Me tôi uống hết một cốc rượu
Mặt người đỏ tía vì hơi men,
Người rủ cô tôi đánh tam cúc
Cười ầm tốt đỏ đè tốt đen.
(Tết của mẹ tôi, Nguyễn Bính) 

Lần đầu đọc những câu thơ này, tôi thắc mắc về tam cúc: quanh tôi chẳng có ai chơi hay nhắc đến tam cúc bao giờ, nhưng nghe có vẻ “xôm” lắm. Thì ra từng có một trò chơi ưa thích của những người phụ nữ ngày xuân Bắc Bộ xưa giờ đã dần bị lãng quên.

Tam cúc — xuất hiện và vắng bóng

Tam cúc là một bộ bài phổ biến ở miền Bắc Việt Nam, thường được chơi ngày Tết. Lá bài tam cúc có in chữ Hán tên quân bài giống như quân cờ tướng. Màu sắc chủ đạo trên những quân bài là chỉ có màu xanh, vàng, đỏ đơn giản nhưng rực rỡ. Hình vẽ rất dễ hiểu: con ngựa, pháo, coi voi, xe cút kít, tướng thì ngồi bệ vệ với hai lá cờ, tốt thì cầm gươm giáo, sĩ thì ngồi bên bàn viết chữ.

Tam cúc xuất hiện trong đời sống tinh thần người Việt từ nhiều thế kỷ trước, từng được nhắc đến trong tập thơ Nôm Gia huấn ca được cho là của Nguyễn Trãi. Tuy còn tranh luận về tác giả và niên đại của ngữ liệu này, tam cúc chắc hẳn đã phổ biến ở miền Bắc Việt Nam từ trước thời kỳ Pháp thuộc.

Minh họa một ván bài tam cúc trong Kỹ thuật của người An Nam. 

Sự phổ biến của tam cúc còn được minh họa trong cuốn Kỹ thuật của người An Nam của Henri Oger, một cuốn sách lịch sử bằng tranh ghi lại nhiều tập quán, thú vui, nghề thủ công… của người dân An Nam. Vào những năm 1920-1930, trò chơi này tiếp tục được ghi nhận trên báo chí. Thí dụ, tờ Thực nghiệp dân báo số tháng 6/1922 từng đưa tin: chính quyền Pháp cai trị bấy giờ có nghị định giới hạn lưu hành một số loại bài lá, và nếu cấm tam cúc thì sẽ thật “bất tiện” cho những “con máu-mê” (những người mê đánh tam cúc).

Chẳng biết từ khi nào, tam cúc dần vắng bóng. Trên những bài đăng về tam cúc trên mạng xã hội, nhiều người nhận ra đã mấy chục năm kể từ lần cuối mình chơi tam cúc, được bà dạy cho những nước bài tam cúc. Thói quen đánh tam cúc ngày xuân cũng mai một khi những người thân mất đi. Có lẽ bộ bài tam cúc dùng chữ Hán nên không phổ biến trong thế hệ lớn lên với chữ Quốc ngữ, và thiếu sự lưu truyền giữa các thế hệ. Thời trước lại có nhiều dịp lễ hội của đình làng, “tháng giêng ăn tết ở nhà, tháng hai cờ bạc, tháng ba hội hè,” đồng nghĩa với nhiều không gian và bầu không khí phù hợp cho tam cúc hơn bây giờ.

Tốt đỏ đè tốt đen - cùng làm quen với luật chơi tam cúc

"Một nhà có hai ông bà
Sinh ra con cháu được 30 người
10 người mặt mũi tốt tươi
4 người nho sĩ theo đòi làm quan
8 người xe ngựa thênh thang
8 người voi súng vẻ vang trên đời"

Bộ bài tam cúc có 32 lá chia đều quân đỏ, quân đen, trong đó có 2 lá Tướng, 10 lá Tốt, còn Sĩ-Tượng-Xe-Pháo-Mã mỗi quân 4 lá. Chữ Hán trên quân bài giống các quân trong cờ tướng. Quân đỏ hay còn gọi là “hồng”/ “điều” có giá trị lớn hơn quân đen hoặc là “thâm.” Mỗi màu có các lá: Tướng (將) > Sĩ (士 ) > Tượng (象) > Xe (車) > Pháo (砲) > Mã (馬) > Tốt (卒), độ mạnh giảm dần.

Các quân bài trong tam cúc. Thiết kế: Ngọc Tạ.

Một ván thường có hai hoặc bốn người chơi, nếu có ba người thì sẽ phải bớt một số quân bài. Khi vừa chia bài xong, người sở hữu Tứ tử (4 Tốt cùng màu) hoặc Ngũ tử (5 Tốt cùng màu) có quyền "trình làng" để ăn trọn số cây này trước khi ván đấu bắt đầu.

Ban đầu, một người sẽ trộn bài rút một lá gọi là bắt cái. Sau đó, người chơi lần lượt đếm theo chiều tay phải của người bắt cái và đọc lần lượt từ Tướng, Sĩ, Tượng, Xe, Pháo, Mã, Tốt. Thí dụ rút được con Mã thì đếm: Tướng, Sĩ, Tượng, Xe, Pháo, Mã. Ai hô trúng tiếng “Mã” thì được làm cái, tức được gọi lá bài đầu tiên.

Người đi đầu tiên ra một quân bài đơn, hoặc đôi (2 quân giống hệt nhau, cùng loại cùng màu), hoặc ba (3 quân liền hạng cùng màu, ví dụ Tướng-Sĩ-Tượng đỏ, hoặc Xe-Pháo-Mã đen), lấy ra rồi để trước mặt.

Những người chơi còn lại sẽ tương ứng cho ra số cây bài của mình, ai có đôi hay ba và đoán là lớn hơn lá bài của người gọi, lấy ra, úp xuống. Khi đã ra đầy đủ bài, người gọi sẽ lật bài đầu tiên rồi theo thứ tự những người bên cạnh, nếu quân/bộ của mình lớn hơn thì được "ăn" - thu lại những lá được đánh ra, nếu giá trị bài mình nhỏ hơn thì để bài úp, các lá bài thua gọi là bài chui.

Ai có lá bài có giá trị lớn nhất thì người đó được bài và giành cái để gọi lá bài tiếp theo. Tới khi đã ra hết các quân bài trên tay, ai ăn được nhiều lá nhất là người thắng.

Tam cúc còn dễ có bất ngờ ở kết, ví dụ như “kết tốt đỏ” hoặc “kết tốt đen,” thắng bằng cách ra đôi tốt, đặc biệt là tốt đỏ ở nước cuối cùng sẽ được tính thêm nhiều điểm, có cơ hội chiến thắng.

“Cờ bạc đàn bà”

Tam cúc từng bị gắn mác là “cờ bạc đàn bà,” trò chơi dành cho phụ nữ và trẻ con, còn đàn ông sẽ chơi tổ tôm, bài chắn, được cho là “phức tạp” hơn, có nhiều lá bài hơn. Tam cúc có thể chơi trong gia đình, những buổi tụ tập thân mật chứ không phải trên sập, không có điếu đóm theo hầu như các quan.

Hình ảnh người chơi tam cúc trong văn học, trong tranh cũng thường là phụ nữ, các bà, các mẹ. Giở cỗ tam cúc rủ nhau chơi cũng là khi họ được phút rảnh rỗi. Người mẹ trong thơ Nguyễn Bính cũng vậy. Sau mấy ngày Tết đầu tắt mặt tối, làm lụng, lo toan đủ việc nhà mới được thảnh thơi ngồi xuống cạnh cốc rượu, rủ người em gái cùng đánh tam cúc.

Các bà các cô đánh tam cúc. Nguồn ảnh: vnphoto.net.

Tờ Trung hòa nhật báo, số 284, 25/3/1926 đã tả chuyện phụ nữ đánh tam cúc say mê thế này: “Hễ sáng ngày độ 7,8 giờ thu xếp cho chồng đi làm, cho con đi học xong rồi, bấy giờ các bà các cô, các me Tây các thím Khách mới tụ nhau lại. Đám thì tổ tôm bài chắn đám thì tam cúc ích xỳ, xem ra vui thú lắm. Trước còn nói: chị em bạn gái họp mặt chơi xuân; đến sau “cay cú” vào rồi, được mải ăn thua mải gỡ, thành ra sát phạt nhau to. Có cô mất 5, 7 chục, có bà mất một vài trăm…Đánh lắm thành mê, mê lắm thua nhiều…Rồi đến nỗi cổ xuyến cầm vòng, vay công lĩnh nợ; có khi lâm lụy cả đến gia tài đến danh giá của chồng con nữa!”

Đã đành coi tam cúc là trò “cho phụ nữ chơi,” ấy vậy mà khi phụ nữ đánh tam cúc thì lại bị coi là hành động gây mất phẩm giá, mất đức hạnh. Người mải mê chơi có đặt tiền thì bị coi là dễ vay nợ, làm liên lụy tới tài sản, danh tiếng chồng con. Phụ nữ ngồi chơi tam cúc trong nhóm có đàn ông cũng bị coi là tiếp xúc quá gần, quá suồng sã:

“Thế mà nay đàn bà con gái đi đêm đi hôm, quần tam tụ ngũ với bọn “giai thấc” khi kề đùi khi chen cánh, lúc lét dọc lúc ròm ngang, lả lơi cợt lợt ở giữa đám bạc bài, ở giữa đoàn tục tử, thì còn gì là phẩm giá còn gì đức hạnh nữ nhân nữa!”

Thế rồi, chẳng ai ngăn cấm được nam nữ, già trẻ mọi tầng lớp thi nhau vào một chân đánh tam cúc, hoặc xúm xít đứng xem ở những ngày hội.

“Những hạng các bà các cô nhà họ có của bày ra, rồi đến cả con nhà nghèo cũng bắt chước; ngày hội nhà nọ, đêm đánh nhà kia, chỗ thì bài chắn tài bàn, nơi thì tam sơn tam cúc; trước còn phân biệt: tóp thì đàn ông, tóp thì đàn bà, sau thì ai có tiền là chen vào đám, lu bu hết ngày ấy sang ngày khác, chả còn ai ngăn cấm ai nữa.”

Tam cúc - một phần trong đời sống xưa

Ván này qua ván kia say mê, mỗi lần “ăn” lại cười nói rôm rả. Người ta đưa ra đủ lý do để phê phán, nào cờ bạc ăn tiền, nào phẩm hạnh phụ nữ… nhưng tam cúc có được sức sống vì nó là trò chơi gắn kết trong mọi gia đình, gắn liền với cả đời sống nông thôn, là niềm vui của mọi lứa tuổi, từ người già tới “lũ bé chăn trâu đốt nắm rạ vừa xưởi vừa giở cỗ tam cúc đánh đẹt mũi chơi.”

Ngôn ngữ dùng khi chơi tam cúc được dùng trong đời sống hàng ngày. Từ “đi đêm” trong tam cúc có nghĩa là trao đổi quân bài trước khi đánh, giờ chỉ việc thỏa thuận ngầm trong làm ăn. Quân tốt đen cũng thành cách gọi những người thấp cổ bé họng, dễ bị thay thế. Chuyện “Năm mới kết tốt đen” trên báo Loa dùng tam cúc để chơi chữ:

“Vào ngày này năm ngoái, một me tây kết duyên với một chú lính oẳn, đi xắm (sắm) Tết gặp chị em, ngượng nói chữa thẹn: Này các chị ạ! Cũng là điềm trời xui khiến, em lấy nhà em. Các chị tính đầu năm em đánh tam cúc cầu-tài, chỉ rặt kết ‘tốt đen’ là ‘tốt đen.’”

Kết tốt đen là thắng nước cuối cùng bằng đôi tốt đen, và các người chơi thua phải bù số bài khá lớn cho người gọi cái, cũng là một nước thắng đặc biệt để kết lại ván tam cúc. “Kết” là chốt hạ, mà cũng ý là kết đôi, còn tốt đen là gọi anh “lính oẳn” đầy trào phúng. Tốt đen được dùng để tự giễu hoặc gọi những người ít có quyền lực trong xã hội. “Me tây” chữa ngượng rằng đầu năm mình đánh tam cúc toàn thắng bằng kết tốt đen, nên mới vận vào cuộc đời, vào tình duyên.

Người xưa cũng thường mượn tên những quân bài và luật chơi tam cúc để nói về sự thay đổi thời thế, quyền lực, và thắng-thua, được-mất bất ngờ trong cuộc sống.

“Còn điều chi nữa mà ngờ
Lúc này tốt đỏ, bây giờ tốt đen
Cuộc đời tranh cạnh đua chen
Pháo đen ra nổ, tốt đen phải lùi”

Có lẽ tam cúc cũng khó mà thoát khỏi quy luật thời thế “lúc này tốt đỏ, bây giờ tốt đen,” từ một trò chơi dân gian không thể thiếu ngày Tết giờ đã lặng lẽ mất dần khỏi cuộc vui. Tôi tìm nghe bài Cây tam cúc - thơ Hoàng Cầm do Phạm Duy phổ nhạc. Giọng hát Thái Hiền mênh mang hoài niệm, cỗ bài tam cúc hiện lên như một chất liệu xưa cũ: “Rút trộm rơm nhà đi trải ổ/ Cỗ bài tam cúc mép cong cong…”

Chơi tam cúc là một cách để phần nào lưu giữ, hiểu được không khí hội hè ngày xưa. Nguồn ảnh: Instagram @gocbytach.

Từ lâu, gia đình tôi không có ai chơi tam cúc. Cỗ bài ấy chỉ còn loáng thoáng trong kỷ niệm tuổi thơ của những người đã xa, khi còn được chen chúc giữa hơi ấm ổ rơm, bên những người bà, người mẹ xòe bài xếp quân. Tôi thấy tiếc vì chưa kịp rủ bà tôi đánh tam cúc lần nào, càng tò mò hơn cái không khí rộn ràng, “cười ầm tốt đỏ đè tốt đen.” Người trẻ học chơi tam cúc, rủ người thân cùng đánh tam cúc biết đâu sẽ lưu giữ, hiểu được phần nào không khí hội hè ngày xưa. Tam cúc có thể là một cách để niềm vui giản dị được truyền lại, mà trong cuộc sống tinh thần phong phú của người Việt thì những phút được chơi, được vui luôn thật cần thiết, thật đáng mời mọc.

Hôm rồi, đi dạo quanh khu nhà, tôi gặp một ông chú trung niên người nước ngoài đang dắt chó cưng đi chơi. Tôi mon men bắt chuyện làm quen. Nghe tới hai tiếng “Việt Nam,” mắt chú sáng rỡ, chú cười rồi buột miệng: “Mekong Delta [Đồng bằng sông Cửu Long]. Vịt.”

“Sao mà người ta nuôi quá trời vịt,” chú nói tiếp. “Giờ nghĩ lại trong đầu vẫn còn nghe tiếng cạp cạp.”

Cạp cạp. Ảnh: Alberto Prieto.

Vịt thả vườn

Miền Tây sông rạch giăng giăng, ruộng lúa thì mênh mông, xóm làng lúc nào cũng rợp bóng cây. Vịt ở đây nhiều vô kể. Nhà nào cũng thả vài con trong sân. Ngoại tôi cũng vậy, nuôi vịt để dành cho mấy bữa giỗ, Tết, hay có dịp gì cần tới. Người miền Tây quen xoay xở sao thì vịt cũng rành y vậy. Đàn vịt nhà ngoại hay tha lá chuối khô, chất đầy trong bụi chuối rậm để làm ổ. Ăn trứng luộc, trứng chiên riết cũng ngán, cỡ chừng 28 ngày sau đã thấy mấy con vịt con vàng khè, lông tơ bông xù, lúp xúp chạy theo mẹ ra ao tập bơi.

Má tôi cũng nuôi vịt, vừa để đỡ tốn tiền chợ, vừa kiếm thêm chút đỉnh. Nhưng vịt nhà má đâu có kịp đẻ trứng. Mập mập một chút là má bắt đem ra chợ liền. Má bỏ vô hai cái giỏ đan bằng lát chắc nịch, mỗi bên ba con. Vịt nằm chồng lên nhau, im ru, chỉ ló cái đầu ra ngoài, mắt tròn xoe, coi bộ như đã chịu số phận sắp bị làm thịt, vặt lông. Mấy con không bị đem đi chợ thì cũng sớm muộn có mặt trên mâm cơm nhà tôi.

Đen nhủi. Ảnh: Alberto Prieto.

Hồi nhỏ, một trong mấy việc tôi phải làm là cho vịt ăn ngày hai bận. Nhìn tụi nó bu lại ăn lấy ăn để, rồi ung dung lạch bạch đi chỗ khác, um sùm như cái hội chợ. Thức ăn thì có bèo tấm, hoặc rau muống bằm nhỏ trộn với cám gạo và nước. Nhưng món tụi nó mê nhất là ốc gạo. Ăn lẹ tới mức ốc chưa kịp sinh sôi trong cái ao má tôi vừa vớt về đã hết sạch. Không được thả vịt rong ngoài sân, vì hễ đi ngang cái gì là mổ lia lịa cái đó. Thỉnh thoảng, ba tôi còn ra ruộng lúa bắt thêm ốc đem về cho vịt. Gặp ốc là tụi nó giành nhau, ăn được bao nhiêu cũng không chừa. Ăn no nê rồi, cả bầy lại nằm dài dưới bụi chuối bên mé ao. Nước ao trong veo, tôm cá côn trùng không còn dụ được tụi nó nữa.

Vịt chầu ông bà

Má tôi đâu có thương vịt gì cho cam, nhưng mỗi lần làm thịt thì má cũng có cái lệ riêng. Má vuốt cái đầu nó, nói nhỏ: “Thôi, ráng đầu thai sang kiếp khác nghe con.” Rồi má nhổ mớ lông nhỏ ngay cổ, sát dưới cái đầu, chừa ra một chỗ trống. Ở đó má khứa nhẹ bằng cây dao làm thịt, cây dao má lúc nào cũng mài bén ngót sau mỗi lần xong việc.

Má khứa xong, hứng tiết chảy vô cái chén sứ trắng có rải sẵn ít nếp. Khi giọt cuối cùng nhiễu xuống, má bưng con vịt qua nồi nước sôi mà tôi được giao canh sẵn. Cái đầu vô hồn của nó lắc qua lắc lại, lòng thòng trên thân lông trắng đục.

Tôi thấy tội lắm. Con vịt mình nuôi, ngày nào cũng chăm mấy tháng trời, nay tận mắt nhìn bị mần thịt. Tôi nhớ rõ từng con hồi còn bé xíu, lông vàng óng, lăng xăng chạy lại mỗi khi thấy tôi bưng thau đồ ăn trên tay.

