cho em Mì ngủ đúng giờ mỗi ngày.

Trước khi lớp học bắt đầu, chúng tôi được nhắc nhở nên ý thức về lượng rác thải vô cơ mang theo và phải tự mang rác về khi kết thúc chuyến đi. Đến nơi rồi mới thấy, nếp sống ở đây tuy chưa thể hoàn toàn vắng bóng rác, nhưng mọi thứ đều được gói ghém rất thiết thực và thuận theo điều kiện bản địa.Túi nilon được giữ lại để dùng nhiều lần; vỏ hộp sữa được rửa sạch, cắt gọn để mang về Hà Nội tái chế; xà phòng thì mua theo ký để dùng cho mọi mục đích. Trong bếp luôn có một thùng nhỏ thu gom rác hữu cơ để ủ phân bón vườn. Quan trọng nhất là tuyệt đối không có sự xuất hiện của hóa chất, từ vườn rau ăn hằng ngày đến đồi chàm phía sau nhà.

(Trái) Quy trình nhuộm vải. (Phải) Nủ nung chảy sáp ong để lộ ra hoa văn hoàn thiện.

Hiện tại, lượng chàm tự trồng vẫn chưa đủ đáp ứng nhu cầu sản xuất, nên Nhái và Nủ phải mua thêm cao chàm từ các hộ dân khác. Tuy nhiên, việc thuyết phục người nông dân từ bỏ thuốc trừ sâu không hề đơn giản, dù họ đưa ra mức giá cao hơn. Cuộc sống vùng cao vốn khắc nghiệt; việc lạm dụng thuốc trừ sâu và phân bón hóa học đã trở thành thói quen vì giúp cây lớn nhanh, lại đỡ tốn công chăm sóc. Những hóa chất này vốn được quảng bá như một “giải pháp thần kỳ” mà lờ đi những độc tính gây hại cho đất, làm suy giảm đa dạng sinh học và ô nhiễm nguồn nước, không khí. Bởi vậy, việc kiên trì vận động bà con giảm bớt hoặc nói không với hóa chất vẫn là một hành trình đầy gian nan của cả hai.

Thành quả sau một buổi cùng nhau thu hoạch chàm.

Bên cạnh đó, cơn sốt nhuộm chàm tại Việt Nam cũng kéo theo sự ra đời của nhiều cơ sở tương tự. Nhái phải đấu tranh nội tâm để làm sao vừa giữ đúng những tiêu chuẩn khắt khe của mình, vừa tạo ra được những sản phẩm có sức hút và gần gũi với mọi người. Nhặt Lá, Đá Ống Bơ chủ yếu hợp tác với các thương hiệu bản địa nhỏ, những người tìm đến cô để đặt hàng các loại vải nhuộm thủ công với hoa văn đặc trưng. Chẳng hạn như chiếc Áo Tấc của thương hiệu Đông Phong này, được may từ chính những thước vải do một tay Nhái nhuộm.

Mọi lợi nhuận từ lớp học đều được vợ chồng Nhái tái đầu tư để cải thiện hạ tầng, từ không gian ở đến khu vực nấu nướng chung cho học viên. Do địa hình vùng cao Sa Pa khiến chi phí vận chuyển vật liệu rất đắt đỏ, nên mọi thứ chỉ có thể nâng cấp dần dần. Về lâu dài, Nhái cũng mong muốn dành thời gian để học hỏi thêm về kỹ nghệ chàm và những kỹ thuật mới từ nhiều nơi trên thế giới.

Buổi sáng bình yên nhìn qua cửa sổ phòng nghỉ.

Ngoài công việc chuyên môn, Nhái và Nủ còn ấp ủ những dự án cộng đồng cho thanh thiếu niên tại bản. Nhái trân trọng giá trị thủ công của nghề nhuộm chàm, nhưng lớp trẻ địa phương dường như ngày càng ít mặn mà. Hiện nay, nhiều em sau khi học xong lớp 9 thường được hướng đi học nghề hoặc làm dịch vụ, vì ngành du lịch vùng cao đang phát triển và cần nhiều nhân lực. Vợ chồng cô hy vọng có thể vừa bảo tồn được nét văn hóa truyền thống, vừa giúp thế hệ trẻ tiếp cận với những hướng đi sáng tạo hơn.

Khi được hỏi về thành tựu khiến mình tự hào nhất, Nhái thành thật chia sẻ: “Thực ra là mình hơi kiểu bị tự ti, vì mình không có xuất thân từ ngành sáng tạo. Nên là mình luôn luôn cảm thấy là mình chưa đủ giỏi, và những thứ mình làm ra có thể tốt hơn nữa. Tất nhiên là sau một thời gian như thế, và nhìn lại, thì mình cũng thấy là thực ra là mình làm tốt rồi, mình đã cố gắng làm tốt nhất ở thời điểm đấy, nên cũng sẽ ok thôi.”

Bốn ngày trải nghiệm Cát Cát

Ngâm mình dưới dòng suối mát lành sau ngày đầu tiên học về chàm.

Cuộc sống ở Cát Cát mang một dấp dáng khác với những gì chúng tôi đã tưởng tượng. Chúng tôi sống chậm lại, nương theo tiến độ của lớp học một cách linh hoạt mà không thấy một giây phút nào bị lãng phí. Sau ngày đầu tiên, cả nhóm đã có một chuyến đi bộ ngẫu hứng ra suối cùng các cháu của Nhái và Nủ, cùng nhau vục làn nước mát lạnh dưới chân thác.

Đến ngày thứ ba, chúng tôi dành hàng giờ bên bếp lửa nhỏ để giữ cho sáp ong luôn nóng chảy. Cả nhóm vừa vẽ, vừa khâu vá, vừa hỗ trợ nhau hoàn thành những dự án cá nhân đôi khi tiêu tốn nhiều thời gian hơn dự kiến. Các bạn học của tôi hầu hết đều chọn khổ vải dệt tay hình chữ nhật cỡ lớn để làm khăn quàng, khăn trải bàn hoặc đồ trang trí. Riêng tôi chọn một tấm vải lanh vuông để làm khăn trùm đầu hoặc thắt nơ cổ. Trước đó, chúng tôi đã được chiêm ngưỡng bộ sưu tập của Nhái và Nủ, từ những món đồ đang làm dở đến những trang phục do chính gia đình Nủ tự may để mặc hằng ngày.

Một mẫu hoa văn nhuộm chàm truyền thống của người H’Mông.

Vợ chồng Nhái còn nhượng lại cho tôi một chiếc áo khoác cũ của Nủ, món đồ mà chính tay mẹ anh đã khâu và nhuộm từ ngày anh còn bé. Áo ở đây có phom vai rất lạ, trễ xuống tận khuỷu tay, khiến đường nét trông mềm mại chứ không hề cứng nhắc. Qua bao năm tháng lăn lộn trong các chum thuốc nhuộm, thớ vải vẫn giữ được sắc xanh chàm đậm đà, rực rỡ. Chiếc áo điểm xuyết những chiếc cúc kim loại nhỏ hình quả chuông và có vài vệt sơn trắng trên tay áo trái, vết tích từ những lần Nủ mặc chiếc áo “vía” này để sửa sang nhà cửa. Lúc bán cho tôi, họ cũng tinh ý tìm cách tẩy những vệt bẩn đó đi. Tôi từng định thêu đè lên, nhưng rồi lại thôi, vì đó là một cái cớ tuyệt vời để mỗi khi mặc áo, tôi lại được kể cho bạn bè nghe về những ngày ở Cát Cát và về những người bạn ở Nhặt Lá, Đá Ống Bơ.

Thông qua bộ sưu tập của họ, chúng tôi hiểu rõ hơn về hiệu ứng của từng kỹ thuật nhuộm. Bài thực hành của tôi là sự kết hợp giữa vẽ sáp ong (để tạo khoảng trắng), nhuộm chồng nhiều lớp để tạo các sắc độ xanh khác nhau và kỹ thuật khâu shibori. Kết quả là một tấm vải có bố cục như những mảnh ghép đầy ngẫu hứng. Các bạn học của tôi thì có tầm nhìn rõ ràng hơn, ứng dụng chỉ một kỹ thuật để tạo nên thiết kế đồng nhất về mặt thị giác.

Cả nhóm mải mê thiết kế trong khi Nủ đang nướng gà phía sau.

Nủ cứ thế tất bật ngược xuôi, vừa hướng dẫn chúng tôi, vừa tranh thủ nướng gà trên chính bếp lửa đun sáp ong. Nhiều bữa ăn trong những ngày đầu đều khá lúng túng vì mọi người vẫn còn lạ lẫm với nhau. Nhưng rồi, mọi khoảng cách đều tan biến mỗi khi Nhái bưng ra những mẻ bánh tự làm, từ bánh mì shokupan cho bữa sáng, bánh su kem mừng ngày tốt nghiệp, đến những ổ bánh mì sữa vốn định để dành nhưng đã bị chúng tôi “xử lý” sạch bách trong chuyến đi bộ sang Tả Vân vào ngày thứ tư.

Mẻ bánh su kem tốt nghiệp mà em Mì háo hức mong chờ.

Tôi rời Cát Cát với lòng trân trọng sâu sắc dành cho kỹ nghệ nhuộm chàm và cội nguồn văn hóa H’Mông. Kể từ đó, tôi luôn cố gắng duy trì sự tập trung và lòng hiếu kỳ trong cuộc sống thường nhật, những điều vốn dĩ đến rất tự nhiên trong suốt thời gian ở bản. Trên điện thoại tôi giờ đây là bức ảnh tốt nghiệp rạng rỡ và một nhóm chat vẫn nảy tin nhắn mỗi ngày, nơi mọi người tiếp tục chia sẻ cho nhau những mẹo nhỏ, những khám phá và suy ngẫm về sắc xanh huyền hoặc của chàm.

Nhái (thứ ba từ phía trái) cùng học viên ngày tốt nghiệp.

Về đâu tương lai voi hoang dã Việt Nam khi diện tích rừng ngày một thu hẹp?

2026-01-19T15:00:00+07:00

Hàng dấu chân khổng lồ xen lẫn từng mảng bê tông vỡ loang lổ dẫn đến một trạm bảo vệ rừng đơn sơ trong Vườn quốc gia Pù Mát thuộc tỉnh Nghệ An. Theo lời các nhân viên tại vườn, chủ nhân của những dấu chân hộ pháp ấy là một cô voi dễ thương nhưng cũng khá cô độc.

Vì đang sinh sống trong vạt rừng tách biệt với các quần thể voi khác ở Việt Nam, cô voi cô đơn này mua vui bằng cách làm bạn với các nhân viên tại trạm. Các cô chú kể rằng đây là một cá thể voi 29 tuổi chỉ có một mình sau khi voi mẹ mất hơn một thập kỉ trước. Mỗi lần voi đến chơi, không ai là không biết, vì cô luôn để lại sau mình “đường mòn” quen thuộc đầy dấu chân hõm sâu, vài miếng rào, biển báo cong vênh vì quá phấn khích.

“Con voi này hay tới đây chơi lắm,” anh Nguyễn Công Thành, cán bộ kiểm lâm công tác tại Pù Mát, vừa kể vừa chỉ cho tôi thấy vết tích của cô voi. Thật ra, sâu trong tâm vườn quốc gia còn là nhà của một đàn voi lớn gồm khoảng 15 thành viên, anh nói, nhưng gia đình này hoàn toàn không thân thiện bằng.

Anh Nguyễn Công Thành, cán bộ kiểm lâm tại Vườn quốc gia Pù Mát, cầm tấm biển bị cá thể voi tại vườn kéo cong.

Chú Lộc Văn Hùng, cán bộ kiểm lâm, bên khoảng hàng rào bị voi đè nghiêng.

Hiện tại, Việt Nam chỉ còn khoảng 100 cá thể voi rừng trong tự nhiên, chia ra làm 22 quần thể phân bố trên khắp lãnh thổ. Từ một loài mãnh thú với hơn 100.000 cá thể trên khắp châu Á, giờ đây số lượng voi ít ỏi còn sống sốt phải đối mặt với hàng loạt mối đe dọa, nguy hại nhất trong số đó là xung đột leo thang với con người vì môi trường sống ngày một bị thu hẹp.

Voi sống cận khu vực dân cư dễ bị thu hút bởi ruộng lúa, vườn hoa màu, bắp của người dân. Chỉ cần một chuyến ghé thăm của đàn voi rừng cũng đủ san bằng vườn tược của một gia đình. Đau lòng thay, hầu như những cuộc chạm trán giữa người và voi rừng đều có kết cục buồn, thậm chí dẫn đến thương vong.

Trong bối cảnh công cuộc khai phá rừng mở rộng ruộng đất và phát triển nông thôn ngày càng rầm rộ, các nhà bảo tồn đã gióng lên hồi chuông báo động về sự sụt giảm nghiêm trọng số lượng voi rừng, tiến đến bờ vực không đủ voi trưởng thành để duy trì nòi giống.