Ảnh: Alberto Prieto.

Mấy lúc đó tôi với má im ru. Cái gì cũng thiếu nên chẳng có gì bỏ phí, từng phần của con vịt đều được tận dụng: nào tim, mề, gan, ruột… cho tới lông, đầu, chân, và dĩ nhiên cả huyết. Lông vịt thì đem phơi nắng, rồi bỏ vô bịch nilông để dành bán cho mấy người ve chai. Họ thường chạy xe đạp cọc cạch dọc theo xóm, gần như lúc nào cũng ngay giờ trưa, khi cả nhà đang nằm võng lim dim. Vừa đạp vừa rao: “Ai ve chai, lông vịt bán hông?”

Vịt mần thịt

Mỗi năm, khi mai vàng nở trước sân, má lại nấu nồi thịt ba rọi kho hột vịt. Phải chờ tới Tết cả nhà mới được ăn món này. Má hay nói: “Vậy mới ngon. Ăn quài thì biết chờ gì nữa.” Má luộc hột vịt cho chín, rồi kho chung với thịt ba rọi bằng nước dừa. Kho riết, nước dừa sánh lại, óng ánh vàng nhẹ, thấm vô trứng vô thịt. Hột vịt thì giòn giòn, còn thịt thì mềm tới mức rục rã.

Ngoài món đặc biệt mỗi năm chỉ có một lần đó, má còn có thực đơn vịt không giống ai, chắc đầu bếp Michelin cũng khó nghĩ ra. Có bữa má nấu cà ri vịt, bỏ bột nghệ cho dậy màu, thêm cà rốt, khoai lang, chan ngập nước cốt dừa béo ngậy. Có bữa má kho vịt với nước màu dừa, nước mắm và cả đống gừng. Ăn vô cay nồng mùi gừng, ấm bụng dễ chịu. Bí quyết nằm ở chỗ gừng phải cắt hai kiểu: sợi thì nhai sần sật, thơm cay; bằm nhuyễn thì thấm vô thịt cho nhanh.

Theo y học cổ truyền, thịt vịt có tính hàn, nên khi nấu thường bỏ thêm gừng cho ấm người, ăn vô thấy cân bằng hơn. Ngoại kể, hồi ngoại còn nhỏ đã quen mùi gừng từ mấy nồi vịt kho trong xóm, thành ra tới đời con cháu cũng cứ vậy mà theo. Ngoại dặn, gừng với tỏi phải xắt trên thớt gỗ mới dậy mùi. Tôi nhớ lời ngoại, đem bày lại cho chồng. Ảnh nghe xong thì khoái, bữa cơm nào trong bếp cũng phảng phất mùi tỏi gừng.

Má hứng tiết vịt vô chén nếp sống, quậy cho đều rồi để cho mặt nếp se lại, sau đó luộc trong nồi đang sôi. Khi thì cháo, khi cà ri, có khi là món kho. Chín tới, miếng tiết đông lại như thạch, có màu nâu thẫm. Hột nếp lấm tấm bên trong, ăn dẻo dẻo, lại có vị ngọt nhẹ. Tới bữa, cả nhà ăn chung với thịt vịt, chấm nước mắm gừng.

Thỉnh thoảng, má nấu cháo vịt đãi cả nhà. Mấy bữa đó, ai cũng luôn tay luôn chân. Má rượt con vịt mập nhất, làm thịt rồi chặt đôi, thả vô nồi nước sôi với gạo rang. Vịt vừa mềm, má vớt ra dĩa cho nguội, gỡ từng thớ thịt. Tôi với chị chạy ra vườn, chặt cây chuối non, hái thêm rau răm để làm gỏi. Thịt xé trộn vô, ăn kèm nồi cháo vịt nóng hổi, chấm chén nước mắm gừng. Tôi húp cạn tô cháo, bụng vẫn còn đói cồn cào, thầm ước mai má lại nấu nữa. Cả nhà cũng vậy.

Vịt quay. Ảnh: Alberto Prieto.

Tôi mê nhất là vịt quay, món má chỉ làm mỗi dịp giỗ nội. Má thường đem vịt ra lò gần nhà để quay. Tới bữa, phải chờ nhang trên bàn thờ tàn hết mới được ăn, cúng nội ăn trước. Nội cười hiền, bận cái áo nhung đỏ mận mà sinh thời nội chưa từng bận lần nào. Vịt quay da giòn rụm, vàng óng, thịt thơm lựng. Ăn một miếng lớn chưa đã thèm, tôi còn mút sạch đầu ngón tay. Mùi vịt lẩn quẩn trong nhà mấy bữa chưa hết.

Vịt ngoài chợ

Chợ quê lúc nào cũng náo nhiệt, trái cây rau củ ê hề, người mua kẻ bán chen lấn, tiếng rao hòa lẫn tiếng xe máy inh ỏi. Giữa chợ búa ồn ào, chỉ cần nghe tiếng vịt kêu oai oái là biết ngay đâu là sạp vịt. Vịt thì đủ loại: nuôi thả vườn cũng có, nuôi nhốt cũng có. Nào là vịt xiêm, vịt cỏ, vịt Bắc Kinh… muốn mua kiểu nào cũng có. Người ta bày con vịt đã mần sẵn, để nguyên lòng ruột, nằm trên cái mâm bự như lá sen khổng lồ. Ai thích vịt sống thì cứ lựa một con cho ưng bụng, đi chợ xong xuôi rồi quay lại lấy.

Hồi còn ở một thân một mình, nửa con vịt cũng đủ tôi ăn trong hai ngày. Cả con thì chắc dư sức cầm cự lâu hơn, nhưng với cái khí trời nóng hầm hập, không có tủ lạnh thì nó sớm sình lên, nhớp nháp như con ếch dưới ao. Tôi thường nhờ cô bán vịt chặt giùm nửa con thành từng miếng nhỏ vừa ăn. Cô làm lẹ làng, xoẹt mấy đường kéo bén ngót như dao mổ. Hôm nào quên dặn, tôi lại phải lôi con dao để xó ra, chặt loạng choạng, miếng to miếng nhỏ.

Để đỡ tốn công, tôi cũng kho vịt. Bắt chước má, tôi ướp thịt với nước màu dừa, nước mắm, dĩ nhiên không thể thiếu gừng. Xong xuôi, tôi đậy nắp để lửa riu riu, rồi lo chuyện khác. Chừng nghe trong nồi xèo xèo là biết vịt đã chín tới.

Vịt lộn

Ngay bên mấy cô bán vịt là mấy cô bán trứng. Rổ trứng đủ cỡ, đủ màu, chất cao ngồn ngộn, chờ mấy bà nội trợ kỹ tính ghé lựa. Trứng gà, trứng vịt, trứng cút… trứng mới đẻ cũng có, mà trứng có cồ cũng có. Mà trứng có cồ thì lúc nào cũng là trứng vịt với trứng cút.

Hột vịt lộn. Ảnh: Brandon Coleman.

Hột vịt lộn từ xưa đã là món khoái khẩu. Người lớn kêu nó bổ lắm: nào sắt, nào canxi, thậm chí còn vitamin C gì đó nữa. Chưa thấy sách vở nào nói, mà thiên hạ cứ truyền miệng nhau từ đời này tới đời kia. Còn tụi nhỏ thì đơn giản lắm, ăn vì khoái, vì vui, đi chơi đêm nào không có thì thấy thiếu thiếu.

Hồi cấp ba, tôi và đám bạn còn bày ra trò “thi ăn hột vịt lộn.” Ai xử được nhiều nhất thì thắng, phần thưởng chẳng có gì ngoài tiếng vỗ tay rần rần của cả đám, coi vậy chứ còn quý hơn lời khen của thầy cô, ba má. Có bữa thằng bạn tôi làm liền sáu trái, còn tôi lặc lè tới cái thứ hai là bỏ cuộc. Bữa đó tôi thề chắc một năm không dám đụng tới nữa. Ấy vậy mà mới một tuần sau, tôi lại ngồi bên quán cóc, húp hột vịt lộn chung với đám bạn như chưa từng có chuyện gì.

Ăn hột vịt lộn cũng có “nghi thức” riêng. Trước hết, lấy muỗng gõ nhẹ đầu to, bóc cho hở một chút, húp cái thứ nước ngọt ngọt mằn mặn bên trong. Rồi tiếp tục lột vỏ, gặp tới lòng đỏ vàng chắc, xen mấy sợi gân máu đã chín. Xúc một muỗng, chấm vô chén muối tiêu chanh đâm ớt đỏ, kèm vài cọng rau răm. Vị béo bùi, giòn dai, lại thêm chua cay mặn ngọt hòa vô nhau; lá rau răm cay nồng, thơm hăng, ăn xong nóng cả người, thông cả mũi. Tới khi phần vịt non hiện ra, đôi mắt bé xíu như nhìn tôi trối chết, mà tôi cũng chỉ cười, rồi múc thêm miếng nữa. Xương nó đã thành, nhưng mềm rệu, nhai rốp là tan.

Một tiệm hột vịt lộn nổi tiếng ở Sài Gòn. Ảnh: Cao Nhân.

Vịt ơi vịt

Vịt không chỉ có mặt trên mâm cơm mà còn len vô cả lời ăn tiếng nói hằng ngày. Má tôi thì khỏi nói, cả một kho thành ngữ dính tới vịt. Thời thằng em tôi chưa đẻ, ba tôi cứ buồn buồn vì quanh bạn bè ai cũng có con trai nối dõi, còn nhà mình chỉ toàn con gái. Mấy lúc tụi tôi chẳng giúp gì được mấy việc nặng nhọc của đàn ông, má lại cười khúc khích mà nói: “Nhà này toàn vịt trời không hà.”

Hễ tôi lì, không chịu nghe lời, má lại than: “Y như nước đổ đầu vịt.” Sau này tôi mới biết bên tiếng Anh cũng có câu giống vậy, đại loại là “nước đổ lưng vịt.” Có khi tôi ngơ ngác không hiểu má nói gì, má lại lắc đầu: “Như vịt nghe sấm.” Làm việc gì chậm chạp, má liền hối: “Lẹ lên coi! Lạch bạch như vịt bầu.” Rồi để thúc sấp nhỏ ráng học hành cho có tương lai, má còn hù: “Không lo học, sau này đi chăn vịt ráng chịu nghen.”

Nhưng chăn vịt đâu có dễ. Người ta phải lùa cả ngàn con, hết đồng này qua đồng khác, chỗ gặt xong còn sót lại cua, ốc, châu chấu, hạt lúa cho vịt ăn. Chiều xuống, mặt trời vừa tắt, người chăn lại gom bầy vịt về chỗ nghỉ. Chân họ lúc nào cũng lem luốc bùn đất, ngủ thì khi ngoài trời sao, khi may mắn có cái chòi ọp ẹp bên bầy vịt để canh chừng, sợ vịt lạc hay đổ bệnh. Vịt đi tới đâu đẻ tới đó, họ lại phải lượm trứng đem về. Cực khổ vậy mà tiền công không được bao nhiêu. Hiểu cảnh đó, anh em tôi đồng thanh tuyên bố: làm nông đã ngán, ai mà dám chăn vịt.

Ảnh: Alberto Prieto.

Quay lại chuyện ông chú dễ thương đã gợi nhắc tôi về quê nhà. Chú nói: “Chú sẽ còn về miền Tây nữa.” Nhưng lại thề: “Hột vịt lộn thì không bao giờ ăn nữa. Nhất định không.”

Thấy tội cho trải nghiệm ẩm thực không vui của chú, tôi cười nói: “Tháng 12 vừa rồi, Taste Atlas có công bố danh sách mười món ăn đường phố kinh dị nhất. Hột vịt lộn đứng hạng nhì đó chú.”

“Thấy chưa!” — ông chú khoái chí gật gù.

Bất chợt, từ trên cao vọng lại tiếng quạc quạc liên hồi. Ngẩng lên, tôi thấy hai con ngỗng Ai Cập bay qua. Chắc chúng đang tìm đường về nhà, khi màn đêm sắp phủ kín bầu trời.

Một nỗi nhớ bỗng dâng tràn. Tôi nhớ bầy vịt miền Tây tung tăng ngày nào. Và nhớ má thiệt nhiều.

Ảnh bìa có sử dụng ảnh chụp của tác giả Bill Yeaton/Smithsonian Magazine.

“Niềm đam mê múa lân đã ngấm vào máu thịt. Hồi xưa, không biết bao nhiêu đứa con nít sẵn sàng bỏ học, bỏ làm chỉ để đi theo đoàn lân,” anh Bành Chí Hùng, chủ cơ sở sản xuất đầu lân Thuận Anh Hãng tại Sài Gòn, chia sẻ.

Nhắc đến múa lân, người miền Trung thường nghĩ ngay đến dịp Trung thu, còn tại Sài Gòn, Tết Nguyên đán mới là mùa rộn ràng nhất. Dẫu vậy, những tuần giáp rằm tháng Tám vẫn khiến anh Hùng bận rộn đến mức gần như dành trọn mọi lúc không chợp mắt để hoàn thiện đơn hàng. Giữa lịch trình dày đặc, anh vẫn dành chút thời gian mời Saigoneer ghé thăm xưởng chế tác tại nhà riêng ở phường Bình Hưng Hòa, để tận mắt quan sát quy trình làm lân cũng như lắng nghe câu chuyện về công việc của mình.

Anh Hùng cùng thợ ngồi làm việc ở tầng trệt phủ kín đầu lân.

Từ những vật liệu cơ bản như tre, mây và dây kẽm, nghệ nhân ráp nối tỉ mỉ để tạo nên bộ khung đầu lân. Sau đó, họ bồi giấy kỹ lưỡng, chờ bề mặt cứng lại rồi mới bắt đầu vẽ tay. Toàn bộ quy trình này kéo dài đến 5 ngày, chưa kể 2 ngày nữa để hoàn thiện phần thân lân. Mỗi “chú lân” thành phẩm có giá từ 5 đến 7 triệu đồng, được phân phối đi khắp các tỉnh thành cả nước và xuất khẩu sang thị trường quốc tế như Pháp, Mỹ, Malaysia, Singapore, Hồng Kông và Thái Lan.

Phần khung phải được lắp ráp kỹ lưỡng để cho ra thành phẩm chất lượng.

Phải đợi lớp giấy bồi khô ráo hoàn toàn thì nghệ nhân mới có thể tô vẽ.

Anh Hùng đã gắn bó gần như trọn đời với nghệ thuật múa lân, nhờ vậy anh thấu hiểu sự chuyển dịch trong thị hiếu thiết kế cũng như bước tiến của chất liệu. Chẳng hạn, đầu lân đời mới có bộ khung nhẹ và dễ thao tác hơn; các loại keo dán hiện đại cũng giúp thợ đi cọ trơn tru, vẽ nên những đường nét sắc sảo cùng gam màu rực rỡ. Do làn sóng giao lưu văn hóa những năm gần đây, tạo hình và họa tiết lân Việt Nam cũng bắt đầu mang hơi hướm ảnh hưởng từ các nước bạn như Malaysia, Trung Hoa hay Hồng Kông. Thế nhưng theo anh Hùng, không phải cái gì mới thì cũng tốt hơn. “Anh vẫn chuộng kiểu truyền thống. Người ta thấy được nét hoài cổ khi nhìn vào một con lân truyền thống.”

Các mẫu mã hiện đại thường sặc sỡ và cầu kỳ hơn so với những kiểu dáng quen thuộc thời anh Hùng còn trẻ.

Dù trung thành với truyền thống, anh Hùng vẫn đáp ứng các thiết kế do khách hàng đặt riêng, như gắn thêm các chi tiết phá cách như răng-sừng inox hay đèn LED. Dẫu hình thức có biến tấu đến đâu, không thể thiếu vẫn là khâu “khai quang điểm nhãn.” Cứ đến ngày lành tháng tốt, anh cùng thợ sửa soạn mâm cúng tươm tất rồi tự tay điểm mực vào chính giữa đôi mắt lân. Bất kỳ ai cũng có thể mua lân mang về, nhưng trước khi chính thức đem ra múa, nhất là ở miền Nam, lân bắt buộc phải qua nghi thức này để thực sự có được “thần khí, linh hồn.”

Đầu lân đang đợi được điểm nhãn.

Completed heads ready to be delivered to customers.

Đứng giữa ngổn ngang đầu lân, anh Hùng cười hóm hỉnh nói: “Ví dụ một món đồ nào em bán được người ta mới nhái! Em không đẹp, ai mà nhái em ra làm gì? Càng nhiều người học hỏi, càng nhiều người chép ra mình có giá trị hơn. Cái đó mình phải hãnh diện chứ!” Sự tự tin của anh hoàn toàn có cơ sở, bởi tay nghề của anh đã được bảo chứng bởi nhiều giải thưởng quốc tế cùng lượng đơn hàng hằng năm nhiều không đếm xuể. 

While overshadowed by the lions, Ông Địa plays a crucial role in all performances and Hùng makes these masks as well.

Hùng makes somewhat traditional and more experimental versions.

Anh Hùng hiện là một trong những thợ làm đầu lân có tiếng nhất thành phố, nhưng anh đến với nghề này từ một cái duyên khác. “Hồi nhỏ cứ nghe tiếng trống lân là anh phóng ra coi. Nghe tùng tùng là cắm cổ chạy ra đường tìm xem trống đánh ở đâu, lân múa chỗ nào,” anh kể. Múa lân mới chính là niềm đam mê lớn nhất của anh. Sau nhiều năm ròng rã đi diễn, anh được người đi trước chỉ dạy cách làm đồ nghề để tự sử dụng. Hiện tại, khi tuổi tác không còn cho phép, anh mới lùi về xưởng và chuyển hẳn sang công việc chế tác. 

Dàn mai hoa thung ngày nay đòi hỏi võ sinh phải biểu diễn ở độ cao "khó nhằn" hơn hẳn trước kia.

Nếu như nghệ thuật múa lân xưa mang nhiều sự phóng khoáng và dấu ấn cá nhân, thì theo anh Hùng, nghề này hiện nay đa phần đã đi theo quy chuẩn chung.  “Hồi xưa thì mỗi người mỗi kiểu. Bây giờ là kiểu quốc tế rồi, chung kiểu hết. Thi đấu thì mỗi tổ chức đại diện sẽ lấy một bộ ra là giống hệt, bài thức y chang nhau,” anh chia sẻ.

Các vũ sư ngày nay không còn phải phòng hờ những trận “hỗn chiến” như xưa.