Chỉ trong vòng 2 năm gần đây, cán bộ kiểm lâm ở Pù Mát đã phát hiện 2 trường hợp voi rừng bị đánh bả chết, nhiều nghi vấn có liên quan đến xung đột với dân địa phương.

Một chú voi châu Á tắm táp giữa cái nắng kỉ lục tại Vườn quốc gia Yok Don vào tháng 5, 2023.

Dân số voi rừng Việt Nam vẫn ngắc ngoải tìm cách tồn tại, nên mỗi lần quần thể voi và dân cư có va chạm lại càng đẩy số phận của loài voi gần hơn với khủng hoảng sinh thái chực chờ.

Những chú voi rừng còn sót lại

Voi châu Á (Elephas maximus) được xếp loại Rất nguy cấp (Critical Endangered) trong Sách đỏ Việt Nam, và thuộc danh mục nguy cấp (Endangered) trên toàn cầu trong Sách đỏ IUCN, được giám sát bởi Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN).

Du khách kí họa một chú voi châu Á được giải cứu bởi tổ chức phi chính phủ Animals Asia, đang sinh sống tại Vườn quốc gia Yok Don, nhà chung của khoảng 28 đến 60 cá thể voi rừng.

Qua hàng thập kỉ, dân số voi còn tồn tại ở Việt Nam đã và đang sa sút đáng kể. Hàng loạt cánh rừng nguyên sinh bị tàn phá trong 20 năm chiến tranh với đế quốc Mỹ, nhưng ngay cả trong thời bình, môi trường sống của voi cũng ngày một thu hẹp lại khi xã hội phát triển hơn.

Theo số liệu từ Tổng cục Lâm nghiệp Việt Nam, số lượng voi rừng tại nước ta đã giảm từ khoảng 2.000 con vào năm 1980 xuống còn 91 đến 129 con vào năm 2022, vì nhiều tác nhân như bị săn bắn lấy ngà và da, hay bị bắt về thuần hóa để kéo gỗ và phục vụ cho du khách.

Hiện nay, một vài đàn voi hoang dã vẫn còn sinh sống tại khu vực gần biên giới với Campuchia và Lào. Tuy nhiên, 3 vườn quốc gia Cát Tiên, Pù Mát và Yok Don hiện đang là nhà của các quần thể đông đúc nhất, với ít hơn 20 con tại Cát Tiên và Pù Mát và khoảng 20 đến 60 ở Yok Don, dựa theo ước tính của Tổng cục Lâm nghiệp. Ngoài các vườn quốc gia, tại Việt Nam, voi rừng sống rải rác trong địa phận 9 tỉnh thành, với 4 nơi chỉ còn duy nhất 1 cá thể.

Số lượng voi châu Á đã suy giảm đáng kể qua hàng thập kỉ ở Việt Nam. Năm 2022, ước tính chỉ còn 91–129 cá thể voi sinh sống tại 12 tỉnh thành, tập trung tại 3 vườn quốc gia. Số liệu: Tổng cục Kiểm lâm Việt Nam. Đồ họa: China Dialogue, Anton Delgado.

Số liệu của Tổng cục Kiểm lâm về môi trường sống của voi có bao gồm Lâm Đồng, tuy nhiên báo cáo không đề cập tỉnh có bao nhiêu cá thể.

Đề án quốc gia để cứu lấy voi Việt

Chính phủ Việt Nam đang trong quá trình xây dựng kế hoạch hành động quốc gia về bảo tồn voi nhằm gìn giữ quần thể voi rừng của đất nước. Chương trình bảo tồn dự kiến sẽ được thực hiện từ 2023 đến 2032, với tầm nhìn đến 2050.

Chị Mai Nguyễn, quản lý chương trình động vật hoang dã thuộc Hiệp hội Nhân đạo Quốc tế (HSI), chia sẻ rằng các cơ quan chức năng quốc gia cùng chính quyền các tỉnh còn voi cư ngụ đã ngồi lại cùng nhiều tổ chức bảo tồn động vật hoang dã, trong khuôn khổ các buổi workshop tư vấn và trao đổi kỹ thuật, để hoàn thiện kế hoạch hành động.

Một tác phẩm tượng trưng cho đàn voi châu Á trong khuôn viên Vườn quốc gia Pù Mát, được làm từ bẫy kẹp và nhiều dụng cụ săn bắt động vật hoang dã khác.

Tổ chức HSI đang dẫn đầu nỗ lực thực hiện bản dự thảo cho kế hoạch hành động, đồng thời cũng động viên và hỗ trợ về mặt kỹ thuật cho chính quyền địa phương trong công cuộc tìm kiếm các biện pháp can thiệp hợp tình hợp lý, để xoa dịu mâu thuẫn giữa cộng đồng địa phương và voi rừng. Kế hoạch cần sự chấp thuận từ Thủ tướng hoặc Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn trước khi có hiệu lực.

Nhưng quá trình chữa lành xung đột voi-người không hề đơn giản, và ta cần rất nhiều số liệu, thông tin để đưa ra phản ứng thích hợp. Chị Mai chia sẻ: “Xung đột mang tính đặc trưng và cũng rất phức tạp. Để giải quyết không dễ đâu vì cần nhiều thời gian… Mình phải luôn luôn xem xét tình hình để biết thêm nhiều đặc tính của xung đột.”

Thù hằn và hòa giải

Nhiều biện pháp truyền thống được người dân áp dụng để xua voi ra khỏi vườn tược có thể làm tổn thương voi. Thường nông dân sẽ khua xoong gõ nồi, chiếu đèn vào voi, hay đốt pháo để cho voi sợ, nhưng cũng có trường hợp người ta dùng vũ lực.

Nhiều người dân ở Cát Tiên thuật lại cho các nhà bảo tồn voi về một vụ việc xảy ra khoảng 4 năm về trước, khi họ phải đốt bom xăng, ném vào một con voi hoang dã để đuổi nó đi. Từ đó, người dân trong vùng nhận thấy rằng con voi ấy cũng trở nên hung hăng hơn khi quay lại.

Một chú voi châu Á gặm cây lá trong Vườn quốc gia Yok Don, nơi đang nuôi dưỡng đàn voi rừng lớn nhất Việt Nam.

Dạo đầu, nhiều chuyên gia bảo tồn hoang dã nuôi hy vọng các “hàng rào sinh học” như thùng nuôi ong hay bờ rào bằng cây ớt có thể giúp ngăn cản voi đến gần khu dân cư, nhưng tiếc thay, những biện pháp ngăn chặn có phần thụ động này mang lại hiệu quả rất kém.

Một giải pháp khác đang được nhiều chuyên gia vận động để được đưa vào kế hoạch bảo tồn là chương trình đền bù cấp quốc gia dành cho các hộ gia đình có tài sản bị voi phá. Giải pháp này đặt ra nhằm phòng tránh người dân trả thù voi bằng vũ lực. Hiện tại, dù nhiều địa phương vẫn có hình thức đền bù, chính sách này không hiện hữu trong chương trình quốc gia.

“Chúng tôi mong rằng phần đền bù cho người dân có thể phần nào thuyên giảm xung đột để bảo vệ đàn voi,” ông Thông Phạm, quản lý nghiên cứu tại tổ chức Trung tâm Bảo tồn Động vật Hoang dã tại Việt Nam (Save Vietnam’s Wildlife), cho biết.

Phước, chủ một sạp bán trái cây, chơi đùa với con trai mình cạnh một đài phun nước hình voi ở Buôn Đôn, Đắk Lắk.

Chị Mai Nguyễn thuộc HSI đang nỗ lực hoàn thành bản thảo cuối cùng của kế hoạch hành động để trình lên chính phủ với hy vọng kế hoạch sẽ được thông qua trong năm nay. “Để gỡ rối vấn đề này thật không dễ dàng,” chị nói. “Chúng tôi phải đại diện cho tiếng nói của đàn voi.”

Đào tạo cách tiếp cận tốt hơn khi gặp xung đột giữa voi và người

Cuối tháng 5 năm 2023, cô Cao Thị Lý đứng lớp một khóa đào tạo cách ứng biến trong tình huống voi về làng. Cô Lý là một chuyên gia về voi và đã từng giảng dạy tại Đại học Tây Nguyên trước khi nghỉ hưu. Trong lớp học, chúng tôi trò chuyện với các “học viên,” từ các nhà bảo tồn, cán bộ kiểm lâm cho đến nhiều thành viên của các tổ phản ứng nhanh trong cộng đồng, được thành lập để giúp giải quyết va chạm giữa người và thú hoang xung quanh vườn quốc gia. Khóa học được sắp xếp bởi Tổ chức Động thực vật Thế giới (FFI), hiện đang điều phối các chương trình bảo tồn tại Pù Mát và hỗ trợ cho đội phản ứng nhanh.

“Trong số 13 quốc gia châu Á [còn voi rừng sinh sống], Việt Nam có số lượng voi hoang dã ít nhất,” cô Lý chia sẻ. “Chúng ta phải thay đổi để giúp voi tồn tại.”

Cô Cao Thị Lý, cựu giảng viên Đại học Tây Nguyên, là tác giả của một đầu sách về xung đột giữa người và coi. Cô tham gia giảng dạy khóa đào tạo cách tương tác với voi trong tình huống khẩn cấp.

Anh Đặng Đình Lâm, một thành viên tổ phản ứng nhanh, nói rằng môi trường sống ngày càng bị thu hẹp và tàn phá đã làm xung đột giữa voi và người dân leo thang. Anh cho biết không gian sống và thức ăn cho voi ngoài thiên nhiên không còn nhiều vì nhiều hoạt động phát hoang, đốt đồng để lấy đất canh tác và mở rộng đồn điền cao su.

“Mâu thuẫn đến từ hai phía. Voi thiếu chỗ ở, còn người dân không ưa voi vì voi phá mùa màng và tài sản,” anh Lâm nói. “Tôi mong rằng chính quyền và nhân dân phải có trách nhiệm hơn trong việc bảo ban loài voi.”

Kỹ sư của rừng già

“Hồi chị còn bé, chị đi đâu cũng thấy voi,” chị Quỳnh Phạm kể tôi nghe trong lúc chúng tôi đi bon bon trên chiếc xe điện sâu vào tâm Vườn quốc gia Yok Don. Yok Don có diện tích gần 115.000 héc ta, bao phủ phần lớn Tây Nguyên, quê nhà của đàn voi lớn nhất nước ta. Chị Quỳnh là giám đốc ethical tourism (tạm dịch: du lịch nhân đạo) thuộc tổ chức Animals Asia, hiện đang hoạt động tại Việt Nam và Trung Quốc để giúp bảo vệ động vật hoang dã bị bắt nhốt.

Vào tháng 12/2021, Animals Asia đã kí kết thỏa thuận với tỉnh Đắk Lắk (tỉnh nhà của Yok Don), hướng đến chấm dứt hoàn toàn các hoạt động cưỡi voi vào năm 2026 và mở rộng loại hình du lịch voi nhân đạo. Các chương trình ethical tourism, ở đây là với voi, đưa sức khỏe và chất lượng sống của voi lên đầu. Theo ước tính năm 2022, toàn tỉnh Đắk Lắk có 37 cá thể voi đã thuần hóa hoặc bị nuôi nhốt, và khoảng 28–60 cá thể ngoài tự nhiên.

Mười chú voi đã từng bị bắt chở khách giờ được an cư tại Yok Don dưới sự chăm sóc của Animals Asia. Các chú được phép thoải mái rong chơi trong vườn quốc gia vào ban ngày, được quản tượng trông coi để bảo đảm an toàn; buổi tối, voi được quản lý bằng xích dài qua đêm. Du khách đến thăm vườn quốc gia có thể ngắm voi ăn, tắm hay tung tăng trong bùn từ một khoảng cách nhất định.

Dẫu đời sống của 10 chú voi giải cứu không thể so với quá khứ tự do trong tự nhiên trong trí nhớ của chị Quỳnh, nhưng quần thể voi “về hưu” này cũng có thể phần nào trở về với vai trò sinh thái quan trọng của mình.

Vừa đủng đỉnh rảo bước trong cánh rừng thưa, hai cô voi cái vừa chậm rãi nhai lá tre — một hình ảnh khác xa quá khứ đầy cùm xích trong khu du lịch. Voi hoang dã có thể dành đến 18 tiếng một ngày để nhai cây cỏ và cày xới đất rừng, giúp phát tán hạt và gầy dựng nên hàng thực vật với mỗi bước chân hì hục của mình. Khi dân số voi hoang dã ngày càng sụt giảm ở khắp châu Á, vai trò “kỹ sư nông nghiệp” này cũng bị bỏ ngỏ.

Một chú voi châu Á được Animals Asia giải cứu đang nhâm nhi lá cây trong Vườn quốc gia Yok Don. Voi có thể ăn đến 150kg thực vật mỗi ngày.

Chú Prasop Tipprasert, nhà bảo tồn voi với hơn 30 năm công tác tại Đông Nam Á, nhấn mạnh rằng sự có mặt của voi trong tự nhiên là dấu hiệu của môi trường hoang dã đầy sức sống và giàu đa dạng sinh học.

“Nếu ta không thể kéo voi khỏi bờ vực tuyệt chủng, ta chắc chắn cũng đánh mất cơ hội bảo vệ trái tim của rừng rậm tự nhiên,” chú chia sẻ. Nhà hoạt động môi trường người Thái hiện đang công tác tại MandaLao Elephant Conservation, một công ty du lịch sinh thái tại Lào.

Cô Cao Thị Lý cho chúng tôi xem những vết tích voi để lại sau khi tới chơi tại vạt rừng ở Pù Mát.

Theo cô Cao Thị Lý, để giúp voi có thể tiếp tục vai trò “kỹ sư nông nghiệp” rất quan trọng của ở rừng rậm Việt Nam, chính quyền phải thật sự quyết tâm cải thiện và kết nối môi trường sống, hiện rất tách biệt, của loài voi. Có như vậy, những quần thể voi khác nhau mới có cơ hội tiếp cận nhau, duy trì nòi giống.

Trước đây, đàn voi từng thỏa thích tung hoành trong những cánh rừng xuyên suốt từ Nam chí Bắc, nhưng buồn thay, rừng nguyên sinh Việt Nam đang ngày càng bị phân mảnh hóa nghiêm trọng, nên mâu thuẫn với cộng đồng người dân địa phương với voi cũng dần hóa thành lối mòn, cô Lý cho biết.

“Kết cục không hay là không thể tránh khỏi khi cả voi và người phải tranh nhau nguồn tài nguyên rừng ít ỏi còn sót lại,” cô nói. “Căng thẳng giữa voi và người đang ngày càng dâng cao.”

Một chú voi khoảng 40 năm tuổi, được Animals Asia giải cứu, đi loanh quanh trong Yok Don.

Tình cảnh cũng bi đát không kém của voi tại các nước láng giềng

Số lượng voi rừng ngày càng sụt giảm không phải là vấn nạn ở riêng Việt Nam, mà còn ở khắp châu lục. Quần thể voi ở Lào và Campuchia tổng cộng chỉ ở khoảng dưới 1.000 con. Xa hơn về phương Bắc, không tới 300 cá thể voi hoang dã đang được ghi nhận ở Trung Quốc. Trung Quốc một thời từng là nơi trú ngụ lý tưởng với môi trường sống của voi phân bố khá rộng, nhưng voi châu Á ở đây giờ cũng chỉ quanh quẩn trong một khu vực nhỏ ở tỉnh Vân Nam, Tây Nam Trung Quốc.

Những va chạm xoay quanh vấn đề tài nguyên cũng là khúc mắc nổi cộm trong việc bảo tồn voi hoang dã ở Trung Quốc. Năm 2021, đàn voi 14 con thuộc một khu bảo tồn tại Vùng tự trị Tây Song Bản Nạp, Vân Nam bắt đầu chuyến di cư về phương Bắc. Trong hành trình kéo dài hàng tháng ấy, đàn voi làm hư hại rất nhiều tài sản của dân cư trong vùng, đưa chính quyền địa phương vào thế gọng kìm, phải vừa tìm cách để bảo tồn đàn voi hoang dã, vừa bảo vệ nhà cửa, vườn tược của người dân. Chính phủ sở tại cho biết, hơn 150.000 người sinh sống gần đường đi của voi đã phải sơ tán để phòng bất trắc. Chính quyền cũng đồng thời đền bù tổng cộng US$770.000 (hơn 18,2 tỉ VND) cho các hộ có tài sản bị voi phá.

Khu vực canh tác gần Vườn quốc gia Pù Mát, một trong ba vườn quốc gia có đông voi sinh sống.

Ngồi nói chuyện với tôi chỉ vài bước cách nơi cô “voi cái cô độc” thường đến chơi, cô Cao Thị Lý nhấn mạnh tầm quan trọng của nỗ lực bảo tồn môi trường sống trong công cuộc cứu lấy quần thể voi nước ta.

“Trong bảo tồn voi hoang dã, Việt Nam thật sự yếu nhất về nhiều mặt,” cô nói. “Nước mình vẫn còn cơ hội giúp voi tiếp tục sinh sôi nảy nở trong tương lai, nhưng trước hết, cần phải khôi phục lại rừng cho voi sống cái đã.”

Bài viết được phối hợp sản xuất bởi chuyên trang môi trường China Dialogue và chuyên trang về Đông Nam Á Southeast Asia Globe. Bài viết có sự tham gia đưa tin của Nguyễn Háo Thanh Thảo. Saigoneer chuyển ngữ và đăng lại với sự cho phép của China Dialogue.

Bài viết đăng tải lần đầu vào năm 2023.

Cuộc phiêu lưu của hương vị mỳ Quảng qua những vùng đất

2026-01-18T20:58:53+07:00

“Ai đi cách trở sơn khê.
Nhớ tô mì Quảng, tình quê mặn nồng.”

Lời từ ban biên tập: Bài viết sử dụng cách viết "mỳ Quảng" xuyên suốt nhằm đảo bảo tính đồng bộ trong nội dung.

Mỳ Quảng, thương cảng Hội An và nền ẩm thực mì sợi thế giới

Ai cũng biết hương vị của tô mỳ Quảng gây thương nhớ thế nào. Nhưng không phải ai cũng biết nguồn gốc và thời gian xuất hiện của mỳ Quảng. Vào thế kỷ thứ 16 đến 18, Hội An từng là đô thị thương cảng sầm uất và thịnh vượng của Đàng Trong. Lúc này, các tàu buôn từ khắp nơi trên thế giới đều cập cảng Hội An để trao đổi và mua bán hàng hóa. Người Trung Hoa mang theo sợi mì tươi và hoành thánh, người Nhật thì có udon và soba.

Cư dân xứ Quảng xưa, với bản tính cởi mở đã học hỏi kỹ nghệ của nước bạn và biến tấu, sáng tạo nên sợi mỳ của quê mình, sử dụng gạo tẻ thay cho bột mì. Nhờ vậy, sợi mỳ có độ mềm và dai nhẹ, thơm lựng hương lúa chín dìu dịu.

Về sau, cái tên “Quảng Nam miến” hay “mỳ Quảng” ra đời. Gọi là mỳ với chữ y dài thực chất là một cái "lệ" riêng của người xứ Quảng. Họ mặc định chữ y dài có cái đuôi thanh thoát như sợi mỳ gạo và đòn gánh quê hương, nhưng quan trọng nhất là để có sự tách biệt. “Mì” là món làm từ bột mì ngoại lai, còn "mỳ" của mình là tinh túy từ hạt gạo tẻ. Mỳ Quảng, cứ thế, trở thành một phần thân thuộc của đời sống người Quảng, dẫu trên chính quê nhà hay bất cứ vùng đất nào họ đặt chân đến.

Phong vị tô mỳ Phú Chiêm ở xứ Quảng

Nhắc đến mỳ Quảng trên quê hương, người ta thường nghĩ đến hương vị thơm ngon của tô mỳ Quảng gà Đại Lộc, mỳ Quảng Kỳ Lý Tam Kỳ, mỳ Quảng Đà Nẵng hay Hội An. Nhưng sẽ thật thiếu sót nếu không đề cập gánh mỳ Quảng Phú Chiêm với tuổi đời thuộc hàng thế kỷ.

Làng Phú Chiêm thuộc xã Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam (cũ) là cái nôi của nghề tráng mỳ truyền thống. Mỗi ngày, hàng trăm gánh mỳ nóng hổi được các bà, các dì, các chị gánh đi khắp Hội An, Tam Kỳ, và thành phố Đà Nẵng. Nhớ hoài cái dáng nhỏ nhắn vác quang gánh nặng trĩu mà bước đi thoăn thoắt, tiếng rao dịu dàng mà vang vọng khắp cả con đường đông đúc: “Mỳ đây, mỳ Phú Chiêm đây, ai ăn mỳ không.”

Khi trời còn tối đen và lạnh buốt, nhiều ngôi nhà ở làng Phú Chiêm đã sáng đèn. Các thành viên trong nhà chia nhau sửa soạn gánh mỳ Quảng để kịp giờ xe đò chạy. Người nhóm củi lửa đun nóng nồi nước nhưn đã nấu xong từ tối hôm trước, chia vào can nhựa rồi đậy nắp thật chặt. Người chuẩn bị những giỏ đồ, giỏ này đựng mỳ, giỏ kia đựng tôm thịt trứng cút đã rim gia vị, giỏ nọ là các thứ rau sống, ớt trái, bánh tráng, chanh tươi.

Tầm 3 giờ sáng, con đường làng tối mịch bỗng nhộn nhịp bởi hàng dài xe máy hối hả chạy về phía đường quốc lộ. Chiếc xe đò dừng lại, mọi người khẩn trương xếp đồ đạc lên xe. Chuyến xe này là phương tiện hằng ngày, đưa đón các cô đến khu vực trung tâm để bán mỳ Quảng buổi sáng.

Mỳ Quảng Phú Chiêm giản dị mà khó quên. Nồi nước lèo phả khói trong không trung mang theo hương thơm ngòn ngọt của riêu cua, cay cay của củ nén. Sợi mỳ trắng ngần, mềm dẻo được làm tráng từ giống gạo trồng trên cánh đồng lúa ven sông Thu Bồn. Mỳ thơm đượm mùi dầu đậu phộng khử củ nén, mùi nồng ấm từ củi trấu từ bếp lò tráng mỳ. Miếng thịt ba chỉ nâu sẫm, trứng cút rim săn mặt, con tôm đỏ au, nằm chễm chệ trên mặt mỳ, người bán áo lên chúng một vá nước lèo thơm lựng còn lợn cợn những riêu cua, gạch tôm ngọt lành.

Tô mỳ Phú Chiêm ngon nhất khi ăn cùng rau thơm trứ danh của làng Trà Quế, hoặc là dĩa rau vườn đủ thứ loại như cải con, giá sống, ngò rí, bắp chuối bào. Tận hưởng cái giòn rôm rốp của miếng bánh tráng nướng bẻ nhỏ, cái vị bùi bùi của đậu phộng sẻ rang thơm. Vắt một lát chanh vào tô, múc thêm một muỗng ớt rim cay xè ngòn ngọt, thêm một xíu nước mắm rồi trộn đều cả tô cho thật đều, từng đũa mỳ từng muỗng nước lèo lay động mọi giác quan, làm người ăn no thỏa và chỉ ước sao các bà các cô khỏe mạnh để gánh mỳ Phú Chiêm còn mãi với thời gian.

Cuộc phiêu lưu của mỳ Quảng qua nhiều vùng đất

Lớp người Quảng di cư đến vùng đất mới, họ mang theo cả nỗi nhớ và hương vị quê nhà. Vậy nên, mỳ Quảng xuất hiện ở bất cứ nơi nào người Quảng sinh sống. Tuy nhiên, nơi ở mới không phải lúc nào tìm thấy nguyên liệu giống hệt quê hương. Người sống ở biển tận dụng nguồn hải sản đánh bắt, như tôm cua cá mực sứa. Người sống ở núi non và đồng bằng thì có thịt heo bò gà vịt. Người sống ở đồng ruộng thì cào hến, đặt lợp lươn, ếch, cá lóc. Chính sự độc đáo của sản vật và khẩu vị địa phương đã tạo nên vô vàn giai điệu mới lạ cho món mỳ xứ Quảng.

Trước tiên, mời bạn ghé xứ Trầm, nơi tô mỳ Quảng mang phong vị của biển cả và nét chấm phá béo ngậy của nước cốt dừa. Nhiều người miền Nam ra Nha Trang ăn mỳ Quảng dễ tưởng nhầm là món hủ tiếu, sợi nơi đây có màu vàng, khô và dai như sợi hủ tiếu mì. Phần nhân hấp dẫn bởi thịt heo, trứng cút, và cả những lát chả cá chiên chắc thịt, vàng ruộm. Đặc biệt nhất, có lẽ là nồi nước lèo, không chỉ ngọt từ xương ninh trong nhiều giờ cùng củ cải, nước dừa tươi, mà còn vị béo ngậy của trứng tươi đánh tơi trong nồi. Nước cốt dừa sóng sánh chính là bí quyết giúp tô mỳ ngon đậm vị. Mỳ Quảng xứ trầm ăn cùng đậu phộng rang, rau sống gồm xà lách, giá đỗ, và rau thơm.

Kế đến, mời bạn ghé xuống Phan Thiết để thưởng thức tô mỳ Quảng vịt và heo trứ danh. Ở tỉnh Phan Thiết (cũ), món mỳ có hai trường phái hương vị. Một là hương vị và cách nấu của món mỳ Quảng kiểu miền Trung ở khu vực miền núi Đức Linh, Tánh Linh. Một là hương vị đã được biến tấu, mang đặc trưng của ẩm thực Nam Trung Bộ được người dân gọi thân thương là mỳ Quảng Phan Thiết.