Từ ngày bài trống, bước nhảy và độ cao dàn cọc được chuẩn hóa, nghề múa lân Sài Gòn cũng không còn tính chất “giang hồ bạo liệt” khét tiếng một thời. Đã có giai đoạn, các đoàn lân ra đường chạm mặt nhau phân định hơn thua không chỉ bằng kỹ thuật múa. “Hồi xưa là hai đội lân đụng nhau, uýnh trống sung lên, kình nhau là đánh lộn. Tiếng trống vang lên ghê lắm, bên này đang lên, bên kia cũng không chịu thua là quất,” anh Hùng kể.  “Còn nếu uýnh trống lạy thì hai bên lạy, lễ qua lễ lại không có gì.”

“Hồi xưa máu lắm, uýnh lộn hoài. Với lại đội lân toàn mấy người giang hồ, còn bây giờ văn minh rồi. Mấy vụ đó giờ hết, bây giờ có nhà nước cấp giấy phép đàng hoàng.”

Ngay cả khi tập luyện, nguy hiểm vẫn luôn rình rập.

Trang phục lân của anh Hùng không chỉ xuất hiện tại các đấu trường quốc tế mà còn đồng hành cùng vô số lễ khai trương, tiệc cưới và các sự kiện quanh năm. Các vũ sư chuyên nghiệp luôn phải ở trong tâm thế sẵn sàng và miệt mài rèn luyện suốt năm để giữ vững phong độ.

Chẳng có đám đông vây quanh, những buổi tập thiếu vắng sự rình rang, nhộn nhịp thường thấy lúc đi diễn.

Sau nhiều lần dời lịch vì trời mưa, Saigoneer mới có dịp được tận mắt xem đội lân ra sân. Sau đây là một vài khoảnh khắc ôn luyện của các vũ sư:

Một người bạn từng tặng ông Phùng Đình Giáp một bài thơ mang tên ‘Người giữ hồn đồ chơi dân gian.’ Suốt hơn 60 năm, ông và vợ, bà Nguyễn Thị Điểu, là những người cuối cùng ở khu phố Đông Khê, phường Song Hồ, thị xã Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh, còn nặn phỗng đất. Mỗi nhân vật ông sư, ông phỗng, con chim, con rùa bằng đất thó và giấy bản đều mang theo một bài học đạo đức.

Trong tủ kính nhà ông Phùng Đình Giáp, cạnh những tác phẩm bằng đất nung, có một tờ giấy đã ngả màu: bài thơ ‘Người giữ hồn đồ chơi dân gian’ mà một người bạn, ông Vũ Kim Tôn, viết tặng ông vào tháng 6/2020. Đó là cách gọi chính xác nhất cho việc ông Giáp đã làm suốt hơn 60 năm qua.

Bài thơ ‘Người giữ hồn đồ chơi dân gian’ do ông Vũ Kim Tôn tặng ông Giáp ngày 19/6/2020.

Đằng sau 5 nhân vật truyền thống

Ông Giáp học nghề từ bố từ năm 6-7 tuổi. Ông không chỉ học cách vê đất, nặn hình, mà học cả câu chuyện đằng sau từng nhân vật. Bộ phỗng truyền thống gồm 5 nhân vật, mỗi nhân vật ẩn chứa một bài học: ông sư mang tính chất tâm linh, là hình mẫu các cụ muốn dạy con cháu có tâm có đức, từ bi, sống lương thiện mới thành người tốt. Ông phỗng đứng tượng trưng cho thế hệ người cao tuổi; em bé tay cầm bông hoa, tượng trưng cho thế hệ mầm non. Hai nhân vật ấy đứng cạnh nhau như một lời nhắc về sự nối tiếp: người già rồi cũng mất đi, nhưng luôn có một thế hệ mới sinh ra, như tre già măng mọc.

Đôi bàn tay của ông Giáp, nhào nặn đất thó từ năm ông mới 6, 7 tuổi.

Con chim mang hai lớp nghĩa: trước hết là khát vọng, luôn sải cánh bay cao mang thông điệp hòa bình; sau đó là sự đoàn kết, bắt đầu từ anh chị em trong nhà, rồi đến ông bà cha mẹ, rồi lan rộng ra ngoài xã hội. Con rùa cũng mang hai lớp nghĩa: không được lùi bước, vì việc nhỏ nhất cũng cần sự kiên trì; và phải quyết tâm vươn lên vượt qua khó khăn, như những vị thần rùa trong truyền thuyết Việt Nam — Thần Kim Quy, Thần Rùa Hoàn Kiếm. Đó là lý do, ông nói, mình theo nghề không hẳn vì miếng cơm: “Cảm thấy bộ phỗng có giá trị giáo dục đạo đức rất cao nên cứ âm thầm thích, giữ gìn thế thôi.”

Bộ phỗng đất truyền thống 5 nhân vật — ông sư, ông phỗng đứng, em bé cởi trần mang bông hoa, con chim và con rùa — mỗi nhân vật mang một bài học đạo đức ông Giáp được cha truyền lại từ nhỏ.

Một nghề truyền thống trăm năm, giờ chỉ còn một gia đình gìn giữ

Theo lời bà Nguyễn Thị Điểu, vợ ông Giáp, nghề phỗng đất đã có ở Đông Khê từ rất lâu trước khi bà về làm dâu, có khi đã hàng trăm năm, truyền từ đời này sang đời khác một cách tự nhiên, đến mức không ai trong nhà còn nhớ rõ mốc thời gian chính xác.

Nghề mai một, theo ông Giáp, đến từ hai nguyên nhân. Một là thiếu người quảng bá, tuyên truyền để nghề được biết đến rộng rãi hơn. Hai, và đây mới là lý do khiến gần như cả làng bỏ nghề, là phỗng đất chỉ “sống” đúng một lần mỗi năm, vào dịp Trung Thu, nên không mang lại lợi ích kinh tế đều đặn. Người làng dần chuyển sang cấy lúa, làm ruộng, và về sau là làm vàng mã, những nghề mang lại thu nhập đều đặn hơn quanh năm. “Đây chỉ coi như là nghề phụ,” ông nói.

“Bây giờ chỉ còn một mình tôi,” ông nói, “làm để phục vụ con cháu trong nhà rồi anh em con cháu hàng xóm.” Một gia đình vẫn âm thầm giữ nghề truyền thống trong bối cảnh kinh tế thị trường biến đổi, mang theo tâm niệm những bài học từ ông cha.

Nguyên liệu đầu tiên, và cũng gần như là nguyên liệu duy nhất tạo nên phần cốt của một con phỗng, là đất thó, loại đất sét đặc biệt mà ông Giáp phải đào tận dưới đáy ao, đầm, hoặc ruộng cạn nước. “Ngày xưa thì lấy ngay tại trong làng, đào sâu dưới lòng đất khoảng 2,5–3m là lấy được,” ông kể. “Còn bây giờ phải ra đồng, ao cá, đầm sen đào dưới đáy để tìm.” Đất lấy về được phơi khô, cất trữ như cất thóc, có khi để dành cả năm, có khi vài năm mới dùng hết một mẻ.

Đất thó khô và giấy bản xé nhỏ — hai nguyên liệu chính tạo nên một con phỗng đất.

Đất thó khô được giã trong cối đá, rồi dần bằng dần tre cho đến khi lấy được lớp bột mịn nhất.

Đất thó khô được giã trong cối đá, theo lời ông Giáp, “như giã cua,” trước khi dần lấy lớp bột mịn nhất.

Song song đó là giấy bản, cùng loại giấy làm từ vỏ cây dó dùng để in tranh Đông Hồ, được ngâm nước khoảng một tuần cho đến khi nhuyễn như cháo. Bột đất và giấy bản nhuyễn được trộn, đập, nhồi vào nhau đến độ dẻo vừa đủ để nặn. Bà Điểu nói về cách bà nhận biết đất đã đủ dẻo: “Cảm nhận đất nặn được là nó vừa cái tầm nặn, không rắn không nát.”

Bột đất thó được trộn với giấy bản đã ngâm nhuyễn, sau đó đập và nhồi đến độ dẻo vừa đủ để nặn.

Nặn hình là công đoạn kỳ công nhất, và cũng là công đoạn quyết định một con phỗng có “hồn” hay không. Ba trong số các nhân vật truyền thống có khuôn để đảm bảo kích thước đồng đều, nhưng ngay cả hình nặn từ khuôn cũng phải được ông vuốt sửa lại từng đường nét bằng tay.

Vê đất thó tạo hình trước khi nặn để tạo ra những nhân vật có “hồn.”

Những chi tiết nhỏ nhất — mắt, mỏ, từng đường lông — đều được người nghệ nhân khắc bằng một que tre nhỏ, một tay giữ khối đất, tay kia tỉ mẩn khắc từng nét. Ông nói. đặc điểm của đồ thủ công là cùng một dáng nhưng không bao giờ lặp lại y hệt.

Ông Giáp khắc chi tiết mắt, mỏ cho một con chim đất còn ướt.

Nặn xong, phỗng được xếp trên ván, đem phơi ngoài nắng tự nhiên, tuyệt đối không sấy lửa. Nhân vật nhỏ nhất cũng cần một ngày rưỡi nắng mới khô kiệt, gặp trời âm u có khi kéo dài cả tuần.

Phỗng đất đã tạo hình được xếp trên ván gỗ

Sau khi khô, phỗng được quét một lớp hồ điệp. Đây là bột gạo tẻ nấu chín trộn với điệp, bột vỏ sò nghiền mịn cùng loại dùng trong tranh Đông Hồ, phơi khô, rồi tráng thêm một lớp nữa. Đây chính là công đoạn được người dân dùng để đặt tên cho Làng Hồ. Bởi từ quy trình làm tranh Đông Hồ cho đến phỗng đất,“tất cả các thứ đều phải dùng đến hồ gạo,” bà giải thích.

Sau khi quét hồ điệp, phỗng chuyển sang màu trắng ngà, chờ khô hẳn trước khi tô màu.

Cuối cùng, phỗng được tô bảy màu tự pha theo công thức truyền thống — xanh, đỏ cánh sen, đỏ son, tím, vàng, đen, trắng — rồi quét một lớp bóng để hoàn thiện.

Bộ màu tự pha và bút lông ông Giáp dùng để tô bảy màu truyền thống lên từng con phỗng.

Người hậu phương lặng lẽ của nghệ nhân phỗng đất

Ông Phùng Đình Giáp và bà Nguyễn Thị Điểu trong xưởng nhỏ nhà mình.

Trong câu chuyện về nghề phỗng đất Đông Khê, bà Nguyễn Thị Điểu, vợ ông Giáp, sinh năm 1953, thường chỉ xuất hiện lặng lẽ đứng sau chồng. Bà là người làng khác, về làm dâu Đông Khê khi nghề này đã có từ trước đó rất lâu, “có khi từ hàng trăm năm,” theo lời bà. Tự nhận tay nghề “không khéo bằng chồng và bố chồng,” bà đảm nhận những công đoạn phụ: giã đất, nặn quả, trộn giấy đất, và đặc biệt là đánh hồ điệp.

Nhưng có một quãng thời gian bà thực sự là người giữ nghề chính. Khi ông Giáp đi bộ đội hơn 5 năm, bà cùng bố chồng ở nhà tiếp tục nặn phỗng. Ở thời kỳ chưa có điện thoại hay mạng xã hội để rao bán, bà tự đạp xe, có khi đi bộ, mang sản phẩm đi khắp các phiên chợ trong vùng: chợ Thuận Thành, chợ Mão Điền, chợ Chẹm, chợ Dâu, chợ Keo, chợ Hồ, chợ Núi. “Bắt đầu từ mùng 9, mùng 10 tháng 8 âm lịch, tôi bắt đầu đạp xe đi bán các chợ vì chồng không có nhà,” bà kể. Ngày đó, bà mới ngoài 30 tuổi, một mình rong ruổi qua từng làng, cả những xóm lân cận không thuộc phiên chợ chính — “gọi là đi bán rong.”

Hỏi bà có bao giờ muốn hai ông bà nghỉ làm nghề này không, bà lắc đầu. “Nhiều khi không bán được nhiều, như thời chiến tranh, nhưng hàng xóm thấy ông bà nặn, bôi vẽ thì sang chơi vui lắm,” bà nói. “Không bao giờ nghĩ rằng sẽ bỏ.” Với bà, nghề phỗng đất không chỉ là một nguồn thu nhập theo mùa, mà còn là một niềm vui âm thầm được nuôi giữ qua hàng chục năm, thứ khiến căn nhà nhỏ ở Đông Khê chưa bao giờ thực sự vắng khách.

Bà Nguyễn Thị Điểu về làm dâu Đông Khê và học nghề từ bố chồng và chồng.

Mang hồn đồ chơi dân gian vào cuộc sống hiện đại

Trước khi ông Giáp đi bộ đội, bộ phỗng đất Đông Khê chỉ gói gọn trong năm nhân vật truyền thống, thêm con chim và con gà. Trở về sau quân ngũ, ông Giáp bắt đầu sáng tác thêm để “hòa nhập với thị trường,” không phải đi ngược truyền thống, mà để nghề tiếp tục sống được, tiếp tục mang những câu chuyện cũ đến với những người mua mới.

Mẫu sáng tạo chính mà ông theo đuổi nhiều năm nay là bộ 12 con giáp — mỗi con một tư thế riêng, vẫn nặn từ đất thó theo đúng quy trình cũ, chỉ khác ở hình dáng và tên gọi. Trong 12 con giáp ấy, bà Điểu ấn tượng nhất với con ngựa. “Nó có sức tươi trẻ, dũng mãnh mà lại rất là gần gũi với cuộc sống,” bà nói, nhất là vào năm Bính Ngọ này. “Con ngựa giúp đỡ người dân mình được nhiều việc trong dân gian.”

Bộ 12 con giáp, mẫu sáng tạo của ông Giáp.

Bà Điểu yêu thích con ngựa bởi “nó có sức tươi trẻ, dũng mãnh mà lại rất là gần gũi với cuộc sống.”

Ngoài bộ 12 con giáp, ông còn nặn thêm một số nhân vật khác tùy theo nhu cầu đối tượng khách hàng, từ học sinh, phụ huynh đặt hàng dịp rằm Trung Thu đến khách hàng từ nhiều quốc gia đặt đa dạng đủ mẫu mã. Ông đã từng nặn những hình tượng gắn liền với dân gian con chó đá (biểu tượng bảo vệ ở những gia đình khá giả, gợi sự bình yên), hay mâm ngũ quả gắn liền với dịp Trung thu. Đối với mẫu truyền thống, ông cũng sáng tạo nên bộ phỗng treo, hay tìm cách gắn còi vào con chim, con cá, để biến chúng thành món đồ chơi gần gũi với giới trẻ.

“Con chim, con rùa, con cá, mấy loại cá nặn gắn còi vào, sáng tạo thêm để thu hút lớp trẻ.”

Mâm ngũ quả bằng đất nặn, tô màu sặc sỡ, một trong số các mẫu ông làm thêm theo yêu cầu khách đặt.

Những con phỗng treo với tua chỉ đỏ, vàng cùng chuông nhỏ, móc trên khung cửa sổ sắt.

Tủ trưng bày các sản phẩm phỗng đất và con giống bằng đất của gia đình ông Giáp, gồm cả loại đã tô màu và loại còn để mộc màu đất nung.

Ghi dấu ấn của phỗng đất lên bản đồ trong nước và quốc tế

Suốt nhiều năm làm nghề, sản phẩm của ông Giáp được ghi nhận qua nhiều giải thưởng và sự kiện cả trong và ngoài nước. Năm 2020, bộ phỗng truyền thống của ông đạt giải Khuyến khích tại Hội thi sản phẩm thủ công mỹ nghệ toàn quốc. Từ năm 2005, sản phẩm của ông đã được trưng bày tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam. Từ năm 2017, ông được mời đến Trung tâm Triển lãm Văn hóa Nghệ thuật Việt Nam. Từ năm 2018 đến nay, năm nào ông cũng có mặt tại sự kiện phố bích họa Phùng Hưng.

Bộ phỗng đạt giải Khuyến khích Cuộc thi Sản phẩm Thủ công mỹ nghệ Toàn quốc.

Ông cũng thường xuyên được mời đi dạy nặn, vẽ phỗng đất tại các trường mầm non, tiểu học ở Bắc Ninh, Hải Dương, Hà Nội; tại Bảo tàng Dân tộc học, Bảo tàng Bắc Ninh Năm 2025, ông được nhà nước mời sang Pháp cùng đoàn nghệ nhân quan họ, nghệ nhân tranh dân gian Đông Hồ và nghệ nhân thư pháp tỉnh Bắc Ninh, đại diện cho làng tranh Đông Hồ ký nhận chứng chỉ UNESCO, góp phần ghi tên làng nghề dân gian Đông Hồ vào bản đồ di sản thế giới.

Nghề phỗng đất của ông cũng từng được một số bạn trẻ khởi nghiệp tìm đến hợp tác theo một cách rất khác, qua sản phẩm bánh Trung Thu. Một nhóm bạn trẻ ở thương hiệu cà phê “Cà Phê Nhẹ” tại Bắc Ninh từng đặt ông làm bộ phỗng đất năm nhân vật để in hình lên hộp bánh dẻo dịp Trung Thu. Mỗi chiếc bánh trong hộp mang hình một nhân vật phỗng, ghép lại thành trọn bộ năm nhân vật.

Tương lai nghề làm phỗng đất sẽ đi về đâu?

Trăn trở với nghề, ông Giáp chia sẻ: “Phỗng đất sẽ không mất đi đâu, nhưng còn phát triển hay không lại do truyền thông rồi mọi người tìm hiểu đến, quảng bá rộng rãi — càng rộng rãi thì độ bền giữ được nghề lại càng được lâu.” Ở độ tuổi ngoài 70, cả ông Giáp và bà Điểu vẫn cần mẫn làm nghề, giữ gìn mẫu cũ và sáng tạo các mẫu theo đơn đặt hàng của nhiều đối tượng khách khác nhau. Tuy nhiên, ông bà nhận thấy trong 20 năm nữa, khi họ đều đạt ngưỡng gần 100 tuổi, thì tương lai của nghề “không nói trước được điều gì.”

Con cháu trong nhà ông Giáp, bà Điều đều được học và biết cách nặn, vẽ phỗng đất. Từ anh con trai đến cháu đích tôn đều có thể nặn phỗng thành thục dù chưa tinh xảo bằng ông. Cháu gái cũng có thể vẽ và làm những hình phỗng đơn giản. Tuy nhiên, để thích nghi trong một xã hội ngày càng phát triển, các cháu cần đảm bảo việc học văn hóa và mong muốn học Đại học tại Hà Nội, còn các con ông cũng cần mưu sinh bằng những nghề có thu nhập ổn định để duy trì cuộc sống gia đình. Bởi vậy, thời gian để có thể dành cho việc phát triển nghề làm phỗng không còn nhiều. Ông Giáp chia sẻ rằng: “Chỉ lăn tăn đầu ra kém không đảm bảo được cuộc sống, bởi nghề chỉ bán được một lần mỗi năm. Chứ nếu đảm bảo được đầu ra thì các cháu cũng làm được.”