Mỳ Quảng Phan Thiết có hai loại sợi. Một làm từ bột gạo tương tự như sợi bánh phở, một là sợi mì tươi. Sự xuất hiện của sợi mì tươi trong đặc sản xứ Quảng lưu dấu ẩm thực của cộng đồng người Hoa trên dải đất miền Trung vào những năm đầu của thế kỷ 20.

Nước nhưn nổi bật gam màu cam đỏ của dầu hạt điều, vị cay cay, ngọt béo của thịt heo và thịt vịt hầm liu riu trong nồi. Với mỳ Quảng Phan Thiết, nước được chan ngập tô cho thực khách tha hồ xì xụp. Phần nhân là giò heo, thịt đùi heo, đùi vịt được hầm mềm và giữ nóng trong nồi nước. Tô mỳ Quảng được rắc thêm đậu phộng rang, thêm muỗng ớt rim, dọn chung với rổ rau sống gồm xà lách, diếp cá, húng lủi, tất cả ăn với nước chấm chua ngọt.

Bên cạnh những xứ biển như Nha Trang hay Phan Thiết, phố núi Đà Lạt cũng là mảnh đất cư ngụ của người Quảng tha hương. Dĩ nhiên, tô mỳ Quảng quê nhà của họ cũng chính là nét tiêu biểu trong ẩm thực của “thành phố sương mù.”

Mỳ Quảng Đà Lạt lấy củ quả, tôm khô làm vị ngọt chủ đạo. Củ sắn, hành tây, cà rốt, su su, củ cải trắng cắt nhỏ rồi ninh nhừ trong nồi nước lèo. Tôm khô giã nhuyễn rồi tao hành cho dậy hương thơm. Mỳ Quảng Đà Lạt ăn cùng phần nhân thịt heo, dĩa rau ghém tươi xanh của xà lách carol, thêm miếng bánh tráng nướng, đậu phộng rang thơm, cái cay xè của ớt xanh như đủ khiến người ăn no bụng ấm lòng giữa không khí se lạnh nơi cao nguyên.

Ở mỗi vùng đất, tô mỳ Quảng lại khoác lên mình một hương vị và lối kết hợp nguyên liệu độc đáo. Tuy vậy, điều này vẫn không làm thay đổi căn tính của món ăn - đó chính là sự gắn kết. Người Quảng hiếm khi ăn mỳ Quảng một mình. Nếu đi ra quán chắc chắn sẽ rủ thêm bạn, còn ở nhà sẽ nấu một nồi to cho mọi người cùng ăn. Bởi với người Quảng, món mỳ không chỉ là món ăn, mà là niềm vui gắn kết, của sự xôm tụ và quây quần.

Trong thế giới bí ẩn của hội đô vật biểu diễn duy nhất tại Việt Nam

2026-01-12T10:00:00+07:00

Vào 2018, Vietnam Pro Wrestling (VPW) chính thức được thành lập tại Sài Gòn, là câu lạc bộ đầu tiên và duy nhất dành cho các đô vật biểu diễn chuyên nghiệp trên khắp Việt Nam.

Đô vật Trần Phong phóng lên người đô vật Damien Wolfe, người đã ‘từ bạn hóa thù’ với anh.

Ban đầu chỉ là nơi để nhóm bạn trẻ cùng chia sẻ đam mê, VPW nay đã đủ lớn mạnh để sánh vai với các cộng đồng đấu vật chuyên nghiệp khác ở Đông Nam Á. Các tấm thảm judo sơ sài ngày ấy đã được dẹp đi, nhường chỗ cho võ đài mà nhóm vừa có đủ kinh phí để mua. Điều này là nhờ một phần nỗ lực vận động gây quỹ cộng đồng của chị Viva Van, một đô vật chuyên nghiệp người Mỹ gốc Việt. Chị đã dùng tên tuổi của bản thân để hỗ trợ nhóm trên con đường thành lập sân chơi cho bộ môn này tại Việt Nam từ những ngày đầu tiên.

Khuôn khổ trận đấu thường xuyên vượt ra bên ngoài võ đài, đem lại những màn đấu mãn nhãn cho khán giả hàng ghế đầu.

Thành viên gia nhập nhóm cũng trở nên đa dạng hơn, với 3 đời đô vật, từ những thành viên sáng lập bao gồm Rocky Huỳnh (The Awesome Taurus), Sid N’guyen (The Prince of Wrestling) và An D (The National Treasure) đến Evil British Horror, thành viên ngoại quốc đầu tiên tham gia nhóm, và Billy & Bobby (The Classic Night).

The British Horror vô tình làm đổ “vũ khí bí mật” lên đồng đội của mình — Black Orchid.

Số lượng khán giả cũng theo đó mà tăng, với khoảng 300 người hâm mộ cũ và mới ở mọi độ tuổi tập hợp tại mỗi buổi diễn, góp phần làm cho không khí náo nhiệt hơn bằng từng tiếng hò hét và tru tréo của mình. Một số đô vật còn nổi tiếng nhờ chiêu “bưng” luôn khán giả hàng ghế đầu làm đạo cụ để quật ngã đối thủ.

Dưới khán đài, người hâm mộ quẩy cuồng nhiệt và đôi khi còn diện đồ ngầu hơn cả đô vật.

Các show Vietnam Pro Wrestling đem lại cảm giác vi diệu đang xem khung cảnh từ miền viễn Tây (hay là viễn Đông nhỉ?) Để giữ cho các buổi diễn thú vị và giải trí cao, VPW luôn đảm bảo đưa khán giả từ bất ngờ này đến bất ngờ khác, với khách mời đặc biệt và đô vật từ đoàn khác đến thách đấu nhóm.

Một buổi biểu diễn được đồng tổ chức bởi VPW và Rooster Beers tại BLOQ Quận 2.

Sự chú ý mà cộng đồng quốc tế dành cho VPW cũng là một thước đo cho những thành công của nhóm: một số thành viên đã được mời tham gia ở trường đấu nước ngoài (Singapore, Thái Lan, v.v.); tạp chí PWI (Pro Wrestling Illustrated) đã dành hẳn bài báo 4 trang cho nhóm — điều mà chưa có tổ chức đấu vật Đông Nam Á nào làm được. Ngoài ra, nhóm còn được mời đến podcast của một trong những đô vật chuyên nghiệp vĩ đại nhất mọi thời đại, Chris Jericho.

Đô vật người Philippine Crystal ngồi lên ngôi sao người Singapore Alexis Lee tại buổi diễn Burning Dawn của VPW.

Mỗi buổi biểu diễn của nhóm đều có những đặc sắc riêng, nhưng sẽ thú vị hơn nếu theo dõi toàn bộ quá trình phát triển của từng nhân vật qua cả mùa giải — có đầy đủ các tình huống giật gân, xúc động — không khác gì xem phim truyền hình dài tập.

Cùng xem thêm về thế giới VPW qua loạt ảnh sau đây:

The British Horror đạp lên cơ thể bại trận, nằm “sải lai” trên sàn của Rykioh trong tiếng cổ vũ của Black Orchid.

Người hâm mộ thì thầm lời động viên đến nhà sáng lập VPW, Rocky Huỳnh, lúc này đã mệt lả.

Rykioh nghiền nát lon bia dùng để đập vào mặt The British Horror.

Khán giả ngồi kín khán đàn VAIB Studio (Quận 7). Lúc này, An D đang túm lấy Sid Nguyen khi anh nhào lộn trong không trung.

(Hình trái) Đô vật người Singapore Jack Chong dùng chiêu “mặt heo” độc quyền với Billy. (Hình phải) Đô vật Khoa Trương bị đô vật Kira xén tóc ngay trên sân khấu sau khi thua trận.

Khán giả tụ tập bên ngoài VAIB Studio trong lúc nghỉ giữa hiệp.

Dù đấu vật biểu diễn xuất thân từ phương Tây, nhóm đô vật Việt vẫn tôn vinh những tập tục truyền thống.

Đô vật Rykioh đang “dằn mặt” một đô vật trong bộ đôi Venomshank.

(Hình trái) Đô vật An D, hay còn gọi là The National Treasure, không chấp nhận mình đã bại trận. (Hình phải) MC Xavier Patricks (hay còn gọi là X-Pat) dẫn chương trình “bằng tất cả sinh mạng.”

Thành viên đô vật đời thứ 3 của nhóm, ARES, là một “con ngựa chiến” thực thụ.

Quái thú ARES đánh bại Rocky, dành về chiếc cúp Heart of Darkness.

Rocky bắt kẹp 1 trong 2 anh em Venomshank trên không trung trong một cú vật không đau không ăn tiền.

Dìa miền Tây để dòm đủ thứ hoa 'đơm bông kết trái' trên mâm cơm nhà

2026-01-11T15:00:00+07:00

Từ lúc xa nhà, tôi được mở mang bởi những khung cảnh xa hoa, bận trầm trồ trước những bữa tiệc omakase sang trọng, nơi người ta cẩn trọng gắp từng cánh hoa chúm chím trang trí và gọi nó bằng cái tên mỹ miều, “edible flowers” (hoa ăn được). Tôi quên khuấy luôn chuyện người miền Tây quê tôi cũng ăn rất được những loài bông.

Mấy bữa chán ngán thịt cá, tôi hay tha thẩn đẩy xe qua lại trong quầy rau của siêu thị gần nhà. Bó xôi, mồng tơi, rau đay, rau muống xanh mướt một góc gian hàng, tha hồ lựa chọn. Lâu lâu, tôi lại thấy giữa những lá cải bành trướng là mấy bịch bông bí xếp ngay ngắn, khiêm nhường trên quầy. Hoặc là mấy hộp bông điên điển, thiên lý lốm đốm xanh vàng qua lớp màng thực phẩm bọc cẩn thận. Có bữa, tôi thấy mình như trúng độc đắc khi siêu thị có bán luôn bông so đũa, cái thứ bông mà nhiều người còn chưa bao giờ biết tới tên.

Nằm chung kệ với đám cải, đám muống, nên đương nhiên số phận của tụi nó là phải “lên dĩa.” Và lên toàn những dĩa món ngon là chuyện khác. Đó là những bông hoa đã nuôi lớn đời tôi, trong những mâm cơm nhà của một gia đình miền Cửu Long Giang chánh hiệu.

Mỗi khi gặp tụi nó trong những dịp không thể thường nhật hơn, tôi lại chộn rộn trong lòng. Không ít lần tôi thèm được quay lại hồi còn vắt vẻo trên cái võng treo giữa hai cây cột bếp, nhìn mẹ ngồi ngay sàn nước tranh thủ rửa chén. Dòng nước túa ra khỏi ống bơm, tạo nên những đợt sóng làm nhấp nhô dàn bông súng xa xa.

Hai bên bờ kênh, mấy bụi bông điên điển rộ vàng tít tắp. Leo xuống võng, tôi tung chạy tới bờ giậu sau nhà, nơi chen chúc cây lá, có những đọt bông so đũa treo lủng lẳng. Ngoại đang chăm giàn bí trồng lâu nay, vừa dòm thằng cháu, vừa ngắm mấy cuống bông bí ganh đua khoe sắc với giàn bông thiên lý lốm đốm xanh vàng.

Bông Súng

Không phải riêng Đồng Tháp, mà chắc cả cái vùng sông nước Cửu Long đều xuất hiện bóng dáng của bông súng. Từ sông rạch, ao đầm đến bàu nước trũng, hễ chỗ nào có nước là bông súng lại vươn mình. Người xứ tôi hay kêu bông súng mọc hoang là “súng ma,” là vì cái thói mọc lan hết ruộng đồng bờ bãi, rồi lén lút nở lúc ban khuya. Nhiều khi chỉ sau mấy đêm, cả một vùng nước đã cơ man đốm hồng tím của mấy bụi bông súng nở bập bềnh.

Hồi nhỏ, lần đầu tiên nghe về chuyện bông súng ăn được, tôi cứ tưởng là phải ăn những đóa bông tím hồng kia. Nhưng trong tô canh chua bông súng mẹ bưng để lên bàn buổi chiều hôm đó, tôi lại chả thấy một cánh bông nào. Tới lúc này mọi chuyện mới vỡ lẽ. Thì ra “ăn bông súng” thực chất là ăn phần cọng, cái thứ dài ngoằng, vươn dài theo con nước, đỡ lấy những đóa bông súng khoe sắc giữa đầm. Cọng bông súng được người ta nhổ khỏi sình lầy, ngắt bông chừa cọng, đem ra chợ bán, rồi được tước sợi, cắt nhỏ, cuối cùng nằm yên vị trong tô canh nhà tôi.

Lúc cắn thử một cọng bông súng, tôi vẫn còn nhớ một cảm giác giòn sựt khó tả. Vì bản thân cọng bông súng sống có vỏ giòn, kèm theo phần ruột bọng xốp, nên dù đã ngâm trong phần nước canh nóng hổi đậm vị mắm vị me, bông súng vẫn không dễ ỉu mềm như những loại rau khác. Huống chi là những món ăn với bông súng sống, cắn không nghe tiếng “rộp rộp” mới sợ. Ví dụ như bông súng trộn gỏi, lúc ăn sẽ thấy xốp giòn, hòa quyện với vị chua, mặn, ngọt của nước trộn và tôm nõn. Còn “bông súng mắm kho” thì khỏi nói. Chỉ là cọng bông súng háo nước, hút trọn vị mặn mòi, cay nồng của mắm cá kho nhừ, mà cái món này lại gây thèm thuồng, thương nhớ bao người con xứ miệt.

Bông Điên điển

Bông điên điển cũng dễ xuất hiện trong những tô canh chua của vùng nước nổi. Không phải là cái kiểu sợi giòn sựt đưa miệng của cọng bông súng, bông điên điển nhỏ nhẹ hơn. Nó điểm xuyết thêm cho hương vị vốn bùng nổ của món canh dân dã, hệt như vẻ ngoài của nó cũng nhẹ nhàng tô điểm cảnh sắc nên thơ chốn bưng biền.

Khi đồng bãi lênh láng nước lên, cũng là lúc những mảng vàng của bông điên điển nhảy múa khắp bờ ruộng. Điên điển không phải hoa trong vườn. Nó thuộc về hoang dã, là món quà thiên nhiên rộng lượng dành cho người sống bên sông. Những chùm bông điên điển rũ sau những tán lá, như những chiếc chuông vàng lí lắc giữa những cơn gió đồng quê, mang theo những thanh âm vô hình báo hiệu mùa của những dòng nước lũ tràn trề tôm cá. Mẹ kể, điên điển chớm nở nhắc ông ngoại đổ dớn bắt cá linh, bà ngoại trên bờ kênh ngắt bông, còn mẹ biết chắc tối đó nhà sẽ ăn ngon.

Bông điên điển ăn tươi thì ngọt thanh, đắng nhẹ và hơi chát. Vậy nên người ta có món bánh xèo, rắc đầy trong nhân là bông điên điển. Vỏ bánh vàng ươm, giòn rụm, ôm lấy phần nhân cá, mỡ hành béo ngậy, lại được cái vị nồng hăng của bông điên điển kiềm lại, ăn hoài không biết ngán. Còn trong mấy món canh, bún, phải rắc điên điển vô sau cùng. Điên điển chín nhanh, mềm mềm, bùi thơm, thấm cùng chất ngọt của canh cá đồng. Nó quyện muỗng nước lèo vàng đậm, thơm nghệ trứ danh của bún cá Châu Đốc, nức lòng người hành hương vùng biên viễn.

Bông So Đũa

Hàng xóm của những chùm điên điển là những đóa bông so đũa, khi trắng, khi tím, treo lủng lẳng như những vầng trăng khuyết. Bông so đũa mọc dại nơi những bờ kênh, bờ giậu, lùm cây đất hoang, để người ta tiện với tay hái trên đường về. Nhưng so đũa ngon nhất là phải được hái lúc sáng sớm khi bông còn ngậm sương, chưa nở bung.

Với cái tên có phần xa lạ, so đũa không phải là thứ quà quê quen thuộc như những người bạn bông đồng hương, vả lại cũng không nịnh miệng những người lần đầu mới thử. Dù được nhặt bỏ nhụy, cuống, so đũa vẫn mang một vị nhẫn đắng vương nơi đầu lưỡi. Nhưng với ai sành ăn, người ta lại khoái cái ngọt, cái bùi ẩn tàng của loại bông này sau tất thảy nhẫn đắng. Phải chịu khó nhâm nhi cánh so đũa, mới cảm nhận được hậu vị ngọt thanh chậm rãi, từ từ hòa lẫn với nước lẩu ngọt thanh thịt tôm, thịt cá.

Triết lý “khổ tận cam lai” của bông so đũa không chỉ nằm trên bàn ăn, mà còn là khi thu hái. Một cây so đũa chỉ lên bông đúng một lần trong năm, khi mấy ngọn gió chướng lao xao trên ngọn cây, như thể nó biết người ta cũng không mặn mà với nó nên không nở bông chi nhiều. Nghĩ mà buồn, ít người ăn đã đành, người từng ăn bông so đũa cũng bị lợt dần cái vị đắng nhẫn của thứ bông này trong ký ức. Chỉ có mấy người như ngoại tôi, lâu lâu lại thèm tô canh chua trụng chung với bông so đũa. Bà vẫn chờ đợi gió chướng về để đón mùa so đũa trổ bông.

Bông Bí

Bông bí là thứ bông của nhà có vườn tược, của mấy sợi dây leo bám lên giàn gỗ xiêu vẹo, được chăm bẵm tưới tiêu. Cẩn thận tới mức, lúc hái bông để ăn chỉ hái bông đực, tại bông cái phải để dành để đậu trái. Mà không phải bông nào cũng hái. Muốn ăn ngon phải lựa kĩ, bông bí đực “bự con,” cánh bông cứng cáp, còn nguyên lớp phấn tơ mỏng phủ trên mình thì mới đúng bài.

Thu bông kĩ lưỡng ra sao, lúc sơ chế nấu nướng cũng phải hết mực nâng niu y vậy. Quy trình lý tưởng là phải bỏ phần hơi già ở cuống, rửa sạch, sau đó tước xơ, bỏ nhụy, mọi công đoạn đều phải nhẹ tay khéo để đừng dập bông. Tới khi có được một rổ bông bí sạch sẽ, chỉnh tề đâu vào đó, thì nấu nướng coi như là chuyện nhỏ — vì cái thứ bông này vốn là món rau dễ nấu, dễ ăn bậc nhất cái xứ hai mùa nắng mưa này.

Muốn nhanh gọn thì có bông bí luộc với rau tập tàng. Phải gắp một miếng bông rũ nước, chấm ngập vô chén nước mắm mặn, sang hơn là tộ kho quẹt kẹo kẹo, rồi đưa vô miệng để cảm nhận hết vị thanh mát của cây cỏ miệt vườn. Cánh bông mềm, cuống bông giòn ngọt, hai thứ thi nhau đẩy đưa vị giác người ăn.Thích ăn vừa nước vừa cái thì ta có canh bông bí, nấu chung với tôm đất đập dập. Bông bí sẽ tiết ra nước ngọt, mang mùi vị như gom hết những nắng gió dãi dầu, hương đồng gió nội của những ngày phơi mình trên giàn vườn.

Cầu kỳ nhất là bông bí nhồi thịt chiên. Thịt nạc tươi trộn với nấm mèo, phải được khéo léo nhồi vô từng cánh bông bí mỏng manh, rồi lăn qua bột đem chiên. Thành phẩm là một dĩa bông bí mập ù như mấy cái đùi gà rán, cắn một cái là thấy miếng bông giòn rụm ôm lấy phần thịt đậm đà, chắc ngọt. Công bắt giàn, vun dây, chăm tưới nhiều lúc chỉ cần vậy thôi.

Bông Thiên Lý

Có lần ghé chơi nhà một người quen, tôi cứ ấn tượng hoài giàn thiên lý xanh mướt che mát khoảng sân nhà. Dáng bông nho nhã, màu vàng nhạt, mọc từng chùm nép mình trong những tán lá lớn xanh um. Đặc biệt hơn hết là cái mùi hương nhẹ nhàng mà khó quên. Cái tên “thiên lý” có lẽ cũng từ đó mà ra, cốt là để khen cái mùi hương dù đứng xa “thiên lý” (ngàn dặm) vẫn nghe thoang thoảng, dịu êm.

Thiên lý nếu được nhân hóa, chắc chắn là một người hiền lành, thơm thảo. Loài bông này không chỉ nhẹ nhàng trong hình thức, mà bản chất cũng bổ dưỡng. Bởi vậy mà ông bà mới kêu “thương chồng” thì nấu canh thiên lý, tại bông thiên lý cũng là một thứ thời trân ngọt lành của thiên nhiên ban tặng.

Quý mà không hiếm, thiên lý sanh sôi ở chốn vườn tược, có người thương cây mến trái chăm bón, bắt giàn. Tụi nó đích thị là bạn nối khố của giàn bông bí, hay thi nhau quấn quýt quanh mấy cây sào tre, tầm vông dựng tạm. Vững vàng một cái là liền rũ những cánh bông tươi mơn mởn, mời gọi người ta nhanh ra hái. Chỉ cần là buổi sáng còn sương, chịu khó ra vườn thì loáng cái đã có đầy một rổ thiên lý tươi xanh.

Dễ hái nhưng thiên lý lại là thứ bông khó chiều trong bếp. Bông vốn không chịu được nhiệt, dễ bay mùi nên phải hết sức cẩn thận. Nếu là nấu canh thì phải cho lúc sau cùng, nếu xào chay với rau củ thì chỉ đảo sơ trên chảo. Còn món thiên lý xào thịt bò trứ danh, thì càng phải đảo sạn xào nhanh tay trên lửa lớn, sao cho thịt bò đừng dai, mà thiên lý giữ được màu xanh ngọc bích bắt mắt.

Mấy bữa thấy bông thiên lý trưng bày trên kệ siêu thị, tôi cứ ngại ngần, dẫu tôi thèm cái món bò xào bông thiên lý hơn ai hết trên đời. Tôi sợ tay mình không đảo đủ nhanh, sợ bếp điện ở nhà không đủ lửa, để xào ra được dĩa thiên lý ấu thơ. Tại hồi nhỏ ăn được thớ thịt bò mềm tan, gắp được mấy chùm bông béo mềm, mùi thơm nhẹ tỏa theo làn khói bếp làm chi, để rồi giờ phải dè dặt mà nhớ nhung đứt ruột.

Ngẫm lại, đâu có cách tân chi xa xôi, người miền Tây khoái ăn bông đơn giản là tại ăn để sống. Mùa nào thức nấy, đất trời cho gì hưởng nấy mà thôi. Nhưng nhờ bông ngon, vị hợp mà thành ra sống để ăn. “Lý cây bông” trên bàn ăn quê tôi, từ bữa cơm thường nhật cho tới dịp giỗ quải linh đình, cũng đủ thứ “bông xanh, bông trắng, rồi lại vàng bông” khoái khẩu, làm bụng dạ con người ta thòm thèm.

Tôi phải phục sát đất ông bà ngày xưa kiếm được mấy cái bông làm miếng ăn, để con cháu được nhờ tới giờ. Giữa ruộng vườn, trời nước bao la, mỗi loài bông là một bản tính: bông súng hoang dã chốn bưng biền, điên điển vàng ươm lí lắc trong con nước lớn, bông bí thầm lặng của giàn vườn, thiên lý mảnh mai mà thơm dai ngào ngạt, so đũa nép mình bên bờ giậu, chỗ khúc đường đất quanh co. Đâu chỉ con cá rô đồng quẫy đuôi, bãi mạ non xanh um, hàng dừa tít tắp, mà mấy đóa bông này trong giỏ mẹ đi chợ về, bông nọ trong rổ bà hái cũng là một phần của một miền Tây lắm người mến kẻ thương.

Học cách yêu hơn cái ngổn ngang của Sài Gòn trong thời đại rác AI tràn ngập

2026-01-08T12:00:00+07:00

Sống ở Sài Gòn, người ta phải làm quen với hàng tá thứ ngổn ngang. Suy cho cùng, sự xô bồ là cái giá phải trả đối với những ai trót phải lòng một siêu đô thị hơn 10 triệu dân, vừa đông, vừa rộng lại vừa hẹp, vừa chen chúc lại vừa cô đơn. Nhưng cá nhân tôi chưa đi qua thành phố nào ngổn ngang như Sài Gòn.

Ngay trên mặt đất, mỗi ngày chân ta phải loay hoay né sự bề bộn về mặt vật lý, như xe máy đậu hú họa, thùng xốp, giày dép đứt cũ, vỏ sầu riêng nhọn hoắt, đủ thứ loại ghế, và cả mạng lưới dây nhợ giăng đầy như tơ nhện. Trong bầu khí quyển, tai ta lãnh đủ “bản giao hưởng” của bề bộn âm thanh, ngày đêm kẽo kẹt, lảnh lót, chát chúa, inh ỏi, rì rầm bên lề cuộc sống.

Sinh ra và lớn lên ở Sài Gòn, tôi dần tập làm quen với những ngổn ngang đô thị, nhưng tuyệt nhiên, không biết tại sao tôi vẫn không tài nào chịu nổi khung cảnh thành phố đầy ô nhiễm thị giác: các biển hiệu, áp-phích, bảng quảng cáo nhốn nháo, màu sắc phối lòe loẹt nhức mắt, phông chữ thô kệch. Tôi ghét cay ghét đắng biển quảng cáo — đồ văn bản béo ú, đơn điệu, lúc nào cũng lao nhao đòi sự chú ý của mắt người.