Hai nghệ nhân dành cả đời gìn giữ nghề làm đồ chơi dân gian, mong muốn phỗng đất có thể được gìn giữ và phát triển

Khi được mời đến các trường, lớp học để dạy cho các cháu học sinh nặn, vẽ phỗng đất, ông không gò các cháu phải làm giống mình, chỉ để các cháu tự nghĩ, tự vẽ theo ý thích. Ông cũng kể rằng năm nào cũng có những lớp thanh thiếu niên muốn tìm hiểu và về học hỏi tại xưởng.

Trong suốt hành trình chia sẻ, giáo dục và truyền bá về phỗng đất ấy, bà luôn đồng hành cùng ông. Bà Điểu kể, mỗi lần ông được mời đi dạy, đi sự kiện, hai ông bà lại cùng nhau lên đường, bất kể là Hà Nội, Hải Dương, hay một trường mầm non nhỏ ở đâu đó. “Ông đi đâu tôi đi đấy,” bà nói. Có lẽ đó mới là cách bền nhất để giữ hồn một nghề, sự đồng hành của hai vợ chồng đi cùng nhau qua từng mùa Trung Thu.

Văn hóa là gì? Là một cây bút Saigoneer, ngôi nhà của các bài viết văn hóa nghệ thuật, lẽ ra tôi phải có ngay một câu trả lời gãy gọn. Thế nhưng, càng ngẫm nghĩ, tôi càng nhận ra đó rốt cuộc chỉ là một mớ hỗn độn của vô vàn thói quen, lề thói vụn vặt và phù du: từ sở thích ăn uống, trang phục ngày lễ, kiểu hắt hơi, cách đếm số bằng ngón tay, các loại trái cây dùng để biếu tặng, cho đến vô số quy chuẩn xã hội khác. Chỉ cần gom nhặt đủ những tiểu tiết đó lại, ta sẽ có một nền văn hóa hoàn toàn riêng biệt.

Nếu thử đúc kết những mảnh ghép làm nên văn hóa Việt Nam, chắc chắn ta phải chừa một chỗ cho thói quen “ngồi chồm hổm.” Cái tên “Asian squat” (ngồi chồm hổm/ngồi xổm kiểu châu Á) mà phương Tây hay dùng đã phần nào nói lên độ phổ biến của thói quen này trên toàn châu lục. Để thực hành Asian squat, người ngồi gập sát người xuống đất và giữ thăng bằng mà chẳng cần đến ghế. Hình ảnh ấy xuất hiện thường xuyên ở Việt Nam đến mức được vô số du khách chụp lại và bàn tán trên mạng xã hội, nên ta hoàn toàn có thể coi đây là một phần của bản sắc văn hóa đất nước.

Ảnh chỉ mang tính minh họa và không đảm bảo độ chuẩn xác về mặt giải phẫu học.

Trong các cuộc thảo luận trên mạng, người phương Tây thường thú nhận rằng họ hoàn toàn chào thua dáng ngồi chồm hổm. Cứ thử hỏi một vòng bạn bè hay đồng nghiệp ngoại quốc mà xem, 10 người thì chắc hết 9 người sẽ gật đầu thừa nhận. Nhưng tại sao lại thế? Dù có vô vàn giả thuyết giải thích lý do người ngoại quốc hiếm khi ngồi được tư thế này, nguyên nhân thật ra không nằm ở sự khác biệt về vóc dáng hay cấu trúc cơ thể giữa các chủng tộc, mà chủ yếu đến từ quá trình rèn luyện.

Để ngồi chồm hổm, khớp cổ chân phải thật dẻo dai. Trẻ em vốn sinh ra với sự linh hoạt ấy nên, dù sinh ra ở nền văn hóa nào, tụi nó cũng ngồi chồm hổm rất đỗi dễ dàng. Thế nhưng, nếu không thực hành thường xuyên, cơ thể con người cũng giống như trí óc vậy, sẽ tự nhiên xơ cứng đi và khả năng này cũng theo đó mà lụi tàn. Điều đó có lẽ giải thích vì sao rất nhiều người Việt ở đủ mọi lứa tuổi đều ngồi chồm hổm một cách vô cùng thoải mái: họ liên tục thực hành tư thế này lúc lặt rau, sửa xe máy, đứng đợi xe buýt, hay đơn giản là khi chơi đùa trên sàn nhà mà không muốn làm bẩn mông quần.

Người Việt xưa từng hay ngồi chồm hổm khi đi ăn tiệm. Nguồn ảnh: kevintruong.vn.

Người bán mía ngồi chồm hổm trên đường Sài Gòn năm 1950. Ảnh: tài khoản LiveJournal Foto-history.

Tất nhiên, không phải người Việt nào cũng chồm hổm được, nguyên nhân có thể do thói quen hoặc đặc điểm thể trạng. Và có lẽ, khi đất nước ngày càng hiện đại hóa và những sinh hoạt gắn liền với dáng ngồi xổm dần thưa thớt đi, thì số người còn giữ được thói quen này sẽ ngày một hiếm. Xu hướng đó vô tình trùng khớp với một quan điểm khá phổ biến trong nước hiện nay, cho rằng ngồi chồm hổm trông bỗ bã, quê mùa và chỉ hợp với thời đất nước còn nghèo khó, mặc kệ những lợi ích sức khỏe thiết thực mà tư thế này mang lại. Định kiến ấy có lẽ còn cắm rễ sâu hơn vì dáng chồm hổm trông từa tựa tư thế đi vệ sinh bằng bồn cầu bệt kiểu cũ.

Minh chứng cho kỹ năng ngồi chồm hổm thượng thừa của tôi ngay từ lúc nhỏ.

Cá nhân tôi cho rằng nếu dáng ngồi này hoàn toàn biến mất thì đó sẽ là một mất mát lớn về mặt văn hóa. Tuy nhiên, tôi cũng có chút thiên vị. Chẳng hiểu sao, dù là một đứa trẻ da trắng 100% lớn lên ở Mỹ, tôi lại quen ngồi chồm hổm mọi lúc mọi nơi: từ lúc chơi điện tử, ngồi học ở trường cho đến khi dùng bữa cùng gia đình. Thói quen kỳ quặc đó từng khiến thầy cô và bố mẹ tôi phật ý. Mỗi bữa ăn, bố tôi phải càm ràm không biết bao nhiêu lần — “Bỏ cái chân xuống” — nhưng tôi chẳng bao giờ bỏ được cái nết ngồi đó hết. Và giờ đây, ít nhất là cho tới khi vốn tiếng Việt của tôi khá khẩm hơn và bớt bập bẹ, thì việc ngồi chồm hổm là thứ giúp tôi cảm thấy bản thân có thể hòa nhập vào văn hóa Việt Nam. Chưa kể, tư thế này còn thoải mái và tiện dụng hơn bất kỳ chiếc ghế nào tôi từng ngồi qua.

Cộc! Cộc! Cộc! Tiếng dao chan chát của chị bán vịt dội liên hồi trên mặt thớt gỗ dày cui. Cách đó chỉ vài xăng-ti-mét, một chiếc micro đang được chĩa sát vào để thu trọn âm thanh này.

“Với mình, nhiếp ảnh và thu âm thực ra rất giống nhau. Đều là cách ta níu giữ kỷ niệm, chỉ khác ở giác quan tiếp nhận. Mỗi lần nghe lại các đoạn băng cũ, mình như được quay ngược thời gian, trở về đúng khoảnh khắc đó, đắm mình trong bầu không khí đó và sống lại trải nghiệm đó một lần nữa,” Trần Đăng Khoa, người sáng lập dự án Vietnam Sound Library (Thư viện Âm thanh Việt Nam) chia sẻ. Lúc này, chúng tôi đang ngồi xì xụp tô bún vịt từ chính sạp hàng anh vừa thu âm ban nãy.

Bên tô bún đang ăn dở, Khoa say sưa nói về triết lý lưu trữ của mình. Âm thanh có sức mạnh vô hình, đủ sức đánh thức ký ức và khơi gợi niềm hoài niệm về những khoảnh khắc tưởng chừng đã rơi vào quên lãng. Thế nhưng, nếu thói quen chụp ảnh đã quá phổ biến, thì người ta lại hiếm khi nghĩ đến việc ghi lại một âm thanh cho đến khi nó vĩnh viễn biến mất. Khoa thì khác, anh luôn trăn trở xem mình nên lưu lại những gì và lên kế hoạch rất bài bản cho mỗi chuyến đi thực địa. Cứ đến một địa điểm mới, anh lại tự đặt ra hai câu hỏi. “Thứ nhất, đâu là nét đặc trưng nhất của âm thanh này? Nếu nhắm mắt lại và chỉ nghe thôi, liệu người ta có nhận ra ngay mình đang ở đâu không? Thứ hai, 30 hay 50 năm nữa, khi thế giới đổi thay, âm thanh nào của ngày hôm nay sẽ còn đọng lại ý nghĩa với thế hệ mai sau?”

Khoa thu âm không khí buổi sáng ở Chợ Bình Tây.

Saigoneer đã dành trọn một buổi sáng để theo chân Khoa đi thu âm. Điểm hẹn đầu tiên là Chợ Lớn (Chợ Bình Tây) vào lúc sáng sớm, khi các tiểu thương vừa mở sạp. Thấy một chiếc xe tải chở đồ đang tấp vào trước cổng chính, Khoa liền thốt lên: “Đoạn này đắt giá nè, tiếng người lao động!” Nói rồi, anh chạy đi tìm chỗ đứng phù hợp để thu lấy tiếng loảng xoảng, ồn ã của bàn ghế sắt đang được khuân vác, bày ra. Vài phút sau, chúng tôi lại thấy anh trên lầu hai của chợ, đang nhờ một tiểu thương kéo thử cánh cửa cuốn trước sạp. Khoa luôn dỏng tai nghe ngóng mọi thứ xung quanh. Thậm chí lúc đang ngồi ăn sáng, chuyện còn đang nói dở, anh sẵn sàng đứng phắt dậy vọt ra đường chỉ để thu tiếng rao của một cô bán chè vừa đi ngang qua.

Vẫn còn tràn đầy năng lượng, Khoa tiếp tục dẫn chúng tôi đi thăm vài ngôi chùa quanh đó. Tại đây, anh thu lại tiếng gieo quẻ xin xăm, tiếng chuyện trò rôm rả giữa một người bán vé số khiếm thị và khách đi lễ, tiếng chuông ngân vang cùng tiếng cầu kinh râm ran trong không khí.

Từ thuở nhỏ, Khoa đã có một sự gắn bó mật thiết với thế giới âm thanh. “Mỗi lần xem một bộ phim, hễ thấy xúc động hay nổi da gà, mình nhận ra phần lớn cảm xúc đều bắt nguồn từ âm thanh.” Niềm đam mê ấy dẫn dắt chàng trai Sài Gòn theo học ngành kỹ thuật âm thanh, sau đó làm công việc chỉnh sửa và hòa âm cho các dự án điện ảnh, quảng cáo (TVC) cùng nhiều sản phẩm thương mại khác.

Trong quá trình hành nghề, Khoa sẽ bắt gặp những cảnh phim đòi hỏi một âm thanh hoặc tiếng động đặc thù mà không một kho dữ liệu nào có sẵn. Đứng trước bài toán đó, các nghệ sĩ tiếng động (Foley artist) có thể tự sáng chế ra những âm thanh không có thật nhưng vẫn tạo được hiệu ứng cảm xúc mạnh mẽ, giúp câu chuyện càng thêm lôi cuốn. Dẫu vậy, vẫn có những lúc tính chân thực cần được ưu tiên tuyệt đối. Gặp phải tình huống như thế, Khoa quyết định xách máy lên đường, tự mình đi tìm và thu lại những âm thanh nguyên bản.

Chính nhu cầu lưu trữ và chia sẻ nguồn tư liệu thực tế này đã thôi thúc Khoa thành lập Vietnam Sound Library vào cuối năm 2024. Tính đến thời điểm hiện tại, kho lưu trữ đã thu thập được hơn 550 đoạn ghi âm, mang sứ mệnh đưa những âm thanh thường ngày của người Việt đến gần hơn với công chúng. Toàn bộ tệp âm thanh chất lượng cao (lossless) được tải lên nền tảng SoundCloud và phân loại thành từng thư mục rõ ràng như công viên, chợ, khu dân cư, quán ăn, tàu điện ngầm, hay thậm chí là âm thanh của một đám tang. Mở từng thư mục, người nghe sẽ tìm thấy những bản thu rất đa dạng, từ những phổ âm thanh bao quát đến những tiếng động rất cụ thể như tiếng trống trường buổi sáng, tiếng máy khoan cắt bê tông trên phố, hay tiếng đánh pickleball.

Kết thúc buổi sáng điền dã, chúng tôi theo Khoa về phòng thu. Tại đây, anh ngồi vào bàn làm việc, trước mặt là dàn máy tính nhiều màn hình cùng một màn chiếu cỡ lớn để bắt tay vào xử lý thành quả. Anh nghe lại các bản thu, tách lọc và loại bỏ tạp âm gây nhiễu, cắt đi những khoảng lặng rồi mới gắn thẻ và phân loại để đăng lên mạng. Khoa ví von công đoạn này với quá trình chỉnh sửa ảnh: mỗi nghệ sĩ âm thanh sẽ chọn một mức độ can thiệp khác nhau, việc gọt giũa nhiều hay ít đều phụ thuộc vào phong cách và chủ ý nghệ thuật của từng người

Để minh họa ứng dụng thực tiễn của các bản thu âm, Khoa mở cho chúng tôi xem một dự án phim điện ảnh mà anh đang đảm nhận khâu thiết kế âm thanh. Chẳng hạn như một phân cảnh diễn ra trong rừng, anh lồng ghép hàng loạt âm thanh từng thu tại Vườn quốc gia Cát Tiên vài tuần trước đó. Tiếng rừng rậm, tiếng dế kêu, tiếng chim hót, cả tiếng con muỗi đậu ngay trên mặt micro, cùng nhiều thứ tiếng động khác được đan cài vào nhau. Mục đích không phải để tái hiện chính xác không gian thực tế, mà là để tạo ra thứ âm thanh mà khán giả sẽ mường tượng trong đầu khi xem cảnh ấy.

Ban đầu, Khoa thành lập Vietnam Sound Library chỉ để phục vụ cho công việc. Thế nhưng, giá trị và ý nghĩa của dự án hoàn toàn thay đổi từ ngày anh gặp người bạn đời, chị Đinh Vũ Thu Thủy. Khoa chia sẻ: “Lúc đầu, mình chỉ định xây dựng một thư viện âm thanh để làm phim. Nhưng đến năm 2025, khi Thủy tham gia vào dự án, bạn ấy đã mang đến cho mình một góc nhìn hoàn toàn khác về âm thanh.”

Hầu như lúc nào Khoa và Thủy cũng nở nụ cười.

Nhớ lại chuyến đi thực địa đầu tiên cùng nhau, Thủy chia sẻ: “Lần đầu tiên mình tham gia thu tiếng là ở mấy khu chợ truyền thống. Lúc đó, mình mới nhận ra âm thanh không chỉ đơn thuần là dữ liệu, mà còn là phương tiện chứa đựng những câu chuyện văn hóa. Khoa cũng nghĩ như vậy. Tiếng rao ve chai, tiếng trống trường hay tiếng con nít chơi trò năm mươi... đều gắn liền với tuổi thơ của thế hệ 9x tụi mình... nhưng rất nhiều âm thanh trong số đó đang dần biến mất. Điều đó thúc giục hai đứa phải nhanh chóng ghi lại những âm thanh đời thường khi chúng vẫn còn tồn tại.” 

Kể từ đó, Thủy luôn đồng hành cùng Khoa trong mọi chuyến đi. Cô tinh ý nhận ra những âm thanh có thể chẳng dùng ngay cho phim ảnh, nhưng đang lưu giữ nét văn hóa nào đó sắp mai một. Thủy cũng tự tay bấm máy ghi lại hình ảnh đi kèm từng đoạn băng để người nghe hình dung rõ bối cảnh thực tế, nhất là với những không gian họ chưa từng trực tiếp trải nghiệm. Khi trở về phòng thu, cô hỗ trợ đặt tên chi tiết cho các tệp âm thanh, chẳng hạn như ghi rõ đâu là tiếng cửa lùa đâu là tiếng cửa cuốn. Thủy còn cẩn thận bổ sung các chú thích như địa điểm, ngày và thời điểm cụ thể.. những thông tin văn hóa mà dân làm phim đôi khi bỏ qua vì với họ, một ghi chú chung chung là đã đủ.

Dự án cũng thay đổi cách Khoa và Thủy nhìn nhận thế giới xung quanh. Thủy chia sẻ: “Trước khi tham gia dự án, mình hiếm khi chú ý đến tiếng động xung quanh và thường coi đó là điều hiển nhiên. Mình nghe nhưng không thực sự lắng nghe. Giờ đây, mình học được cách sống chậm lại, lắng nghe kỹ hơn và để tâm đến những âm thanh nhỏ bé từng bị bỏ qua. Nhờ vậy, mình nhận ra âm thanh chứa đựng nhiều điều hơn chúng ta nghĩ. Nó lưu giữ những câu chuyện về môi trường, văn hóa và ký ức con người. Thư viện dạy mình cách thấu hiểu không gian xung quanh qua việc lắng nghe.”

Về phần Khoa, dù làm nghề lâu năm, anh chưa từng nghĩ những chuyến đi thực tế có thể mang đến cảm giác bình yên như vậy. “Một điều làm mình bất ngờ khi đi thu là lúc mình hoàn toàn tập trung lắng nghe. Mình thấy kết nối với hiện tại hơn. Mọi thứ tự nhiên sống động hẳn lên. Lúc đó mình mới nhận ra, trước giờ mình hay chìm trong suy nghĩ riêng mà quên mất việc cảm nhận những gì đang diễn ra trước mắt.”

Tình yêu dành cho việc thu âm giúp hai người tác nghiệp mượt mà hơn. Thấy họ làm việc vừa vui vẻ vừa chân thành, người dân trong chợ, ở sân trường hay quán ăn cũng bớt e ngại. Theo Thủy, sự cởi mở ấy là điều quý giá, bởi suy cho cùng, tiếng nói của con người mới là thứ thể hiện bản sắc văn hóa rõ nét nhất. Những tiếng rao hàng (mà Khoa ví như tiếng hát) chính là điều Thủy thích nhất: “Chỉ cần nghe qua vài tiếng rao là cảm nhận được ngay bầu không khí đặc trưng của chợ Việt. Mỗi người bán lại có một cách rao, một nhịp điệu và chất giọng riêng, tất cả hòa quyện để tạo nên linh hồn của khu chợ.”

"Mình ước gì có thể thu lại được tiếng của mấy trò chơi dân gian," Khoa nói. "Mỗi thế hệ đều có một âm thanh riêng. Ví dụ, các cụ già nói chuyện bây giờ rất khác so với thế hệ các cụ 30 năm trước; từ cách nói, chủ đề, cho đến cả âm lượng cũng khác."

Không chỉ mang giá trị lưu trữ, những âm thanh từ quá khứ vẫn có sức lay động mạnh mẽ ở hiện tại. Khoa kể lại: “Có hôm, tụi mình nhận được tin nhắn từ một bạn du học sinh: ‘Em đang đi học xa, nghe mấy âm thanh này nhớ nhà quá. Cảm ơn anh nha.’ Tin nhắn đó làm tụi mình xúc động lắm, vì lúc ấy nhận ra dự án không chỉ cất giữ âm thanh mà còn giúp mọi người tìm lại ký ức và cảm xúc của chính mình.”

Nhưng dù có giá trị lớn đến đâu, công việc này cũng vấp phải giới hạn về nguồn lực. Chưa kể đến các vùng miền khác trên cả nước, chỉ riêng Sài Gòn thôi là đã có quá nhiều tiếng động mà hai người không tài nào thu hết. Khoa cho biết: “Một người là không bao giờ đủ, bởi vấn đề không nằm ở kỹ thuật mà ở trải nghiệm sống. Người sinh ra ở miền Bắc hay người lớn lên ở vùng biển, miền núi sẽ thấu hiểu quê hương họ hơn mình và biết chính xác những gì cần ghi lại.”

Hiện tại, Khoa và Thủy không đặt nặng câu chuyện làm truyền thông hay xây dựng thương hiệu để thu hút thêm người tham gia, lại càng không nghĩ đến việc thương mại hóa thư viện. Thay vào đó, họ tìm thấy niềm vui trong việc theo đuổi và bảo tồn những âm thanh quan trọng của thành phố. Nếu những nỗ lực ấy giúp một người con xa xứ tìm lại ký ức tuổi thơ hay mang lại tính chân thực cho một tác phẩm điện ảnh, thì điều đó đã là phần thưởng xứng đáng. Và trong hành trình ấy, hy vọng họ cũng kịp ghi lại những tiếng cười khúc khích của chính mình, bởi đó nay cũng đã trở thành một phần trong lịch sử âm thanh của Sài Gòn.

Sau 10 năm đầu đời chỉ quen làm em út, bước sang tuổi thứ 10, tôi bỗng phải học cách làm một người anh lớn. Giữa những lóng ngóng vụng về ban đầu, tôi chợt thấy mình đang áp sát mũi vào chỏm đầu của đứa em sơ sinh rồi vô thức hít một hơi thật sâu. Kiểu “thơm hít hà” này không phải tự nhiên xuất hiện, mà là một phản xạ học được từ người lớn, bởi từ khoảnh khắc đó, tôi nhận ra ba và bà nội xưa nay vẫn thường âu yếm mình y như vậy.

Lớn lên ở xứ người, tôi từng ngẩn ngơ trước bài thơ ‘Kissing in Vietnamese’ (Tạm dịch: Hôn kiểu Việt) của nhà thơ người Mỹ gốc Việt Ocean Vuong vì nó lột tả đúng những gì tôi cảm nhận. Qua những dòng thơ, tôi mới vỡ lẽ rằng thói quen thơm hít hà ngỡ chỉ riêng nhà mình có, hóa ra lại là chuyện rất đỗi bình thường của biết bao gia đình Việt. Ocean Vuong miêu tả những cái thơm ấy, và so sánh chúng với kiểu thể hiện tình cảm có phần “phô diễn” hơn của phương Tây, để thấy rằng cách yêu thương của người Việt, dù kín kẽ và đằm thắm, chẳng vì thế mà bớt đi phần da diết:

Tò mò tìm hiểu xem kiểu thơm đó từ đâu ra, tôi mới biết việc thơm hít hà vốn dĩ rất phổ biến ở Việt Nam, nhất là khi người lớn âu yếm con cháu trong nhà. Nhiều nước Đông Nam Á khác cũng có cách thể hiện tình cảm tương tự. Một nghiên cứu ngôn ngữ học đã chỉ ra hiện tượng thú vị rằng, trong nhiều ngôn ngữ bản địa ở khu vực này, từ dùng để chỉ hành động “hôn” và từ “ngửi” thực chất là một. Khi người châu Âu đến Đông Nam Á thời thuộc địa, họ vô cùng ngạc nhiên vì tập tục này và ghi chép lại nhiều lần như một hiện tượng lạ.

Trong cuốn Từ điển tiếng An Nam-Pháp do Jean Bonet biên soạn năm 1899, chữ “hôn” trong tiếng Việt đi kèm với phần giải nghĩa: “nụ hôn bằng mũi” (thực hiện bằng cách hít một hơi thật mạnh qua mũi như cách người An Nam vẫn làm).

Với tôi, cái thơm hít hà ấy đơn giản là cách trao gửi tình thương. Một luồng cảm xúc rất đỗi tự nhiên. Tôi thích hít hà mùi hương người nhà chỉ để thấy họ đang ở ngay bên cạnh. Đồng thời, giống như tâm sự của Ocean Vuong, cái thơm nhẹ nhàng đó cũng có thể mãnh liệt vô cùng. Nó xuất phát từ nỗi lo vô hình dành cho người thân, và ta chỉ thấy nhẹ lòng khi tự mình hít hà hơi ấm của họ để biết rằng họ vẫn bình an.

Trong tâm trí tôi, ranh giới giữa việc thể hiện tình cảm và việc lưu giữ mùi hương cơ thể chỉ mờ mờ ảo ảo. Phải đến tận bây giờ, khi cúi đầu cho bà nội thơm lên trán, tôi mới nhận ra trong mỗi người đều tồn tại một kho tàng thói quen, những lề thói “ngủ quên” — những điều mà sự hiện diện vượt ngoài nhận thức của chúng ta.

Tác phẩm ‘La Maternité’ (Tình mẫu tử) của danh họa Lê Phổ, vẽ khoảng thập niên 1940.

Để ý kỹ một chút, ta sẽ nhận ra những cử chỉ nhỏ nhặt hàng ngày mà mình vốn chẳng để tâm, dù ngấm dần qua năm tháng hay đọng lại sau một biến cố lớn, thực chất đều do thế hệ đi trước để lại. Thật an ủi khi từ chính trải nghiệm của mình, ta hiểu rằng, hóa ra từ bao đời nay, chúng ta vẫn yêu thương nhau theo đúng cách ông bà mình từng làm.

Năm 1799, Nguyễn Ánh cùng tàn quân bị lực lượng Tây Sơn truy đuổi gắt gao, buộc phải tháo chạy ra biển. Giữa thế trận hiểm nghèo, một trận cuồng phong bất ngờ ập tới chặn đứng đường lui. Cột buồm rung lên bần bật, mạn thuyền chao đảo chực vỡ nát thành từng mảnh. Đúng lúc ấy, một con cá voi khổng lồ từ dưới đáy sâu trồi lên, nâng đỡ con thuyền và đưa ông cùng quân lính đến nơi an toàn. Để tạ ơn cứu mạng, Nguyễn Ánh sau khi lên ngôi đã sắc phong cho loài cá này tước hiệu Nam Hải Cự Tộc Ngọc Lân Thượng Đẳng Thần, cái tên mà dân gian vẫn kính cẩn gọi tắt là Cá Ông.

Giai thoại nhuốm màu huyền hoặc ấy không phải là câu chuyện duy nhất về việc cá voi cứu người tại Việt Nam. Dọc các làng chài ven biển, ngư dân vẫn truyền tai nhau về những lần được loài cá này cứu giúp khi gặp nạn khơi xa. Trò chuyện với tôi, chú Mùi, người trông coi nghĩa trang Cá Ông ở làng chài Phước Hải gần Vũng Tàu, bồi hồi nhớ lại khoảnh khắc bản thân thoát chết nhờ cá voi vào năm 2016. Hôm đó, trên đường chèo thuyền về nhà sau chầu nhậu cùng bạn bè, con thuyền nhỏ của chú bất ngờ lật úp. Giữa những đợt sóng dữ bủa vây, chú tưởng mình đã cầm chắc cái chết. Đột nhiên, một sinh vật khổng lồ trồi lên ngay phía dưới, dùng tấm lưng vạm vỡ nâng đỡ người đàn ông đang chới với giữa dòng nước xiết. Nó liên tục xoay trở, giữ cho chú không bị hụt chân chìm xuống. Đến khi được cá voi đưa tới mạn một con tàu khác an toàn, người ngư dân già không lấy gì làm kinh ngạc, bởi chú vốn là một tín đồ thuần thành của Cá Ông từ lâu.

Bức họa được trưng bày trong lăng thờ Cá Ông ở Vũng Tàu.

Những vị thần hộ mệnh thầm lặng của đại dương

Tôi lần đầu biết đến tục thờ cá voi ở Việt Nam qua một dòng chú thích ngắn ngủi dưới bức ảnh tham gia một cuộc thi nghệ thuật cấp quốc gia. Vốn luôn say mê loài sinh vật biển lành tính, thông minh và mang vẻ đẹp kỳ vĩ lạ thường này, tôi không khỏi tò mò muốn tìm hiểu sâu hơn về một đức tin dành riêng cho chúng. Vài người bạn tôi từng nghe phong phanh về tín ngưỡng này, nhưng không quen biết ai thực sự thực hành; thông tin trên mạng tuy có nhưng cũng khá rời rạc. Muốn hiểu thấu đáo ngọn ngành, tôi biết mình phải dấn bước về phía biển.

Bỏ lại Vũng Tàu sau lưng, chúng tôi đi khoảng 20 cây số qua một thị trấn nhỏ, xuôi theo con đường ven biển đang ngổn ngang công trình để đến một bãi cát trải dài sát mép sóng. Bước qua chiếc cổng chào là một bãi đất rộng điểm xuyết những nấm mồ nhấp nhô có dựng bia đá. Chốn hoang vắng này chính là một nghĩa trang cá voi, một trong hàng chục khu lăng mộ tương tự nằm rải rác khắp các vùng duyên hải.

Người dân dâng hương trước nấm mộ Ông lụy.

Dừng tay xếp hoa, bày trái cây, rót rượu trắng và thắp nhang trước từng nấm mộ, một dì lớn tuổi nán lại trò chuyện cùng tôi. Dì tâm sự rằng mình sinh ra trong một gia đình làm nghề đi biển. Với dì, việc dâng lễ vật trước mộ những “Ông lụy” (từ dùng để chỉ cá voi trôi dạt vào bờ) và thành tâm khấn vái tại lăng chính là để cầu mong những mẻ lưới bội thu. Ngư dân quê dì thường đánh bắt xa bờ ở tận những vùng biển quốc tế, nên việc nhang khói cẩn thận còn là niềm tin mong cầu bình an trước sóng to gió lớn.

Chú Mùi, từng được Cá Ông cứu mạng, đã trông nom khu nghĩa trang này suốt 7 năm qua. Chú giải thích rằng Cá Ông không chỉ hiện lên cứu người khỏi đuối nước bằng xương bằng thịt. Chú kể câu chuyện về những ngư dân quê mình đi đánh bắt, không may lạc sang vùng biển Indonesia. Khi lực lượng tuần tra nước ngoài xuất hiện, nhóm người trên thuyền tin chắc mình sẽ bị giữ lại. Họ vội vàng tắt hết đèn đóm và tha thiết cầu khấn Cá Ông. Kỳ diệu thay, họ lách qua được vòng vây và tiếp tục trúng đậm một mẻ cá lớn.

Chú chia sẻ rằng, dù cá voi từng góp công hỗ trợ chống giặc ngoại xâm nhiều thế kỷ trước, loài vật này không hề phân biệt ranh giới quốc gia, mà luôn sẵn sàng giang tay cứu giúp bất kỳ ai hoạn nạn. Gần đây, chú thậm chí còn nghe kể về một con cá voi giải cứu tàu Mỹ và đưa dạt vào tận bờ biển nước Nga. Thành tâm khấn nguyện Cá Ông, theo chú, còn mang lại sức khỏe và duyên lành trong cuộc sống.

Cá Ông trong kiếp sinh linh

Trong nghiên cứu về tín ngưỡng thờ Cá Ông tại miền Trung Việt Nam, học giả Sandra Lantz đã ghi nhận nhiều câu chuyện có nét tương đồng với lời kể của chú Mùi. Điển hình là vào khoảng năm 1950, khi đang đánh bắt ngoài khơi Phan Thiết, ông Lý bất ngờ gặp bão lớn, chực chờ nuốt chửng chiếc thuyền con. Ông vội vã chắp tay khấn vái Cá Ông, rải muối và gạo xuống biển làm vật tế. Chỉ chưa đầy 5 phút sau, cuồng phong dịu đi và lùi dần ra xa. Ngay lúc đó, một con cá voi bơi đến áp sát mạn thuyền, rẽ sóng đưa ông về đến tận khi ngọn núi ven bờ lấp ló hiện ra và con thuyền được thả neo bình an.

Cũng theo nghiên cứu của Lantz, người xưa quan niệm Cá Ông không chỉ cứu mạng người sống mà còn dẫn lối cho linh hồn những ngư dân tử nạn trên biển trở về đất liền. Nếu không thể tìm đường về bến bờ, những linh hồn ấy sẽ mãi vất vưởng giữa đại dương cô độc. Chỉ khi được đưa về nương náu nơi đất mẹ, họ mới có thể yên nghỉ ngàn thu.

Tuy nhiên, dưới lăng kính khoa học, hành động xả thân được dân gian tôn kính ấy lại có một cách lý giải thực tế hơn. Giữa tâm bão, bản thân loài cá voi cũng phải chật vật chống chọi với sóng dữ, do đó chúng thường có xu hướng nương tựa vào mạn thuyền để giữ thăng bằng. Thế nhưng, nỗ lực sinh tồn này đôi khi vắt kiệt sức lực của con vật, khiến chúng gục ngã rồi bị hải lưu cuốn dạt vào vùng nước nông. Tương tự, việc cá voi đánh đuổi các loài săn mồi hung tợn khác trên biển thực chất bắt nguồn từ bản năng bảo vệ con non, chứ không hẳn xuất phát từ một mối giao cảm đặc biệt dành cho con người.

Trở lại với Phước Hải, khu nghĩa trang này hiện quy tụ hơn 20 nấm mộ lớn nhỏ, mỗi mộ phần là nơi an nghỉ của một sinh vật dạt vào bờ biển quanh làng. Người ta ước tính mỗi năm có đến 20 cá thể biển trôi dạt vào khu vực này. Trong tín ngưỡng thờ Cá Ông, dân gian hiếm khi phân biệt rạch ròi giữa cá voi và các loài thú biển khác như cá heo. Mặt khác, giới khoa học Việt Nam cũng chưa có nhiều nghiên cứu chuyên sâu nhằm phân loại chính xác các sinh vật biển tại đây.

Hầu hết xác cá dạt bờ mà dân làng tìm thấy có kích thước khá khiêm tốn, chỉ dài chừng mét rưỡi. Do đó, xét về mặt sinh học, khả năng cao nhiều con trong số này không phải là cá voi. Thậm chí, ngay trong khuôn viên nghĩa trang còn có ít nhất một ngôi mộ dành cho rùa biển. Dẫu không phải là linh vật trung tâm của tín ngưỡng thờ cúng, loài rùa này vẫn được người dân thành kính đưa về chôn cất và nhang khói đàng hoàng.

Một nấm mộ lớn tại nghĩa trang Cá Ông ở làng Phước Hải.

Tại Phước Hải, có một ngôi mộ đồ sộ hơn hẳn. Đó là nơi yên nghỉ của một chú cá voi khổng lồ dạt bờ vào ngày 28/12/2017. Chú Mùi quả quyết cá thể này dài hơn 10m, trong khi người dì bày đồ cúng chỉ ước chừng khoảng 7m đến 8m. Dẫu kích thước thực sự là bao nhiêu, trong ký ức của dân làng, con vật nặng chừng 10 tấn này vẫn là sinh thể lớn nhất từng dạt vào vùng biển Phước Hải. Người ta đã phải huy động cả một chiếc cần cẩu để đưa xác cá vào nơi chôn cất hiện tại. Gần đây, nhiều cá thể cá voi có kích thước tương tự cũng bắt đầu xuất hiện dọc theo các bãi biển khác ở Việt Nam.

Chú Mùi đinh ninh rằng khi còn sống, “Ông” đã cứu vô số chuyến tàu ngang qua vùng biển này, rẽ sóng vươn tận Thái Lan, Myanmar và thậm chí là cả nước Nga xa xôi. Thế nhưng, trong một lần đành bất lực nhìn một chiếc tàu quá tải chìm dần giữa cuồng phong, vị phúc thần ấy đã tự lao mình lên bãi cạn. Chú Mùi một mực tin rằng hành vi tự dạt bờ ấy xuất phát từ nỗi dằn vặt khôn nguôi. Bởi truyền thuyết làng chài vẫn luôn lưu truyền rằng: một khi không thể cứu được ngư dân, loài cá thiêng này sẽ tự vùi xác nơi bãi cạn vì quá đỗi u buồn.

Bàn thờ Cá Ông ở nghĩa trang Phước Hải.

Lễ tang dành cho các Ông lụy được tổ chức trang nghiêm. Tiếng trống chiêng âm vang hòa cùng mâm cúng tươm tất với đủ loại trái cây, rượu, vàng mã và hoa tươi. Trong nghiên cứu của mình, Lantz ghi nhận các Ông lụy được khâm liệm trong quan tài tre lót giấy đỏ. Trước khi hạ huyệt, linh cữu sẽ được rước đi quanh đường phố để dân chúng có thể thành kính dâng hương. Thậm chí còn có lời đồn đại rằng trong những ngày diễn ra tang lễ, đàn cá voi ngoài khơi sẽ kéo vào sát cảng để nói lời từ biệt cuối cùng với đồng loại. Trong trường hợp xác cá quá lớn không thể di chuyển đến nghĩa trang mà không có xe cẩu, dân làng sẽ cử người túc trực canh gác Ông lụy, kiên nhẫn đợi đến khi phần thịt rữa hết khỏi xương để việc di dời trở nên dễ dàng hơn.