Kiểu biển hiệu vừa rối vừa đơn điệu ấy bắt đầu xuất hiện vào thập niên 2000, và từ từ lây lan khắp Sài Gòn, đặc biệt quanh những con đường buôn bán sầm uất, như loại nấm mốc ăn mòn kiến trúc bản địa và thải ra bào tử gây nhức đầu, nhức mắt. Cá nhân tôi tin rằng sự phát triển của công nghệ in ấn vừa nhanh vừa rẻ là nguyên nhân dẫn đến một Sài Gòn đầy ô nhiễm thị giác như hiện nay. Đã từng có thời từng biển hiệu là một tờ giấy trắng để họa sĩ tung hoành tô vẽ, chứ không chỉ đơn thuần là công cụ cho có như bây giờ. Từng kiểu chữ, từng gam màu, từng nét cọ đều được chăm chút qua bàn tay người thợ vẽ.

Nghệ thuật quảng cáo ra đời trước sự trỗi dậy của ô nhiễm biển hiệu cả vài thập kỉ, vì ngày đó, khi không có sự hỗ trợ của kỹ thuật in lấy liền, thế hệ ông bà ta phải nhờ vào kĩ năng và con mắt nghệ thuật của các họa sĩ để trang hoàng cửa hiệu của mình. Tôi luôn tự hỏi vì sao các bảng hiệu vẽ tay ngày xưa luôn thu hút mình đến vậy, và nhận ra rằng tôi yêu nét vẽ ấy không phải chỉ vì nó cũ, mà vì nó mang đậm tính người. Con người ta khác với máy móc vi tính ở sự không hoàn hảo, và những lỗi nho nhỏ ấy đều có mặt trên bảng hiệu vẽ tay xưa nếu bạn để ý kĩ: những khoảng cách không đều, nét này hơi đầy đặn hơn nét kia chút xíu, hay chiếc móc câu đầy cảm tính ngay cuối chữ “Y dài.” Chính cái không hoàn hảo khiến tranh vẽ thú vị và chân phương hơn.

Hoài niệm là một vòng lặp luân hồi. Hồi những năm 2000 và 2010, tôi hay mơ về những nét vẽ đầy trau chuốt của thập niên 1970. Còn bây giờ, tôi thấy mình lại đang nhìn lại thập niên 2000 với ánh mắt khác. Mệt mỏi thay đôi mắt loài người ngày nay khi sống trong giai đoạn rác AI đang hiện hữu trên khắp mọi xó xỉnh internet. Nhiều lúc tôi cảm thấy kiệt quê vì phải cảnh giác 24/7, lúc nào cũng phải căng mắt soi từng bàn tay người, từng đốm lông mèo, từng diễn tiến của video xem có logic không, để phát hiện xem video đang có phải là sản phẩm AI. Và sẽ đến một lúc, khi công nghệ tiến xa đến mức trí thông minh con người của chúng ta không còn đủ khả năng phân biệt hiện thực và rác AI nữa. Gần đây, sau khi Google trình làng Nano Banana Pro, tôi sợ rằng ngày ấy đã tới.

Vài bữa trước, tôi đi chạy bộ và dừng lại ở vạch kẻ lúc đèn đỏ. Tôi bất giác ngước lên, và ngay trước mắt tôi là một biển hiệu tiệm sửa xe, ví dụ điển hình cho phong cách phối màu thập niên 2000 với chữ đỏ nền vàng. Tuy vậy, vài chữ cái trong tên tiệm khá sứt sẹo, và bốn góc biển ố xanh màu rêu phong. Nhưng thứ đặc biệt nhất với tôi, là tấm biển ghi “sữa xe” thay vì “sửa xe.” Và tôi bật cười.

Đó, nhìn đi, AI ạ. Đúng là những ngổn ngang đô thị ở Sài Gòn nhiều khi “xấu đau xấu đớn,” nhưng cũng lại rất con người. Như một nỗ lực phản kháng cuối cùng để chống lại cuộc xâm lăng của AI, tôi sẽ tập yêu tất cả các loại hình nghệ thuật đến từ tất cả thập niên, từ “thấy ghê” đến kiệt tác, miễn đó là một tác phẩm người sáng tạo. Có xấu đến mấy, thì đó cũng là đứa con tinh thần chính ta tạo ra — không ai có quyền lấy nó để làm mồi cho trí tuệ nhân tạo.

Thực hành nghệ thuật đan xen nghiên cứu của Quang deLam

2026-01-05T17:08:46+07:00

Nghệ thuật sẽ được nhìn nhận như thế nào khi nó trở thành một hình thức truyền tải kiến thức và lịch sử đan xen, trong đó người nghệ sĩ đóng vai trò “truyền tin” giữa chúng và người xem?

Với nền tảng học thuật về khoa học hình ảnh và sự nghiệp gắn liền với lĩnh vực truyền thông kỹ thuật số, nghệ sĩ đa phương tiện người Pháp gốc Việt Quang deLam (Quang Lam) thực hành nghệ thuật qua nhiều phương tiện, bao gồm nhiếp ảnh, vẽ tranh và sắp đặt. Quá trình sáng tác của anh thường mang tính nghiên cứu, với góc nhìn bắt đầu từ kiến thức khoa học, lịch sử và địa lý, trong đó tài liệu lưu trữ đóng vai trò quan trọng. Cách tiếp cận này được thể hiện trong triển lãm cá nhân của anh, “Gió lụa trùng dương” (2025) tại Lotus Gallery, và triển lãm nhóm “Lưu trữ và hậu lưu trữ” tại Trung tâm Nghệ thuật đương đại Vincom (VCCA) trong khuôn khổ Biennale Photo Hanoi 2025.

Quang deLam đứng cạnh tác phẩm ‘Những chuyện kể từ vùng đất rồng’ (2025) trong “Lưu trữ và hậu lưu trữ,” Biennale Photo Hanoi 2025. Ảnh cung cấp bởi nghệ sĩ.

Việc khám phá về các chất liệu và phương tiện biểu đạt khác nhau gắn liền với nền tảng khoa học của anh, đồng thời với luận điểm nổi tiếng của Marshall McLuhan, “The medium is the message” (tạm dịch: Hình thức chính là thông điệp). Theo McLuhan, bản thân phương tiện truyền tải thông điệp chính là thông điệp, và hình thức của thông điệp sẽ định hình cách nó được tiếp nhận — một tư tưởng ảnh hưởng lớn đến thực hành nghệ thuật của Quang deLam.

Khởi đầu với nhiếp ảnh, một phương tiện gắn liền với quan niệm là “truyền tải sự thật,” nghệ sĩ dần quan tâm đến việc cùng một kiến thức được đón nhận theo nhiều cách khác nhau khi được “chuyển hóa” sang các phương tiện biểu đạt khác. Qua việc tái cấu trúc vật thể và hình khối, việc vẽ cho phép anh tái sắp xếp lại thông tin thị giác, hội họa cho phép anh tổ chức lại thông tin thị giác, từ đó làm biến đổi cách thông tin được tiếp nhận bởi người xem. Năm 2022 đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong thực hành của anh, khi Quang deLam mở rộng khỏi nhiếp ảnh để đi sâu vào hội họa và sắp đặt, song hành cùng các nghiên cứu về khoa học và lịch sử.

Loạt tác phẩm tranh và sắp đặt gần đây của nghệ sĩ, được giới thiệu trong triển lãm cá nhân “Gió lụa trùng dương” (2025) tại Lotus Gallery, lấy cảm hứng từ lịch sử con đường tơ lụa trên biển, gốm sứ từ những con tàu bị đắm, các nền văn minh cổ đại và những câu chuyện xung quanh chúng. Được phát triển từ nghiên cứu bản đồ và chiêm tinh học, kết hợp đa dạng chất liệu và tư liệu sử thi, chuỗi tác phẩm mời gọi người xem suy ngẫm về sự đan xen giữa các lịch sử khác nhau, cũng như cách chúng ta nhìn nhận lịch sử mà bản thân ta chưa từng trải nghiệm mà chỉ có thể hình dung qua tư liệu còn sót lại, từ đó kết nối chúng với câu chuyện của thế giới đương đại.

Không gian sắp đặt trong ”Gió lụa trùng dương” (2025) tại Lotus Gallery. Ảnh cung cấp bởi nghệ sĩ.

Tác phẩm sắp đặt ở trung tâm triển lãm tái hiện khung cảnh đắm tàu, với những mảnh gốm vỡ nằm rải rác dưới mặt đất. Song song đó, các tác phẩm hội họa biểu hiện cho những hành trình trên biển, sử dụng bản đồ Mao Kun làm tư liệu chính, cùng với các họa tiết gốm từ các con tàu đắm từ bộ sưu tập bảo tàng, được chuyển hóa thành hình thức mang tính biểu tượng (iconography). Trong ‘Cocoon’ (2025) và ‘Pegasus cells’ (2025), hình khối kén tằm nằm ngay giữa và gợi liên tưởng đến sản xuất tơ lụa. Bao quanh là hình ảnh của san hô và những mô típ của gốm Chu Đậu: ngựa có cánh như một sinh vật huyền thoại, chim đậu trên cành, tôm và hoa văn — tất cả được thể hiện dưới dạng biểu tượng với màu sắc rực rỡ và đường nét rõ ràng. Dù bố cục các tác phẩm gợi cảm giác collage có hơi hướng trừu tượng về nội dung, chúng hé lộ phương pháp làm việc của nghệ sĩ: thu thập hình ảnh và hiện vật, biến chúng thành yếu tố biểu tượng, rồi sắp xếp lại chúng trên một tác phẩm hội họa.

‘Cocoon,’ 2025. 100 x 80cm. Sơn acrylic trên vải canvas. Ảnh cung cấp bởi nghệ sĩ.

‘Pegasus cells,’ 2025. 80 x 60cm. Sơn acrylic trên vải canvas. Ảnh cung cấp bởi nghệ sĩ.

Trong một vài tác phẩm tranh khác, bao gồm ‘Dancing with the storm’ (2025), hình ảnh chuyển dịch sang các khung cảnh biển và núi, cùng luồng gió và cảnh đắm tàu. Tác phẩm ‘Oc Eo Aurora’ (2025) khắc họa những con thuyền đang tiến đến xa, với bóng dáng các tượng cổ của nền văn minh Óc Eo hiện ra dọc theo đường chân trời. Nguồn tư liệu tham khảo chính đằng sau những tác phẩm này là bản đồ Mao Kun (Bản đồ hàng hải của Trịnh Hòa) được phát hành năm 1628 dưới thời nhà Minh (Trung Quốc).

Vốn được tạo ra dưới dạng bản đồ cuộn, ghi chép các vùng biển và các đảo trên đường hàng hải, đây được xem là một trong những bản đồ Trung Hoa sớm nhất về “con đường” tơ lụa biển, kết nối nhiều khu vực khác nhau ở châu Á, Ba Tư, Ả Rập, và Đông Phi. Việc sử dụng một bản đồ có nguồn gốc châu Á làm tư liệu nghiên cứu cho thấy chủ ý của Quang deLam trong việc rời xa góc nhìn lấy châu Âu làm trung tâm, vốn đã chi phối và định hình cách bản đồ được hình thành và giảng dạy xuyên suốt lịch sử.

‘Oc Eo Aurora,’ 2025. 80 x 100cm. Sơn acrylic trên vải canvas. Ảnh cung cấp bởi nghệ sĩ.

‘Dancing with the storm,’ 2025. 80 x 100cm. Sơn acrylic trên vải canvas. Ảnh cung cấp bởi nghệ sĩ.

Đối với nghệ sĩ, bản thân bản đồ có thể được xem như một dạng nghệ thuật “trừu tượng,” dù chúng không được tạo ra với mục đích nghệ thuật ngay từ ban đầu. Những nhà thám hiểm thời cổ đã ghi lại các địa hình mà họ đi qua: từ đất liền, dãy núi, sông ngòi đến biển cả, nơi những trải nghiệm trực tiếp được chuyển dịch thành một hệ thống đo lường. Trong khi bản đồ thường được bàn luận chủ yếu dưới góc độ địa lý và chính trị, chúng hiếm khi được xem như nghệ thuật. Điều này đã dẫn Quang deLam đến việc nhấn mạnh vai trò của tri thức khoa học, vượt ra ngoài cách lịch sử nghệ thuật chính thống thường được kiến tạo, vốn có xu hướng tập trung nhiều hơn vào sự phát triển của phong cách.

Vượt ra ngoài lĩnh vực bản đồ học, Quang deLam còn nghiên cứu về thiên văn học, cũng như việc sử dụng thước trắc tinh (astrolabe) và la bàn, ghi nhận rằng các nhà hàng hải trong quá khứ đã dựa vào các vì sao trên bầu trời để định hướng trong bóng tối, dù trên đất liền hay trên biển. Đối với anh, một trong những phương thức nền tảng nhất để hiểu thế giới là thông qua đo lường: thời gian được đo bằng đồng hồ, phương hướng được xác định bằng la bàn, và vị trí của con người trong mối tương quan với các vì sao được xác định thông qua thước thiên văn. Những hệ thống này định hình các lớp lang khác nhau trong thực hành nghệ thuật và nghiên cứu của anh, cũng như sự lựa chọn và kết hợp chất liệu, hướng tới việc tạo ra những tác phẩm truyền tải được cảm thức về thời gian và không gian.