Nhiều tín đồ tâm niệm rằng người đầu tiên phát hiện ra Ông lụy sẽ gặp nhiều may mắn, song việc chôn cất chỉ được phó thác cho những người lớn tuổi. Căn nguyên là do người ta lo sợ linh hồn ngư dân tử nạn được cá voi đưa về bờ vẫn còn nhiều vướng bận trần gian, dễ tìm cách trú ngụ vào thân xác những người trẻ tuổi. Trên mỗi nấm mồ đều khắc bia đá ghi rõ ngày tháng hạ huyệt, cùng với tên của cá nhân hoặc chiếc tàu đã có công phát hiện ra Ông.

Bàn thờ Cá Ông ở Phước Hải.

Các Ông lụy sẽ yên nghỉ dưới lòng đất trong 3 năm. Suốt quãng thời gian này, người dân địa phương sẽ thay phiên nhau trông nom, nhang khói và dâng lễ. Theo phong tục vạn chài, Cá Ông cũng được làm lễ cúng thất tuần (49 ngày) và bách nhật (100 ngày) kể từ khi hạ huyệt. Qua thời hạn 3 năm, phần xương cốt được bốc lên và lau rửa cẩn thận bằng rượu trắng. Khác với người phàm thường được con cháu đưa hài cốt về thờ tự tại gia, di cốt của cá voi sẽ được trang trọng rước vào Lăng Ông để thờ phụng.

Đế bàn thờ chứa đầy xương thú biển.

Những Lăng Ông uy nghi

Tôi tìm đến Lăng Ông tại Phước Hải, ngôi đền tọa lạc ngay giữa làng và chỉ cách khu nghĩa trang vài dãy nhà. Bước vào gian phòng nhỏ, đập vào mắt tôi là bàn thờ Cá Ông nghi ngút khói hương và rực rỡ sắc hoa. Nơi đây đặt hai bức tượng cá voi chạm trổ tinh xảo cùng một bộ xương hoàn chỉnh của một sinh thể biển chưa rõ danh tính. Phần đế rỗng ốp kính của bàn thờ xếp đầy xương cốt, trong đó có ít nhất chục hộp sọ còn nguyên vẹn. Ngoài điện thờ chính, quần thể kiến trúc bề thế này còn là nơi sinh hoạt cộng đồng, nơi bà con vạn chài đến chiêm bái và gửi gắm niềm tin. Ở vị trí trang trọng ngay chính diện, một bệ nâng lớn đỡ lấy bức tượng Cá Ông bằng gỗ khổng lồ vừa được sơn mới, vươn mình sừng sững.

Cổng vào Lăng Ông ở Vũng Tàu.

Kiến trúc lăng tẩm này có nhiều nét tương đồng với những ngôi đền thờ trải dọc bờ biển cả nước, bao gồm cả Lăng Ông nằm ngay trung tâm thành phố Vũng Tàu mà tôi có dịp ghé qua. Chiếu theo tài liệu từ ban quản lý, ngôi đền được khởi dựng từ năm 1824. Các đời vua Thiệu Trị và Tự Đức sau này đã 3 lần ban sắc phong vào các năm 1845, 1846 và 1850 để khẳng định vị thế linh thiêng của lăng. Bên cạnh hai tủ kính xếp chật kín những mẩu xương khổng lồ đầy ấn tượng, lăng còn lưu giữ một bộ cốt cá voi vĩ đại gần như nguyên vẹn cùng bức tượng gỗ lớn tạc hình loài vật này. Những bức họa vẽ Cá Ông treo quanh điện thờ càng khiến ranh giới giữa huyền thoại và thực tại sinh học trở nên mờ ảo.

Thầy Thứ Hải, người trông nom Lăng Ông ở Vũng Tàu.

Thầy Thứ Hải, người đã gắn bó và trông nom Lăng Ông Vũng Tàu 30 năm qua, chậm rãi giải thích cho tôi nghe về uy linh của Cá Ông. Gần như mọi người dân quanh vùng đều biết tiếng linh thiêng, thường xuyên lui tới dâng hương cầu mong cuộc sống ấm no, bình an. Cuộc trò chuyện của chúng tôi diễn ra bên mảng tường treo kín những bức ảnh nhuốm màu thời gian. Những khung hình ngả màu vàng úa khắc họa nhiều dịp đám tang và lễ hội suy tôn Cá Ông trải dài từ nhiều thập kỷ trước.

Song song với những tang lễ trang nghiêm, hằng năm, người dân miền biển còn nô nức mở hội để tỏ lòng thành kính với thần hộ mệnh của đại dương. Sự kiện kéo dài 3 ngày, được ấn định vào các mốc thời gian khác nhau tùy theo lịch âm của từng làng chài. Lễ hội là bức tranh văn hóa đa sắc màu với đủ nghi thức tế lễ, cầu an, hội đua thuyền, hát múa bả trạo, và đôi khi có cả những buổi diễn xướng tuồng cổ.

Dù mỗi cộng đồng lại có những biến tấu riêng trong cách thức tổ chức, đây vẫn luôn là dịp để dân làng hướng lòng về Cá Ông, cầu nguyện cho những người thân đã mãi mãi nằm lại nơi biển cả. Đây cũng là khoảng thời gian hiếm hoi họ gác lại những nhọc nhằn của cuộc sống mưu sinh thường nhật. Người người khoác lên mình bộ trang phục đẹp nhất, cờ hoa rợp trời trên ghe thuyền và khắp các nẻo đường.

Tương tự như bao tín ngưỡng khác, tục thờ Cá Ông cũng quan niệm “có kiêng có lành.” Nhiều tín đồ vẫn giữ thói quen kiêng ăn những loài thủy tộc được xem là “phụ tá” của Cá Ông như cá kiếm, tôm, cá ép và mực khổng lồ. Họ cũng tuyệt đối tránh xa thịt chó vì tin rằng loài vật này sẽ làm cá voi khiếp sợ. Cũng với lý do đó, ngư dân thường kiêng đeo trang sức làm từ móng vuốt hay nanh thú, e ngại vật linh này sẽ khiến vị ân nhân dưới đại dương chùn bước khi đến giải cứu. Một số nơi còn quan niệm rằng nếu phụ nữ đang trong kỳ kinh nguyệt bước vào Lăng Ông, ghe xuồng của gia đình họ sẽ mất đi sự chở che của cá voi khi ra khơi.

Chú Mùi (trái), quản trang nghĩa trang Cá Ông làng Phước Hải, cùng người bạn tên Ngọc (phải).

Khi được tôi hỏi về những luật lệ này, chú Mùi ví von chúng với tập tục ăn chay vào ngày rằm hay mùng một của Phật giáo. Tức là, việc tuân thủ hoàn toàn phụ thuộc vào lòng tin và cách diễn giải cá nhân của từng tín đồ. Dẫu vậy, chú cũng cẩn thận nhắc nhở không nên dùng thịt gà làm vật phẩm tế lễ dâng Cá Ông. Bản thân chú không dám chắc nguyên do sâu xa, nhưng lờ mờ đoán nó bắt nguồn từ thuở xa xưa, khi tiếng gà gáy rạng đông báo hiệu giờ khắc con người đổ ra đồng làm lụng, khiến xóm làng trở nên trống trải và dễ rơi vào tầm ngắm của giặc ngoại xâm.

Trong khi đó, thầy Hải ở lăng Vũng Tàu lại tỏ ra khá cởi mở về chuyện cấm kỵ ẩm thực hay quy định mâm cúng, khẳng định lòng thành kính dành cho cá voi cốt ở cái tâm chứ không câu nệ những rào cản khắt khe.

Tín ngưỡng thờ phụng và bài toán bảo tồn

Nguồn gốc thực sự của tục thờ Cá Ông ở Việt Nam cho đến nay vẫn là một ẩn số. Nhiều học giả đưa ra giả thuyết tín ngưỡng này đã du nhập vào miền Nam nhờ thương nhân đi biển người Chăm vào thế kỷ thứ 4, hoặc người Khmer vào thế kỷ thứ 10. Rất có thể, niềm tin vạn vật hữu linh của Ấn Độ giáo, vốn có sức ảnh hưởng đến các tôn giáo sơ khai của người Chăm, đã góp phần nâng tầm cá voi tại các vùng ven biển.

Phật giáo cũng đưa ra một cách lý giải riêng mang màu sắc từ bi. Tương truyền, khi chứng kiến nỗi thống khổ của những mảnh đời ngư dân nghèo khó luôn chật vật mưu sinh trên vùng Biển Đông, Quan Thế Âm Bồ Tát đã xé chiếc áo cà sa và ném xuống mặt biển. Những mảnh vải ấy bỗng hóa thành những con cá voi gánh vác sứ mệnh cứu vớt hoạn nạn. Thấy những sinh vật mới sinh ra có vóc dáng nhỏ bé, khó lòng trụ vững trước những trận cuồng phong, Bồ Tát liền gom nhặt xương voi trong rừng sâu và ban cho chúng. Kể từ đó, chúng sở hữu sức mạnh phi thường để hoàn thành trọng trách, đồng thời gắn liền với cái tên thuần Việt là “cá voi.”

Quá khứ của tục thờ Cá Ông vốn đã khó tường tận, mà tương lai của tín ngưỡng này xem ra cũng mịt mờ. Lớp trẻ ngày nay dần rời bỏ xóm chài thân thuộc để lập nghiệp ở các đô thị phồn hoa, bỏ lại phía sau nghề đi biển cha truyền con nối. Theo những bước chân ly hương ấy, niềm tin vào các giá trị tâm linh cũ cũng có nguy cơ nhạt phai theo năm tháng. Thêm vào đó, làn sóng đô thị hóa ven biển, với những cung đường mới, các khu dân cư mọc lên và hàng loạt dự án nghỉ dưỡng chiếm cứ mặt tiền biển, đang dần thu hẹp không gian sinh hoạt của các tập tục truyền thống. Chưa kể, biến đổi khí hậu làm thay đổi dòng chảy thủy triều tự nhiên, khiến việc đưa xác cá voi vào bãi cạn an táng ngày càng nan giải hơn.

Cột sống cá voi trưng bày tại Lăng Ông Phước Hải.

Trước băn khoăn đó, chú Mùi quả quyết mọi đổi thay về kinh tế hay xã hội đều không thể quật ngã tục thờ Cá Ông. Chú cho rằng, dân làng luôn mang trong mình niềm tự hào mãnh liệt về tín ngưỡng này. Dẫu sau này không còn bám biển mưu sinh, họ vẫn được người đi trước truyền dạy cách thức thờ phụng Ông trang nghiêm nhất, để đức tin được lưu truyền mãi về sau. Thầy Thứ Hải mang niềm tin sắt đá ấy, khẳng định dòng người đổ về Lăng Ông Vũng Tàu chiêm bái trước nay chưa từng thưa vắng. Dẫu vậy, một câu hỏi vẫn lơ lửng: liệu lòng sùng kính nhiệt thành của ngày hôm nay có đủ sức neo giữ qua nhiều đời nữa, khi lớp con cháu mai sau dần mất đi cơ hội nhìn thấy cá voi vẫy vùng ngoài biển khơi, chứ chưa nói đến cơ duyên được “Ông” nâng đỡ lúc hoạn nạn.

Khác với giai đoạn trước, khi nhiều Lăng Ông phải chịu cảnh hoang phế hay đóng cửa vì thiếu chính sách, chính quyền địa phương gần đây đã bắt đầu chú trọng bảo tồn tập tục độc này hơn. Đơn cử như năm 2013, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã công nhận Lễ hội Nghinh Ông ở Cần Giờ là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Đến năm 2016, mười hai lễ hội tương tự tại Đà Nẵng cũng được vinh danh. Dù xuất phát từ tâm ý bảo vệ tín ngưỡng bản địa hay hướng đến tiềm năng khai thác du lịch, huyện đảo Lý Sơn (Quảng Ngãi) cũng ráo riết phục dựng bộ xương Cá Ông khổng lồ dài 24m với tuổi đời 300 năm, đi kèm với việc xây dựng không gian trưng bày có tổng vốn đầu tư lên đến 10 tỷ đồng.

Xương cá voi được trưng bày ở Vũng Tàu.

Đứng từ ngoài nhìn vào, người ta rất dễ lãng mạn hóa một tín ngưỡng bản địa và gán cho nó những giá trị của thời đại mới. Sẽ thật đẹp nếu ta có thể coi tục thờ Cá Ông như một cách con người tôn vinh tự nhiên, gắn với sứ mệnh bảo vệ cá voi và đại dương xanh. Thế nhưng, thế giới tâm linh của vạn chài dường như thuộc về một hệ quy chiếu khác, chưa từng vướng bận về những thống kê về sự suy tồn của loài cá voi.

Chú Mùi bảo chú không thấy có gì thay đổi về lượng cá dạt bờ hay sản lượng đánh bắt, nhưng góc nhìn ấy lại chênh lệch quá nhiều với thực tế. Dẫu lệnh cấm săn bắt toàn cầu đã thắp lên chút hy vọng phục hồi, số lượng cá thể cá voi vẫn ở mức báo động sau hàng thế kỷ làm nạn nhân của ngành công nghiệp đánh bắt quy mô lớn.

Nghịch lý buồn đáng buồn nằm ở chỗ, loài sinh vật biển này đôi khi lại chịu tổn thương từ chính hoạt động mưu sinh của những con người hằng đêm cầu khấn chúng bảo bọc. Cá voi hay cá heo đều săn tìm cùng một nguồn hải sản với ngư dân. Vì thế, đằng sau hiện tượng Ông lụy dạt bờ, có lẽ không phải lúc nào cũng là câu chuyện tự sát vì u uất như người làng vẫn tin. Nhiều chú cá đã lặng lẽ kiệt sức dưới đáy đại dương sau khi vô tình vướng vào những tầng lưới bủa giăng.

Ngồi nhâm nhi ly rượu với chú Mùi, lòng tôi không khỏi chùng xuống bởi những suy nghĩ đan xen. Vốn dành nhiều tình cảm cho cá voi, tôi trân trọng trí thông minh và sự thấu cảm diệu kỳ của loài vật này, tin rằng chúng hoàn toàn xứng đáng với sự sùng kính của con người. Nhưng ở góc nhìn của một khách phương xa, tôi cứ băn khoăn, liệu niềm tin này có đang vô tình đặt con người làm trung tâm, ngước nhìn một “vị thần” mà quên mất những tổn thương của một sinh vật tự nhiên? Liệu có mâu thuẫn không khi ta thành tâm thờ phụng một sinh mệnh nhưng lại chẳng thể chở che ngược lại cho chúng? Và việc tin rằng loài cá voi thanh cao đến mức tự kết liễu đời mình khi không cứu được người, phải chăng là gánh nặng tâm lý mà con người đang vô tình áp đặt lên chúng? Trái Đất này có đến 8 tỷ người, còn cá voi dưới lòng đại dương sâu thẳm ngoài kia, liệu còn lại bao nhiêu?

Nhưng suy cho cùng, một người ngoài cuộc như tôi đâu có quyền phán xét. Tạm biệt chú Mùi, tôi bước đến trước bàn thờ Cá Ông, thành kính thắp nén nhang thầm cầu nguyện cho sự sinh tồn của loài cá voi thiêng, cầu một cuộc sống ấm no cho dân làng, và xin cả chút bình an cho riêng mình, bởi những mong cầu đó đâu nhất thiết phải xung đột lẫn nhau. Làn khói hương vấn vít rồi tan vào thinh không, giống như tiếng hát cá voi xa xăm, lịm dần vào tĩnh lặng khi lặn sâu xuống đáy đại dương mịt mùng.

Qua những trang bìa tạp chí cũ hay quảng cáo mỹ phẩm đăng trên báo xưa còn lưu giữ tới ngày nay, ta thấy được chân dung phụ nữ Việt Nam qua mỗi thời kỳ.

Truyền thống và Chủ nghĩa thực dân

Những hình ảnh đầu tiên của ngành công nghiệp mỹ phẩm nước ta xuất hiện từ hơn một thế kỷ trước, khi đất nước vẫn chịu sự đô hộ của thực dân Pháp, đến những năm 1920. Ở thời kỳ này, các quảng cáo mỹ phẩm chưa thật sự hiện diện, phần vì chủ nghĩa bảo thủ xã hội bao trùm nước Pháp từ cuối những năm 1870 dưới sự dẫn dắt của chính quyền Tổng thống Patrice de MacMahon, phần vì tham vọng bành trướng của Thủ tướng Emile Loubet đầu thế kỷ 20. Ngay từ câu khẩu hiệu bằng tiếng Latin mà thực dân Pháp đặt cho Sài Gòn lúc bấy giờ — “Paulatim Crescam” hay “Từ từ ta gầy dựng” — đã phản ánh rõ cái nhìn của thực dân về thuộc địa: một vùng đất lạc hậu, xa lạ và kém phát triển.

Trái: Bìa tờ Exposition de Hanoi số tháng 11/1902. Ảnh: người dùng Flickr manhhai. Phải: Quảng cáo sản phẩm Creme Siamoise của hãng Lucien Berthet & Cie.
Ảnh: Báo Phụ Nữ Tân Văn, qua Thư viện Quốc gia Việt Nam.

Một ví dụ cho giai đoạn này là hình bìa của Exposition de Hanoi, cuốn catalogue quảng bá sự kiện triển lãm thế giới cùng tên diễn ra từ tháng 11/1902 đến tháng 2/1903 tại Hà Nội. Trong hình là cách ăn mặc thường gặp của những người phụ nữ Việt Nam thời bấy giờ: sắc diện đơn giản không cầu kỳ, trên người mặc bộ áo ngũ thân. Đằng sau cô gái là dòng sông yên ả và rặng chuối xanh mướt, tất cả vẽ nên khung cảnh cuộc sống thôn quê quen thuộc của 13 triệu người dân Việt Nam đầu những năm 1900.

Một hình ảnh khác là quảng cáo sản phẩm dưỡng da của thương hiệu Lucien Berthet & Cie, được in trong một số báo của tờ Phụ Nữ Tân Văn. Người sáng lập nhãn hàng đã tạo ra Crème Siamoise, một loại kem dưỡng có công dụng làm da trắng mịn không tì vết. Có thể suy luận được rằng, những người phụ nữ thuộc tầng lớp trung lưu ở Việt Nam lúc này ưa chuộng làn da trắng trẻo, mịn màng hơn bất cứ kiểu tô son điểm phấn cầu kỳ nào. Một điều cần nhấn mạnh đó là nước da “trắng như sứ” là một tiêu chuẩn cái đẹp vẫn luôn tồn tại ở Việt Nam cho đến ngày nay.