‘Made in Far-East,’ 2025. 80 x 80cm. Sơn acrylic trên vải canvas. Ảnh cung cấp bởi nghệ sĩ.

‘Astrolabs Saigon–Hanoi’ (2024) là một tác phẩm sắp gợi nhắc đến thước trắc tinh, được cấu thành từ các khối thước đặt ở phần trên, kết hợp với những tấm kính mica khắc bản đồ thành phố. Bên dưới lớp kính mica là một bản đồ sao, đặt trên các lá thư với địa điểm người nhận được ghi trên phong bì. Theo lời của nghệ sĩ, các chòm sao trong tác phẩm được tính toán dựa trên những mốc thời gian cụ thể ghi trên các lá thư, từ đó xác định vị trí của các vì sao tại từng thời điểm tương ứng. Những lá thư chứa thông tin về tên người gửi và người nhận từ nhiều địa điểm khác nhau, kèm theo tem bưu chính cùng ngày gửi và ngày nhận, qua đó cung cấp các thông tin cơ bản về ai, ở đâu và khi nào.

‘Astrolabs Hanoi–Saigon,’ 2024. 90 x 36cm. Inox, mica, gỗ, giấy, bưu thiếp. Ảnh cung cấp bởi nghệ sĩ.

Trở lại với nhiếp ảnh, với trọng tâm là các tư liệu lưu trữ được tích lũy qua nhiều năm, tác phẩm ‘Những chuyện kể từ vùng đất rồng’ (2025) của Quang deLam gần đây đã được giới thiệu trong triển lãm nhóm quy mô lớn “Lưu trữ và Hậu lưu trữ” (2025) tại Trung tâm Nghệ thuật đương đại Vincom (VCCA), được giám tuyển bởi Đỗ Tường Linh and Éline Gourgues, trong khuôn khổ Biennale Photo Hanoi 2025. Không gian sắp đặt xoay quanh một tủ tra cứu đặt ở trung tâm, bao quanh là những chồng hộp trắng và sách. Những trái thanh long được đặt trên và bên trong các ngăn tủ, cũng như giữa các chồng sách. Các yếu tố này được liên kết với nhau bằng một mạng lưới dày đặc của dây điện và sợi chỉ. Trên tường phía sau, các tác phẩm nhiếp ảnh về thanh long và sách được dàn dựng trong bối cảnh những thư viện cũ, bổ sung cho không gian sắp đặt phía trước.

Không gian sắp đặt của ‘Những chuyện kể từ vùng đất rồng’ (2025) trong triển lãm “Lưu trữ và hậu lưu trữ,” Biennale Photo Hanoi 2025. Ảnh cung cấp bởi nghệ sĩ.

Tác phẩm lấy cảm hứng từ truyền thuyết “Con rồng cháu tiên” về nguồn gốc của người Việt là hậu duệ của Lạc Long Quân và Âu Cơ sinh ra từ một bọc trăm trứng, trong đó 50 theo cha xuống biển và 50 theo mẹ lên núi. Theo văn bản triển lãm, tác phẩm “lấy ‘trái rồng’ làm biểu tượng cho những quả trứng, kết hợp với các yếu tố kiến trúc và sách để tạo nên dòng thời gian của Việt Nam đương đại.” Bằng cách đặt truyền thuyết trong mối liên hệ với lịch sử hiện đại và đương đại Việt Nam, vốn được đánh dấu bởi những biến động và bạo lực, tác phẩm mở ra suy tư về sự thay đổi trong khả năng tiếp cận tri thức: từ thời kỳ thuộc địa, khi tri thức phần lớn giới hạn trong tầng lớp cao quý, đến giai đoạn sau chiến tranh, nơi các thư viện đóng vai trò quan trọng trong việc phổ cập văn hóa và tri thức cho cộng đồng. Trong bối cảnh đó, chính sắp đặt nhiếp ảnh này trở thành một dạng lưu trữ tri thức, cũng như dòng thời gian của ký ức văn hóa chung.

Với thực hành nghệ thuật xoay quanh lịch sử và kiến thức, Quang deLam sử dụng tư liệu lưu trữ như cầu nối giữa khoa học và nghệ thuật, đồng thời phản ánh bản chất của kiến thức cùng với sự quan trọng của nhận thức con người. “Kiến thức tồn tại, rồi đến sự nhận thức và hành động. Nếu có kiến thức nhưng không có nhận thức, thì hành động dường như vô nghĩa. Điều này cũng tương tự trong nghệ thuật, và hành động cũng cần được dẫn dắt,” anh chia sẻ với Saigoneer.

Trong góc nhìn của nghệ sĩ, nghệ thuật vận hành như một phương tiện của tri thức và một dạng tiên tri: không nằm ở biểu đạt cá nhân anh, mà hướng đến việc truyền đạt sự hiểu biết đến người xem, qua đó đặt vai trò của nghệ sĩ như một người truyền tin. Trong thế giới ngày càng trở nên phức tạp, nơi mà ranh giới giữa cái thật và cái giả đang bị xóa mờ, anh tin rằng nghệ thuật giữ vai trò tất yếu trong việc nâng cao nhận thức và khả năng tư duy trước những kiến thức mới, thay vì chỉ dựa vào các nguyên tắc được thừa kế qua nhiều thế hệ.

Thuyền thúng: Nét văn hoá lâu đời của các làng chài Việt

2026-01-05T13:00:00+07:00

Nói đến các thành phố tại Việt Nam, một trong những dạng công trình dễ bắt gặp nhất là những ngôi nhà ống. Loại kiến trúc phổ biến này bắt đầu xuất hiện từ thời Hậu Lê — khi mức thuế áp cho dân chúng không căn cứ vào loại hình kinh doanh hoặc doanh số, mà chỉ dựa vào chiều rộng của ngôi nhà. Vì thế, các tiểu thương thường cho xây dựng mặt tiền thật nhỏ, ưu tiên chiều dọc để tiết kiệm chi phí.

Một người phụ nữ đang đan lại chiếc lưới đánh cá.

Cũng trong một hoàn cảnh tương tự, một vật dụng thân thuộc khác của người Việt, thúng chai, hay thuyền thúng đã ra đời. Vào thời Pháp thuộc, chính quyền thực dân thường đánh thuế rất nặng lên nhiều mặt hàng, trong đó có các loại tàu thuyền. Lúc bấy giờ, người dân nghèo đã nhanh trí đan những chiếc thúng để di chuyển trên sông nước mà không phải nộp thuế vô lý.

Ngư dân trở về sau một đêm đánh cá.

Người dân lúc ấy lí lẽ rằng, thúng chai không thể tính là một chiếc thuyền thực thụ, do đó không thể nào bị đem ra đánh thuế. Nhưng dù có đúng với định nghĩa tàu thuyền hay không, chiếc thúng chai cũng dần trở thành một phương tiện hữu ích, miệt mài phục vụ nhu cầu mưu sinh và đi lại của bà con miền biển qua năm tháng.

Một ngư dân chuẩn bị lưới đánh cá.

Nghề chế tác thuyền thúng luôn đòi hỏi nhiều thời gian, công sức và kỹ nghệ. Quy trình làm thuyền thống thường bắt đầu bằng việc đan các miếng nan tre, lấy dây cước buộc chặt, đóng vào vành thuyền, sau đó quét một lớp vật liệu chống nước làm từ dầu dừa, dầu hắc ín, hoặc sợi thuỷ tinh. Nếu được bảo dưỡng cẩn thận, độ bền của những chiếc thúng có thể lên đến hàng thập kỷ.

Khung cảnh làng chài vào buổi hoàng hôn.

Để điều khiển thành thạo một chiếc thuyền thúng, người ngư dân phải dành không ít thời gian để rèn luyện tay lái. Bù lại, họ có được sự tự chủ và độc lập về tài chính, thay vì phải làm việc trên những tàu đánh cá lớn ra ngoài khơi xa.

Một chiếc thuyền thúng vận chuyển hàng hoá từ tàu lớn về bờ.

Thuyền thúng cũng có thể được dùng làm thuyền cứu sinh, hoặc dùng làm thuyền chở hải sản từ tàu lớn về bờ.

Người dân đứng đợi để mua được những mẻ cá tươi nhất.

Cùng Saigoneer xem loạt ảnh dưới đây để hiểu thêm về vai trò của thuyền thúng trong đời sống người dân ven biển Hội An:

Một người phụ nữ đang chỉ dẫn thợ của mình.

Những chiếc thuyền thúng đang rời bến.

Hải sản được chuyển sang thuyền thúng từ tàu lớn.

Một ngư dân lấy cá từ trong lưới.

Thu lưới.

Giăng lưới.

Ngư dân ra khơi vào bình minh.

Thuyền thúng được chèo hoàn toàn bằng tay.

"Cô Ba."

Phân loại mẻ cá.

Rừng thông đặc hữu của Đà Lạt: 'Phép màu' của vùng nhiệt đới trước áp lực đô thị hóa

2026-01-02T16:33:36+07:00

"Hàng thông lấp loáng đứng trong im / Cành lá in như đã lặng chìm / Hư thực làm sao phân biệt được!"

Ảnh: Alberto Prieto.

Đúng như những vần thơ của Hàn Mặc Tử, rừng thông Đà Lạt luôn khơi dậy những rung cảm mãnh liệt. Nhà thơ tài hoa xứ Bình Định không phải là người duy nhất tìm thấy nguồn cảm hứng bất tận từ những tán thông xanh. Trong bài thơ ‘Đà Lạt chớm đông,’ Yên Sơn cũng từng viết: “Tôi lặng ngắm… chập chùng thông bát ngát / Vùng núi đồi trùng điệp một màu xanh / Tấm lụa vàng và màu nắng long lanh / Trải rất nhẹ như choàng vai vạn vật / Bỗng nhớ quá những ngày xưa xa khuất.”

Ảnh: Alberto Prieto.

Hình ảnh cây thông thường xuất hiện trong những tác phẩm kết tinh từ nỗi đau, sự cô độc hay một mối tình dang dở. Long Vương từng viết: “Thành phố buồn lạnh căm cơn quặn thắt / Hàng thông reo như giăng mắc tơ sầu / Khóc cho ai hồn tan nát phai nhàu.”

Ảnh: Jimmy Art Devier.

Ở một cung bậc cảm xúc khác, Ái Nhân khép lại bài thơ ‘Chiều say’ bằng những câu chữ phóng khoáng: “Vi vu bạt ngàn thông hát / Thả hồn khao khát vào say!” gợi lên một sự hòa quyện tuyệt đối với thành phố, đến mức việc buông mình vào cơn say dường như là cách phản hồi duy nhất hợp lẽ. Ngược lại, khi xót xa trước cảnh mỹ quan thành phố bị xuống cấp, Phan Nhiên Hạo đã dùng hình ảnh thông trong một phép ẩn dụ đầy bất lực: “Tôi thấy một con bửa củi lật ngửa những cái chân thông / xơ xác chĩa lên trời ngọ ngoạy.”

Ảnh: Jimmy Art Devier.

Tại sao thơ ca và nhạc họa lại ưu ái rừng thông Đà Lạt đến thế? Có lẽ lý do không chỉ đơn thuần vì Đà Lạt là “thành phố ngàn thông.” Những cây thông dường như là biểu tượng hoàn hảo nhất để tôn vinh vẻ đẹp và vị thế của Đà Lạt trong tâm tưởng công chúng. Với nguồn gốc từ thời Pháp thuộc và khí hậu ôn đới đặc trưng, Đà Lạt mang một bản sắc độc nhất vô nhị tại Việt Nam, và những rừng thông (vốn hiếm gặp ở các vùng miền khác) cũng mang trong mình sự khác biệt tương tự. Chính sự mới lạ ấy đã mời gọi biết bao tâm hồn nghệ sĩ khắc họa.

Tất nhiên, chẳng cần phải là thi sĩ mới nhận ra vẻ đẹp của thông. Bất kỳ ai đặt chân đến Đà Lạt cũng đều bị thu hút ngay lập tức bởi những thân cây nâu trầm, được bao phủ bởi lớp lá kim bóng bẩy trải dài dọc các cung đường hay phủ kín những ngọn đồi xa, tỏa vào không khí se lạnh mùi nhựa thông thanh khiết. Chính cái lạnh ấy đã kéo những đôi tình nhân lại gần nhau hơn trong những quán cà phê nhỏ xinh, và những thảm cỏ trải dài bên hồ hay giữa rừng sâu đã dệt nên danh tiếng của “thành phố tình yêu.”