Nước da trắng ngần đã được ưa chuộng từ thời phong kiến và xuất hiện nhiều trong thi ca Việt Nam ở giai đoạn này, như bài thơ “Khúc hát hái sen” (“Thái liên khúc”) của Ngô Chi Lan, một nữ sĩ dưới triều vua Lê Thánh Tông vào thế kỷ thứ 15:

Dịch nghĩa:

Trong nghiên cứu mang tên Beautiful White: an illumination of Asian skin-whitening culture (tạm dịch: Làn da trắng nõn: lý giải văn hóa dưỡng trắng da của người châu Á), học giả Elysia Pan đến từ trường đại học Duke University cho hay sự ưu ái dành cho làn da trắng trong văn hóa Châu Á có ý nghĩa về cả mặt xã hội lẫn thực tiễn.

Tác giả Elysia liên hệ sắc da trắng với đặc điểm đời sống kinh tế - xã hội như sau: “Giai cấp thống trị thường ở trong nhà và có cuộc sống nhàn nhã, họ ít tiếp xúc với ánh nắng mặt trời nên da không bị đen sạm. […] Người Trung Hoa cũng áp suy nghĩ này lên những người da trắng đặt chân tới đất nước của họ, góp phần hình thành cách nhìn nhận về văn minh phương Tây (Occidentalism) cũng như sự ngưỡng mộ dành cho ngoại hình của người phương Tây.”

Tiếp đến là những năm 1930-1945, một giai đoạn mang tính cột mốc trong lịch sử Việt Nam.

Nét thanh lịch giữa bối cảnh rối ren toàn cầu

Khi cả thế giới bị cuốn vào những vấn đề vĩ mô như soạn thảo hiến pháp, danh tính quốc gia con người và Thế Chiến thứ Hai, không khó hiểu khi việc trang điểm cầu kỳ không còn được ưa chuộng nữa. Thế nhưng cũng cùng lúc đó, ở Việt Nam lại chứng kiến sự đổ bộ ồ ạt của những thương hiệu mỹ phẩm bên ngoài nước Pháp, cũng như những thương hiệu trong nước mà điển hình là xà bông Cô Ba. Theo một mẩu tin quảng cáo in trên tờ Vogue của Pháp năm 1940, những tên tuổi đình đám như Elizabeth Arden cũng đã mở một cửa hiệu ở Sài Gòn trong giai đoạn này.

Mẩu tin viết: “Khi kết hợp với trang phục có màu xám đậm, xanh đậm hay đen, Elizabeth Arden khuyên bạn nên dùng cây son màu Stop Red." Chi tiết chứng tỏ những thiếu nữ Sài Gòn, lúc này, đã quen dùng màu son đỏ hiện đại, vốn là màu sắc mà từ những năm 1930 đổ về trước chỉ sử dụng cho nghệ sĩ hát tuồng.

Trái: Quảng cáo của Elizabeth Arden cho son Stop Red. Phải: Quảng cáo của Elizabeth Arden cho dòng sản phẩm dưỡng da Matin Au Soir. Nguồn ảnh: Thư viện Quốc gia Pháp.

Thế chiến ập đến, phụ nữ thế giới cũng quay về với những phương thức làm đẹp tối giản và ít cầu kỳ hơn. Sau năm 1940, thế trận tại Châu Âu và nhiều nơi khác đã khiến việc sở hữu mỹ phẩm trở nên vô cùng xa xỉ. Tình trạng này được nhắc đến trong cuốn sách Compacts and Cosmetics: Beauty from Victorian Times to the Present Day (tạm dịch: Hộp phấn Trang điểm và Mỹ phẩm: Việc làm đẹp từ thời Victoria đến nay) của nhà sử học người Anh Madeleine Marsh.

“Không có mấy quảng cáo mỹ phẩm được 'lên sóng' vào giai đoạn này, nếu có thì cũng chỉ là để rối rít xin lỗi công chúng,” tác giả Madeleine miêu tả thế lưỡng nan mà các nhãn hàng gặp phải vào thập niên năm 1940. “Peggy Sage rất mong các sản phẩm sơn móng tay có thể sớm quay lại kệ hàng,” hay “Elizabeth Arden mong muốn được đồng hành với chị em trong thời chiến, nhưng salon của chúng tôi cũng bị 'cấm vận' như ai kia.” Ngay cả những người phụ nữ khá giả hơn cũng khó cầm được trên tay một món mỹ phẩm nào. Theo ghi chép, thương hiệu Bourjois từng phải đính kèm trong  hộp phấn má hồng của mình thông điệp ngắn sau: “Chúng tôi rất tiếc không thể tặng kèm miếng dặm phấn vì khan hiếm do chiến tranh.”

Thiếu hụt các sản phẩm mới, nên dù có nhiều thay đổi trong thị hiếu và thẩm mỹ, chẳng hạn như sự nở rộ của kiến trúc Art Deco, thì các xu hướng làm đẹp tại Sài Gòn vẫn dậm chân tại chỗ, phần lớn vẫn bị ảnh hưởng bởi phong cách truyền thống. Tuy nhiên trong hai thập kỉ tiếp theo, hành trình làm đẹp của phụ nữ hai miền Nam Bắc sẽ rẽ sang hai hướng tách biệt hoàn toàn vì công cuộc thống nhất đất nước.

Xu hướng làm đẹp trong hai mươi năm chia cắt

Sau khi đất nước bị chia cắt vào năm 1954, cuộc sống của phụ nữ Việt ở hai miền có nhiều sự khác biệt — miền Bắc mộc mạc, bình dị và miền Nam phồn hoa, rực rỡ.

Trái: Quảng cáo thuốc lá Cotab. Nguồn ảnh: Pinterest. Phải: Bìa báo Thanh Xuân năm 1951 tại Sài Gòn. Nguồn ảnh: Thanh Niên.

Sự khác biệt này được thể hiện vô cùng rõ nét trong các mẫu quảng cáo tại Sài Gòn lúc bấy giờ. Bên cạnh phần nội dung được lấy trực tiếp từ bản gốc của phương Tây, các mẫu quảng cáo như thế này sử dụng hình ảnh người Việt Nam, tập trung vào hình tượng những cô gái thanh lịch, nữ tính. Một ví dụ là quảng cáo thuốc lá Cotab khi khai thác hình tượng người phụ nữ tự tin với mái tóc uốn phồng và cặp lông mày đậm màu theo phong cách của nữ minh tinh Marlene Dietrich. Nhân vật trong tranh cũng gợi nhớ tới hình ảnh “cô Mía” trên những chiếc xe bán nước mía của Sài Gòn. Đây có thể nói là vẻ đẹp đại diện cho phong cách Sài Gòn những năm 50.

Một mẩu quảng cáo khác in trên bìa tạp chí Việt Thanh Xuân xuất bản năm 1951, cũng cho thấy rằng ngoài các xu hướng làm đẹp trên, son môi đỏ tươi và sắc má hồng khỏe khoắn cũng là trào lưu  được ưa chuộng bởi những cô gái thành thị.

Có thể nói, thị hiếu làm đẹp của Sài Gòn lúc bấy giờ phản ánh rõ ảnh hưởng của văn hóa phương Tây thông qua điện ảnh quốc tế khi hàng loạt rạp chiếu bóng mở cửa như rạp Rex, Long Vân hay Dakao. Những bộ phim Hollywood thập niên 1950 được người Sài Gòn đón nhận nồng nhiệt. Các nhà sử học nhìn nhận thập kỷ này là giai đoạn phục hồi quan trọng sau sự tàn phá của hai cuộc chiến tranh thế giới, cũng là lúc phụ nữ khắp nơi thử nghiệm với các sản phẩm làm đẹp nhiều hơn bao giờ hết.

Trong sách của mình, Madeleine nói về sự bùng nổ của xu hướng trang điểm “lồng lộn” của thế hệ baby boomers tại Mỹ: “Vào thời chiến, phụ nữ phải làm công việc của đàn ông và mặc những bộ trang phục nam tính. Khi đàn ông quay về từ chiến trường, phụ nữ về lại với bếp núc, ‘thời bao cấp’ hậu chiến kết thúc, họ hân hoan dắt tay nhau vào giường, cơn sốt sinh nở cứ thế mà bùng nổ.”

Nếu Sài Gòn của những năm 1950 mang vẻ đẹp thanh lịch, thì hai thập kỷ sau đó là giai đoạn mà phụ nữ trẻ tạm bỏ qua những nguyên tắc làm đẹp bất hủ, và hướng đến những phá cách ấn tượng. Các cô gái ngày càng chú trọng đến mái tóc của mình để trở nên “sành điệu” hơn. Khác với mái tóc phồng to từng là xu hướng của thập kỷ trước, những năm 1960 lại “phát cuồng” với mái tóc búi kiểu sau đầu, như trong một mẫu quảng nước giải khát Bireley’s được đăng trong tạp chí Saigon Roundup dành riêng cho khách du lịch đến thăm thành phố.

Mặt khác, rất ít quảng cáo mỹ phẩm xuất hiện tại miền Bắc. Nguyên nhân có thể là do những lý tưởng và đường lối cách mạng đang chiếm trọn bầu không khí miền Bắc lúc này. Một bài viết năm 1961 trên Báo Nhân Dân có tựa đề “Về việc Phát huy Tiềm năng và Phát triển Nhận thức Văn hóa của Phụ nữ” là một ví dụ điển hình cho lời kêu gọi phụ nữ tham gia phong trào thống nhất đất nước. Điều này tạo nên những khác biệt lớn giữa cuộc sống của phụ nữ miền Bắc và miền Nam.

Tuy nhiên, các xu thế làm không phải là không tồn tại ở miền Bắc. Giáo sư lịch sử Liam Kelly của trường Đại học Hawaii tại Manoa cung cấp bằng chứng:

“Nhiều trang bìa tạp chí có in hình những người phụ nữ trẻ, nhưng cách thức thể hiện thì rất khác,” Liam so sánh cách phụ nữ hai miền của Việt Nam được mô tả trong giai đoạn chiến tranh. “Trái với những hình ảnh ngoài Bắc, tạp chí của miền Nam Việt Nam lại mang lại cảm giác như thể không hề có cuộc chiến nào đang xảy ra. Bạn cũng không thấy bất kỳ hình ảnh nào của người lao động.” 

Những năm chiến tranh trước giai đoạn Đổi Mới

Mẫu quảng cáo ba kiểu tóc phổ biến tại Liên bang Xô Viết in trên một số Báo Phụ Nữ Sài Gòn năm 1985.
Ảnh: Tâm Minh, thủ thư tại Thư viện Khoa học Tổng hợp, Sài Gòn.

Từ sự kiện thống nhất năm 1975 đến tới loạt cải cách kinh tế quan trọng năm 1986, Việt Nam đã tăng tốc để trở thành trung tâm sản xuất hàng may mặc. Đất nước bước vào công cuộc công nghiệp hoá, phụ nữ Việt Nam quay trở về với vẻ ngoài mộc mạc và tự nhiên hơn.

Trong những năm dẫn đến cải cách kinh tế, các ấn phẩm báo chí hướng đến đối tượng đọc giả nữ như Báo Phụ Nữ Sài Gòn đã giới thiệu “trend” mới nhất từ nền công nghiệp làm đẹp của Liên Xô. Trong mục tư vấn của số báo in vào năm 1985 được lưu giữ tại Thư viện Khoa học Tổng hợp ở Sài Gòn, có một đoạn được ban biên tập gửi gắm đến độc giả: “Vài lời khuyên về mái tóc của bạn.”

Xuất hiện trong phần quảng cáo là hình ảnh ba cô gái người Nga với mái tóc uốn lọn cầu kỳ và phần mái dày vô cùng phổ biến vào những năm 80. Dù hầu hết phụ nữ Việt Nam trong thập niên này chủ yếu ăn vận rất đơn sơ, những ai có điều kiện và thời gian đều muốn thử nghiệm với những bộ tóc kiểu phá cách, thức thời thế này.

Và rồi, bước ngoặt của kinh tế đất nước xảy ra. Chính sách Đổi Mới năm 1986 đã tạo điều kiện cho phụ nữ Việt Nam phát triển và hưởng ứng những xu hướng làm đẹp trong và ngoài nước.

Làn sóng văn hóa Hồng Kông, Tân dòng sông ly biệt và những tông màu trầm

Tua nhanh đến thập niên 90, dòng chảy văn hóa lại một lần nữa chuyển dịch. Việt Nam lúc này tiêu thụ âm nhạc, phim ảnh và các văn hóa phẩm ở mức độ mà chỉ mười năm trước vẫn là điều không tưởng. Song song đó tại Trung Quốc, một làn sóng văn hóa đại chúng đang lan tỏa mạnh mẽ trong cả âm nhạc lẫn phim ảnh; Hoàn Châu Cách Cách (1998-1999), bộ phim dài tập liên tục được chiếu đi chiếu lại trên màn ảnh nhỏ và Tân Dòng sông Ly biệt (2001) là hai trong số những ví dụ tiêu biểu của làn sóng này trong giai đoạn chuyển giao của thiên niên kỷ. 

Một ví dụ cho sức ảnh hưởng của nền văn hóa nói tiếng Trung lên thời trang Việt Nam có thể được thấy trong một mẫu quảng cáo váy cưới in trên Báo Phụ Nữ Sài Gòn số tháng 1 năm 1996. Những mái tóc uốn lọn bồng bềnh hay kiểu tóc phồng to đã hết thời, nhường chỗ cho làn tóc duỗi thẳng óng mượt và sành điệu, thường đi kèm với bộ mái lấy cảm hứng từ ngôi sao Châu Huệ Mẫn.

Một thay đổi nhỏ khác trong xu hướng làm đẹp của phụ nữ Việt Nam trong thập niên này là sự xuất hiện của những màu son trầm hoặc nude. Một chuyên mục gợi ý phối màu in trong Báo Phụ Nữ Sài Gòn có tựa đề như sau: “Khuynh hướng trang điểm hiện nay: nâu sô-cô-la!”

Màu sắc là yếu tố quan trọng không chỉ với phụ nữ Việt Nam mà còn đối với bất cứ tín đồ làm đẹp nào. Bước sang thế kỷ mới, các chuyên gia làm đẹp trên thế giới đã tạo ra những màu son tôn lên sắc môi tự nhiên, như Lisa Eldridge nhận định trong sách Face Paint: The Story of Makeup (tạm dịch: Họa Mặt: Câu chuyện trang điểm).

“Ở thời điểm đó, phong cách trang điểm vẫn khá lòe loẹt với những lớp phấn tạo khối dày cộm thiếu tinh tế và đôi môi đỏ theo xu hướng những năm 80. Bobbi Brown lại chuộng những phong cách khỏe khoắn và tự nhiên hơn, khác hẳn với các sản phẩm được bán trên thị trường. ”—  Cô viết dựa trên kinh nghiệm làm việc trong ngành công nghiệp làm đẹp. Nếu như xu hướng trước đó là những gam màu táo bạo, thì đến thập niên 90 và đầu những năm 2000, phụ nữ Việt Nam và thế giới lại thích lớp trang điểm tông nude tự nhiên, để hoàn thiện vẻ đẹp vốn có của gương mặt mình. 

Trong một chuyên mục về màu son nâu sô-cô-la, Báo Phụ Nữ đã “mách” cho độc giả nữ những thương hiệu có màu son “trendy” này: “Maybelline (Mỹ): son bóng 75.000VNĐ/cây; son bột 83.000VNĐ/cây." Nhờ những chuyên mục đề xuất thế này, phụ nữ trong nước có một phương thức để tiếp cận những loại mỹ mới dễ dàng hơn, mở ra một thời đại mới cho nền công nghiệp làm đẹp ở Việt Nam.

Trái: Quảng cáo cửa hàng áo cưới. Phải: Chuyên mục chia sẻ lời khuyên về những xu hướng màu sắc mới nhất của thập niên 1990.
Ảnh: Tâm Minh, thủ thư tại Thư viện Khoa học Tổng hợp TP. HCM. 

[Ảnh bìa trái: Pinterest; ảnh bìa phải: Thanh Niên.]

Bài viết đăng tải lần đầu vào năm 2024.

Hàng năm, vào dịp Tết Thanh Minh, người Dao Chàm ở Nặm Đăm, Quản Bạ lại tổ chức hội bắt cá. Cá sau khi bắt được chia đều cho các hộ trong làng làm mâm cơm dâng lên tổ tiên và thần linh để cảm tạ, đồng thời cầu cho một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, cuộc sống no đủ.

Nặm Đăm là một thôn thuộc xã Quản Bạ, huyện Quản Bạ, tỉnh Hà Giang, cách thành phố Hà Giang khoảng 50 km. Nằm nép mình trong thung lũng yên bình dưới chân núi, Nặm Đăm là nơi sinh sống của người Dao Chàm, dân tộc có dân số đông thứ hai tại huyện Quản Bạ.

Trước khi lễ hội bắt cá diễn ra, một đoàn rước lễ từ đầu làng lên miếu Đội 1 để thực hiện nghi thức cúng.

Người Dao quan niệm, khi con người sống hòa hợp, tôn trọng tự nhiên, các vị thần cai quản tự nhiên sẽ bao bọc, che chở, mang đến cho họ cuộc sống bình an, no đủ. Vì vậy, trong đời sống tín ngưỡng, người Dao ở Hà Giang ngoài thờ cúng tổ tiên còn thờ thần như thần thổ công, thần bếp, thần gia súc gia cầm; các vị thần cai quản tự nhiên (thần mưa, thần nước, thần đất, thần gió); và các vị thần nông nghiệp (thần rừng, thần nương).

Tọa lạc ở cửa ngõ của cao nguyên đá, Nặm Đăm được thiên nhiên ưu ái ban tặng cảnh sắc yên bình với những cánh rừng già bao bọc xung quanh, khí hậu mát mẻ quanh năm. Làng cũng có nhiều dòng suối chảy qua, nhiều hồ nước xanh mát. Người dân nơi đây xem hồ Nặm Đăm là "hồ thiêng" mang đến nguồn nước tưới mát ruộng nương, giúp cho vạn vật sinh sôi, tươi tốt.

Nghi thức cúng do ông Lý Đại Thông, một người có uy tín trong làng, thực hiện.