Ảnh: Jimmy Art Devier.

Nhưng vì sao nỗi buồn lại thấm đẫm trong những vần thơ về rừng thông? Sự tĩnh lặng và không gian thoáng đãng vốn nuôi dưỡng sự gần gũi, đồng thời cũng là nơi để người ta chiêm nghiệm về những vết thương lòng hay những ký ức khó quên.

Có lẽ bản chất thường thấy của tình yêu là những bi kịch, nên khi người ta đến đây để tìm kiếm sự lãng mạn, họ vô tình chạm vào những liên tưởng đau thương. Và dĩ nhiên, người ta thấy cô đơn nhất là khi xung quanh toàn những cặp đôi, như Duy Sơn từng cảm thán: “Chiều tà bên gốc thông xưa / Lá rơi lác đác, hoa thưa phai màu / Người đi chẳng ngoảnh lại đâu / Mây trời vội vã qua cầu gió bay / Mình ta đứng giữa chốn này / Nên đi tiếp bước hay dừng chốn đây? ”

Không một thành phố nào khác ở Việt Nam có được sự hội tụ đặc biệt của cảnh sắc thiên nhiên, lịch sử, dấu ấn con người và những câu chuyện riêng tư như thế. Chúng ta cảm nhận được điều đó, nhưng chính các nhà thơ mới là người gọi tên cảm xúc một cách trọn vẹn nhất.

Bưu thiếp quảng cáo Đà Lạt thời thuộc địa. Nguồn ảnh: trang Flickr manhhai.

Từ thuở khai sinh, Đà Lạt luôn được mô tả như một chốn nghỉ dưỡng mang dáng dấp nước Pháp hơn là Việt Nam. Điều này thể hiện rõ qua một bút ký tiếng Pháp từ năm 1908: “Sau chuyến leo núi nghẹt thở qua những cánh rừng đầy rẫy bệnh tật và cái chết, không khí dần trở nên nhẹ nhàng hơn, hiện ra trước mắt là một vùng núi phủ kín thông xanh. Ngỡ như đang hít thở bầu không khí của chính nước Pháp vậy.”

Các tài liệu quảng bá thời kỳ đầu bằng cả tiếng nước ngoài lẫn tiếng Việt đều gắn tên thành phố với những ý niệm lãng mạn, song hành cùng những truyền thuyết nhuốm màu bi thương. Nổi tiếng nhất có lẽ là giai thoại về "đồi thông hai mộ.” Chuyện kể về một đôi trai gái yêu nhau nhưng bị gia đình ngăn cấm vì không môn đăng hộ đối. Tuyệt vọng, chàng trai xin ra trận rồi hy sinh. Nghe tin dữ, cô gái cũng trầm mình xuống hồ Than Thở. Ngày nay, rừng thông vẫn sừng sững vươn cao bên hai ngôi mộ ấy như một minh chứng cho mối tình thủy chung.

Những “hóa thạch sống” trên cao nguyên

Bên cạnh các văn nghệ sĩ, giới khoa học cũng đóng góp những góc nhìn giá trị về rừng thông Đà Lạt. Trong mắt người thường, thông Đà Lạt trông không khác gì những cây thông trong phim Giáng sinh phương Tây hay phim ảnh Nhật Bản. Tuy nhiên, các loài thông ở đây có những điểm đặc trưng riêng.

Nằm ở độ cao 1.500m tại điểm cuối của dãy Trường Sơn, Đà Lạt là một phần của khu dự trữ sinh quyển Langbiang. Khí hậu mát mẻ này nuôi dưỡng nhiều loài thông, phổ biến nhất là thông ba lá và thông nhựa. Thế nhưng, quý giá nhất phải kể đến hai loài cực kỳ hiếm: thông năm lá Đà Lạt (Pinus dalatensis) và thông lá dẹt (Pinus krempfii). Hai loài này hầu như không tìm thấy ở nơi nào khác ngoài Đà Lạt và vùng phụ cận. Vì quá khan hiếm, hai loài thông này chỉ mới được nghiên cứu chuyên sâu trong những năm gần đây.

Minh họa thông năm lá. Nguồn ảnh: Turbosquid.

Thông năm lá hội tụ đầy đủ những đặc tính phổ biến của giống thông: cao tới 40m, tán hình nón, thân nâu đỏ và lá kim nhọn. Với người bình thường, chúng trông giống như những cây thông trang trí trong sảnh khách sạn sang trọng mỗi mùa lễ hội, chỉ khác là cành không mọc sát gốc như các loài vân sam hay lãnh sam.

Thông lá dẹt thì kỳ lạ hơn. Các nhà cổ thực vật học từng ghi nhận hóa thạch của loài thông có lá bản lớn và phẳng, vốn được cho là đã thích nghi với khí hậu nhiệt đới từ hàng triệu năm trước. Tưởng chừng đã tuyệt chủng, loài này bất ngờ được nhà thực vật học người Pháp M. Krempf tìm thấy vào năm 1921 tại Nha Trang (dù hiện nay chúng không còn xuất hiện ở đó nữa). Phát hiện này đã đưa thông lá dẹt vào danh sách những “hóa thạch sống” quý giá.

Thông lá dẹt được phát hiện tại Nha Trang bởi M. Krempf. Nguồn ảnh: Harvard.

Dù giống thông này ít khi xuất hiện bên ngoài lãnh thổ Việt Nam, những nghiên cứu chuyên sâu về thông lá dẹt đã mở ra nhiều hiểu biết quan trọng về lịch sử tiến hóa của họ Thông. Thuộc bộ Lá kim, cây thông vốn dĩ chỉ cư ngụ ở Bắc bán cầu và gần như vắng bóng tại các vùng rừng nhiệt đới. Trong khi nhiều loài lá kim khác vẫn sinh trưởng tốt ở Nam bán cầu, thì họ Thông lại thường yếu thế hơn.

Sở dĩ có sự thua thiệt này là do hệ mạch dẫn kém hiệu quả, tốc độ quang hợp thấp cùng cấu trúc lá đơn gân vốn không phù hợp để cạnh tranh trong môi trường rừng rậm rạp. Ở những nơi tầng thấp luôn bị che phủ bởi bóng râm, các hạt giống thông thường rất khó lòng nảy mầm và vươn lên. Thế nhưng, thông lá dẹt lại mang trong mình một cơ chế sinh tồn hoàn toàn khác biệt.

Rừng thông lá dẹt. Nguồn ảnh: iNaturalist.

Với chiều cao sừng sững từ 35 đến 55m, thông lá dẹt vươn mình vượt khỏi tầng tán rừng ở cao độ từ 1.200 đến 2.000m. Chỉ cần nhìn qua, người ta có thể nhận diện ngay loài cây này bởi chúng không mang hình chóp nón thường thấy, mà sở hữu những tán cành xòe rộng và bằng phẳng, dễ gây liên tưởng đến những cây bonsai được cắt tỉa tỉ mỉ. Tầm vóc to lớn này là thành quả của những đặc tính thích nghi tiến hóa ngay từ khi cây còn non.

Những chiếc lá dài, dẹt như lưỡi kiếm giúp cây quang hợp tối ưu ngay cả trong điều kiện thiếu sáng nơi tầng thấp rậm rạp của rừng nhiệt đới. Đồng thời, những biến đổi về mặt sinh lý cũng giúp nâng cao hiệu suất dẫn nước cho cả thân gỗ và lá cây. Chính những đặc điểm khác biệt hoàn toàn với họ Thông truyền thống này từng khiến giới khoa học phải đau đầu và làm lung lay các hệ thống phân loại quy củ.

Phải đến khi có kết quả xét nghiệm di truyền, cuộc tranh luận mới thực sự ngã ngũ để khẳng định đây chính xác là một loài thông. Khả năng sinh tồn của chúng tại các khu rừng mưa ở cao độ thấp không chỉ mang lại cái nhìn giá trị về sự phát tán của họ Thông trên toàn cầu, mà còn mở ra giả thuyết rằng sau hàng triệu năm tiến hóa, có thể họ nhà thông sẽ thực sự chinh phục được cả Nam bán cầu.

Cấu trúc lá độc đáo của cây thông lá dẹt. Nguồn ảnh: Harvard.

Bóng ma quá khứ dưới tán thông xanh

Thực trạng bảo tồn của thông lá dẹt và thông năm lá Đà Lạt tuy không quá bi quan như nhiều loài động thực vật ít tên tuổi khác tại Việt Nam, song những dữ liệu thu thập được vẫn dẫn đến nhiều kết luận đáng lo ngại. Vào thời kỳ thuộc địa, nhờ định hướng phát triển Đà Lạt thành nơi nghỉ dưỡng nên hệ thống rừng tại đây không bị khai thác công nghiệp trên diện rộng. Riêng hai loài thông quý kể trên, do số lượng trong tự nhiên vốn đã ít ỏi và giá trị chủ yếu nằm ở khía cạnh thẩm mỹ thay vì thương mại, nên vẫn tạm thời giữ được sự ổn định về quần thể.

Tuy nhiên, số phận của các loài động vật cư ngụ dưới tán thông lại hoàn toàn trái ngược. Các loài thú lớn như hổ, báo, voi, gấu và hươu nai đã trở thành mục tiêu của giới săn bắn giải trí người Pháp và tầng lớp thượng lưu Việt Nam. Ngay cả Vua Bảo Đại cũng từng biến các khu rừng thông thành địa điểm tổ chức những cuộc săn lùng muông thú quy mô lớn. Đến thập niên 1920, tình trạng săn bắn quá mức đã khiến số lượng động vật sụt giảm nghiêm trọng. Trước thực trạng đó, chính quyền thuộc địa buộc phải tìm giải pháp cân bằng giữa lợi ích kinh tế từ săn bắn với việc bảo tồn cảnh quan phục vụ du lịch. Dựa trên mô hình hệ thống công viên quốc gia đang hình thành tại Mỹ, họ đã thiết lập 16 khu bảo tồn tại Đông Dương, bao gồm một “khu trú ẩn” (parc de refuge) bao trọn cao nguyên Langbiang.

Ảnh: Jimmy Art Devier.

Dù các nhà quản lý và cộng đồng đều thống nhất rằng giá trị của rừng Đà Lạt nằm ở cảnh quan thiên nhiên thay vì khai thác nguyên liệu, hệ sinh thái này vẫn đang đứng trước nhiều rủi ro. Tình trạng đô thị hóa nhanh chóng tại trung tâm thành phố khiến diện tích cây xanh bị thu hẹp đáng kể. Cùng lúc đó, sự phát triển mạnh mẽ của ngành nông nghiệp đang biến nhiều khu vực rừng thành những vùng nhà kính trải dài, trực tiếp làm gia tăng nhiệt độ vi khí hậu tại địa phương.

Đáng chú ý, việc phá rừng thường diễn ra dưới nhiều thủ đoạn tinh vi. Đơn cử như năm 2022, cơ quan chức năng đã ghi nhận vụ hủy hoại rừng có quy mô lớn nhất từ trước đến nay tại thành phố này. Ngoài ra, tình trạng xâm hại cây thông đơn lẻ vẫn tiếp diễn qua các hành vi như khoan thân lấy nhựa hoặc đầu độc cây. Mục đích của những việc làm này là khiến cây chết dần, từ đó biến diện tích đất lâm nghiệp vốn đang được bảo vệ thành đất có thể canh tác nông nghiệp.

Đà Lạt ngày càng bị bao phủ bởi nhà kính. Ảnh: Thịnh Doãn.

Việc rừng thông tiếp tục biến mất sẽ khiến khí hậu Đà Lạt nóng lên và trở nên khắc nghiệt hơn; các thảm họa thiên nhiên như sạt lở đất và xói mòn cũng theo đó mà gia tăng cả về tần suất lẫn mức độ nguy hiểm. Kéo theo đó, môi trường sống của nhiều loài động vật đặc hữu như hoẵng, cầy vằn, gấu chó, thỏ vằn Trường Sơn, sẻ thông Việt Nam và khướu đầu đen má xám sẽ bị đe dọa nghiêm trọng. Về mặt khoa học, sự biến mất của các quần thể này sẽ tước đi cơ hội để giới nghiên cứu tìm hiểu tường tận về nguồn gốc tiến hóa cũng như khả năng thích nghi của họ Thông trước những biến động môi trường trong tương lai.

Sâu xa hơn, khi rừng thông không còn, nguồn cảm hứng làm nên linh hồn nghệ thuật của Đà Lạt cũng sẽ dần cạn kiệt. Nhà thơ Bùi Chí Vinh từng viết: “Trái tim tôi mọc một rừng thông khi ghé thăm Đà Lạt.” Thật khó hình dung chúng ta sẽ tìm thấy gì trong tâm hồn mình khi đặt chân đến đây mà không còn bóng thông để chiêm ngưỡng, cũng chẳng còn vần thơ nào được cất lên để ngợi ca vẻ đẹp của phố núi nữa.

Ảnh: Alberto Prieto.