Người lớn tuổi trong làng nói rằng, người Dao nơi đây có truyền thống nuôi cá ở hồ Nặm Đăm trong suốt một năm và chờ đến Tết Thanh Minh (mùng 3 tháng 3 âm lịch) để mở hội bắt cá dâng lên tổ tiên, cảm tạ trời đất, thần linh đã phù hộ, giúp mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi. Vì là sản vật để dâng lên tiền nhân nên bầy cá được chăm sóc và bảo vệ rất cẩn thận. Làng quy định trong suốt 12 tháng đó, không ai được câu cá trong hồ, nếu vi phạm bị phát hiện sẽ chịu phạt rất nặng.

Không biết tục lệ bắt cá đã hình thành từ khi nào, nhưng cho đến ngày nay, cứ vào dịp Tết Thanh Minh, trong mâm cơm cúng ông bà của người Dao Chàm Quản Bạ luôn có món cá. Truyền thống này được duy trì như một nét đẹp trong tín ngưỡng, thể hiện lối suy nghĩ, tinh thần nhân văn của người Dao. Đó là lòng biết ơn tổ tiên, là sự tôn kính đối với các vị thần tự nhiên đã luôn phù hộ, chở che họ.

Mâm lễ có rượu, trái cây, xôi ngũ sắc, gà, thịt…

Lễ hội bắt cá được tổ chức hàng năm ở Nặm Đăm, ngoài ý nghĩa tâm linh sâu sắc, còn là dịp để người dân trong làng có dịp vui chơi tăng cường gắn kết. Trước khi các đội bắt đầu xuống suối bắt cá, từ 8 giờ sáng, một đoàn rước lễ đi từ đầu làng đến miếu Đội 1 để cúng. Miếu đội 1 nằm trên một gò đất cao, gần một hồ nước. Mâm lễ gồm xôi ngũ sắc, thịt, gà, rượu, v.v. Nghi thức cúng do ông Lý Đại Thông, một người có uy tín trong bản, thực hiện.

Năm nay, lễ hội bắt cá của người Dao Chàm Quản Bạ là cuộc so tài giữa hai đội Nặm Đăm và Chúc Sơn. Buổi sáng hôm đó, thời tiết ủng hộ, trời ấm áp, nắng không gắt và nước suối không quá lạnh nên gương mặt ai cũng rạng rỡ.

Sau nghi thức cúng, hội thi chính thức diễn ra ở suối Nặm Đăm.

Mỗi đội thi gồm 10 người đã được ban tổ chức chia trước đó. Cá, chủ yếu là cá rô, cũng được mang từ hồ thả vào suối ngày hôm trước. Người tham gia mặc trang phục truyền thống màu chàm. Phụ nữ đội nguyên khăn vấn đầu với những sợi chỉ thêu nhiều màu sắc. Hai đội phân biệt bằng màu ruy-băng quấn trên đầu. Đội Nặm Đăm màu đỏ, đội Chúc Sơn màu xanh. Theo luật, người tham gia bắt cá bằng tay và bỏ vào thùng của mỗi đội đặt trên bờ suối. Trong 30 phút, đội nào bắt được nhiều cá hơn là đội chiến thắng. Những người bắt được cá to nhất, đẹp nhất cũng được cho là sẽ gặp nhiều may mắn trong cuộc sống.

Người dân hai thôn tập trung rất đông dọc bên đường để cổ vũ.

Hiệu lệnh từ trọng tài báo hiệu cuộc tranh tài bắt đầu. Tiếng hò reo cổ vũ từ bờ suối vang vọng từ tứ phía. Nhanh nhất có thể, những người tham gia khẩn trương lao xuống nước. Những tia nước bắn lên tung tóe, lung linh như pha lê. Thoắt một cái, ai nấy đều đã ướt hết từ đầu đến chân. Họ ngụp lặn, tay liên tục mò mẫm, mắt láo liên quan sát. Chỉ trong khoảng 3 phút đầu tiên của cuộc tranh tài, anh Lý Tà Sàng (thôn Nặm Đăm) đã tìm thấy con cá đầu tiên trong tiếng vỗ tay tán dương của cả làng. Theo luật chơi, người bắt được cá đầu tiên sẽ có phần thưởng riêng.

Người tham gia mặc trang phục truyền thống, áo quần tông chàm đen, khăn vấn đầu của phụ nữ có dây thêu nhiều màu sắc. Hai đội phân biệt bằng màu ruy-băng quấn trên đầu. Theo đó, đội Nặm Đăm màu đỏ, đội Chúc Sơn màu xanh.

Mực nước suối ngang người nên việc di chuyển của người chơi tương đối khó khăn. Ngoài ra, vì suối nhiều nước, nhiều đá, không như ở hồ, lại bắt cá bằng tay không nên cá dễ luồn lách. Đây là một thách thức lớn với hầu hết những người chơi. Thế nhưng, với sự khéo léo, hầu như ai cũng bắt được cá. Cứ chốc chốc lại có tiếng hô to lên khiến mọi người đồng loạt ngoái lại nhìn. Cá được nắm chặt trong lòng bàn tay giơ lên cao như một động tác khoe kết quả trong niềm vui sướng và tự hào khôn xiết.

Anh Lý Tà Sàng là người bắt được con cá đầu tiên tại hội thi.

Sau 30 phút cực kỳ sôi nổi, kim đồng hồ điểm hết giờ, trọng tài đếm ngược 10 giây cuối cùng, người chơi tiến về bờ trong bộ áo quần ướt sũng. Cá trong thùng của hai đội được tiến hành cân để xác định đội chiến thắng. Chung cuộc, đội Nặm Đăm với khối lượng cá lớn hơn giành giải nhất.

Sau hội thi, cũng như những ngày sau đó, người làng cũng xuống ao bắt cá. Cá bắt lên được chia cho tất cả các hộ trong làng. Những con cá to nhất, đẹp nhất được bà con làm cơm cúng tổ tiên vào Tết Thanh Minh và rằm tháng 3 âm lịch.

Mực nước suối ngang nửa người. Thời tiết buổi sáng diễn ra hội thi khá ấm áp tạo thuận lợi cho người chơi. Tuy nhiên, suối nhiều nước, cá dễ luồn lách. Người thi phải ngụp lặn và chú ý quan sát để bắt được cá.

Niềm vui sướng của người tham gia khi bắt được cá.

Cá được bắt trong hội thi chủ yếu là cá rô, được nuôi ở hồ Nặm Đăm 1 năm.

Người bắt được cá phải cho cá vào thùng của mỗi đội đặt trên bờ suối.

Sau 30 phút tranh tài, hai đội tiến hành cân cá để xác định đội thắng cuộc.

Ghi lại kết quả cân cá. 

Bài viết đăng tải lần đầu vào năm 2023.

Hồi nhỏ, thứ bánh kẹo tôi ưa nhất là Kisses của Hershey. Cục kẹo sô-cô-la nhỏ xinh, đầu teo đít to, bọc trong lớp giấy bạc đủ màu sắc làm tôi mê mẩn, không chỉ vì hương vị ngọt ngào, mà còn vì, ngày ấy, đứa nào có người thân đi nước ngoài mới có diễm phúc được ăn Kisses. Gói theo bịch Kisses đem vào lớp chia cho chúng bạn, tôi nhỏ nít cảm thấy mình đặc biệt và vinh dự hơn hẳn.

Những năm tháng chiến tranh với Mỹ đã giày xéo nước ta cả về kinh tế lẫn xã hội, khiến nhiều gia đình phải ly tán và khiến cộng đồng người Việt lưu vong trở thành một trong những nhóm cư dân đông nhất nhiều nước phương Tây. Người ta vẫn gọi họ là Việt Kiều. Ngày còn con nít, tôi không hiểu được hết những lớp lang lịch sử phức tạp đằng sau cái danh xưng “Việt Kiều,” tôi chỉ biết rằng cô ruột mình là một Việt Kiều, và mỗi lần cô bay về thăm gia đình, tôi lại có sô-cô-la Kisses ăn, nên hằng năm tôi vẫn mong ngóng đến ngày cô về Việt Nam để có kẹo nhấm nháp.

Thông thường, vào tối ngay ngày cô từ phi trường về, sau bữa cơm tối đầy món ăn, trái cây nhiệt đới như măng cụt, vú sữa, chúng tôi lại quây quần bên cái va-li to kềnh của cô để nhận từng túi quà được cô cẩn thận viết tên mỗi người. Qua nhiều năm, tôi không còn nhớ chính xác mình đã từng nhận được quà gì. Đương nhiên, tôi vẫn nhớ loạt kẹo Kisses đủ màu sắc, hương vị, nhưng thứ vẫn hằn sâu trong ký ức thuở thiếu thời ấy là một mùi thơm đặc trưng tỏa ra từ va-li — thứ mùi, hay thậm chí hỗn hợp các mùi khác nhau, vừa đặc trưng lại vừa thiên biến vạn hóa, khó tả thành lời, một mùi Việt Kiều bí ẩn.

Kisses của Hershey đã từng là thứ kẹo “độc quyền” của con nít Việt có người thân đi nước ngoài. Ảnh: Tasting Table.

Trong trí nhớ của tôi, mùi Việt Kiều không giống nước hoa, cũng chẳng thuộc những nhóm mùi hương nhân tạo thường gặp như hoa cỏ, trái cây, hay thảo dược. Không phải xà bông hay đồ ăn, mùi Việt Kiều dễ nhận ra nhưng khó nhận diện. Lớn lên, tôi dần quên đi thứ mùi đặc trưng ấy, cho đến cách đây vài tuần, khi vô tình lướt qua một video TikTok quảng cáo “tinh dầu giặt sấy hương Việt Kiều.” Đoạn quảng cáo khiến tôi giật mình, vì nào giờ tôi vẫn cho rằng chỉ mình mình ngửi được mùi Việt Kiều, nhưng hóa ra người ta không những đã xác định được danh tính nó, mà còn sản xuất đem bán?

Khi tôi kể cho bạn bè, đồng nghiệp nghe về mùi Việt Kiều, ai cũng gật gù tặc lưỡi rằng đây là hiện tượng có thật, nhưng không ai có thể đưa ra câu trả lời rằng nó ở đâu ra ngoài vài nhận xét chung chung như “ngửi là biết liền.” Phần bình luận dưới video quảng cáo có vẻ khả quan hơn, với đủ mọi giả thuyết mọi người đưa ra về nguồn gốc mùi Việt Kiều: có bạn quả quyết đó là từ giấy thơm máy sấy hiệu Bounce, còn ý kiến khác lại cho rằng đó là mùi xà bông cục Irish Spring hay kem đánh răng Aquafresh. Quyết tâm tìm được mùi hương tuổi thơ quen thuộc, tôi đã ra quyết định táo bạo: đặt hết tất cả những sản phẩm trong các giả thuyết về… hửi thử.

Hình quảng cáo “mùi Việt Kiều” trên Shopee.

Tới đây, tôi cũng phải thú thật rằng đây không phải là cuộc điều tra có hồi kết, vì không thứ nào có mùi thật sự giống mùi va-li của cô tôi ngày xưa, dù rằng xuyên suốt bao năm, có nhiều lần trong đó cũng đã từng có mặt xà bông Irish Spring và tuýp kem Aquafresh. Cũng có thể nhà sản xuất đã thay đổi công thức tạo mùi sau nhiều năm, hay kí ức thuở nhỏ trong tôi đã phai nhạt nhiều, nhưng lý do khả thi nhất có lẽ là không có một mùi Việt Kiều nhất định nào cả. Với mỗi chuyến đi, hành trang về thăm nhà sẽ thay áo đôi chút, và mùi hương va-li cũng thế: một ít Hershey, chút mùi nam việt quất khô thoang thoảng, hòa quyện với mùi quần áo mới, v.v. — tất cả quyện thành một bức tranh khứu giác sinh động của nước Mỹ lạ lẫm, nhuốm màu huyền hoặc trong thâm tâm một đứa nhỏ.

Ngày nay, quá trình toàn cầu hóa, trao đổi văn hóa, và cả những bước tiến vượt bậc trong ngành vận chuyển đã thay đổi quan niệm cố hữu nhiều năm của người Việt rằng “đồ Mỹ hiếm có, cứ xài là tốt.” Chính cách tôi có thể dễ dàng đặt mua nhanh gọn tất cả những sản phẩm để làm “thí nghiệm” là minh chứng cho cục diện khác biệt ấy. Ngay cả Hershey giờ cũng đã dễ mua hơn rất nhiều, nhưng sự phát triển của nông sản Việt đã cho ra đời nhiều nhãn hàng sô-cô-la nội địa còn ngon hơn thế nhiều, nên đã nhiều năm tôi chưa ăn lại Kisses. Phải chăng những lúc thiếu thốn thì thức quà dù nhỏ nhoi đến đâu người ta cũng trân quý hơn?

Nguồn gốc mùi Việt Nam đậm đà bản sắc dân tộc. Ảnh: Hoàng Vũ/Thanh Niên.

Ngày trước, khi gần đến ngày về Mỹ, va-li của cô tôi cũng đầy lên dần dần, nhưng lần này lại chứa đầy đồ Việt Nam để trữ trong tủ hay làm quà cho các cô các chú họ hàng bên đó: tôm khô, hạt cà phê, tranh sơn mài, áo dài lụa tơ tằm, trà Thái Nguyên, tâm sen, và nguyên bộ sưu tập mắm đủ mùi, đủ vị. Nhiều lúc tôi cũng thắc mắc rằng, khi cô trở lại nhà mình sau chuyến bay nửa vòng trái đất, đặt va-li xuống nền nhà và từ từ kéo khóa ra, liệu có một mùi hương khó tả nào bay ra không? Một mùi Việt Nam bí ẩn.

Cùng lúc Việt Nam bước vào chuỗi ngày lễ quốc gia dài hơi, cộng đồng người Hồi giáo trong nước cũng bắt đầu sự kiện quan trọng nhất năm với mình: tháng Ramadan.

Tôi đã đến thăm thành phố Châu Đốc, tỉnh An Giang để tìm hiểu những truyền thống được các cư dân nơi đây thực hành vào tháng Ramadan. Cách trung tâm thành phố chỉ 3km là làng Châu Phong, nơi tập trung sinh sống của hơn 5.000 tín đồ Hồi giáo người Chăm. Dù là kẻ ngoại đạo, tôi đã được ngôi làng giang tay chào đón, và từ đó hiểu thêm về phong tục kiêng cữ, cầu nguyện, cũng như những sinh hoạt tôn giáo khác được thực hiện cho "tháng thứ 9."

Tôi di chuyển đến đến ngôi làng bằng một chiếc phà, lúc cập bến đã là 10 giờ sáng. Không khí lúc ấy được bao trùm bởi một cảm giác bình yên, có lẽ vì các tín đồ đều đã dành giấc sáng và trưa để nghỉ ngơi. Đến 4 giờ chiều, phố xá nơi đây dần trở nên bận rộn hơn, ai nấy đều tấp nập sửa soạn. Có người đang chỉnh lại y trang để đến thánh đường, người lại đang chuẩn bị sẵn thức ăn cho buổi "xả chay" — tức khi mặt trời lặn vào gần 6 giờ chiều.

Một cậu bé lấy tay che mặt khi thấy tôi chụp ảnh. Cha em đứng sau em, anh đang mua thức ăn để dùng khi "xả chay." Ở phía đằng xa, sau cả hai, là một lá cờ Việt Nam giương cao nhân kỉ niệm ngày thống nhất đất nước

Một tín đồ đang đứng trước thánh đường. Không khí trong làng lúc này vẫn tĩnh lặng vì mặt trời còn treo cao, người dân đang nhịn ăn và nghỉ ngơi trong nhà.

Một thiếu nữ (cùng mèo của mình) đang trên đường đi gặp bạn bè sau khi mặt trời đã khuất.

Thánh đường Jamiul Azhar, một trong 15 thánh đường Hồi giáo ở Châu Đốc, thu hút đến 250 tín đồ đến tham dự vào tháng Ramadan.

Theo truyền thống, khi mặt trời lặn, cánh đàn ông sẽ chuẩn bị một món ăn gần giống súp làm từ nước cốt dừa để mọi người dùng bữa "xả chay."

Làng Châu Phong có nhiều thánh đường, trong đó có cả thánh đường dành cho phụ nữ, nhưng nhiều người vẫn có thói quen cầu nguyện tại nhà.

Cánh cổng của thánh đường được xây từ năm 1730 là nhân chứng cho lịch sử và di sản Hồi giáo lâu đời tại làng Châu Phong.

Vì lý do sức khỏe, không hiếm khi các cụ già phải "xả chay" trước giờ chính thức.

Một bé gái cùng các cô dì tại thánh đường dành cho phụ nữ.

Một số tín đồ sống ở những nơi khác cũng bắt phà đến làng Châu Phong để tham gia cầu nguyện.

Trẻ em không cần phải nhịn ăn, nên các em vẫn được nô đùa trước nhà thay vì đến thánh đường như cha mẹ và anh chị.

Cô bé này đang mua hàng từ một tiệm tạp hóa. Có lẽ là món quà vặt mà em sẽ "đánh chén" ngay khi đến giờ "xả chay."

Hôm nay, chú Mohamad sẽ đảm nhiệm việc nấu bữa "xả chay" cho mọi người. Bữa tối lần này sẽ là món cháo mặn.

Vị Imam (người lãnh đạo) của thánh đường Jamiul Azhar xem đồng hồ để báo giờ "xả chay."

"Xả chay" không chỉ đơn thuần là ăn. Đó có thể là ngồi nhâm nhi ly cà phê, tận hưởng gió chiều cùng bạn bè bên vỉa hè.

Các em bé thắp nến vào một đêm khi tháng Ramadan gần kết thúc. Tôi được dân làng cho hay đây là truyền thống chỉ có ở Châu Phong, nến được thắp vì đẹp chứ không mang ý nghĩa sâu xa nào khác.

Theo quy tắc của Hồi giáo, các tín đồ phải làm sạch bản thân bằng nước trước khi bước vào thánh đường.

Giày của các tín đồ cũng phải được để bên ngoài.

Một cậu bé trên đường đến thánh đường vào ngày đầu tiên sau tháng Ramadan. Những chuyển động thường ngày của ngôi làng lại bừng dậy — mọi người có thể ăn, uống và trao nhau những thức quà một cách tự do.

Joanik Bellalou là một nhiếp ảnh gia tại Việt Nam. Độc giả có thể theo dõi các tác phẩm của anh tại đây.

Bài viết đăng tải lần đầu vào năm 2022.

Nói Tết quy tụ những gì đẹp đẽ nhất của văn hóa Việt cũng không sai, bởi hơn cả một thời khắc chuyển giao giữa cũ và mới, đây cũng là lúc con người ta được “sống lại” với những giá trị truyền thống lúc bấy giờ. 

Đó là những phiên chợ rộn ràng để tìm thấy hương vị quê nhà; chiếc bánh chưng vuông vắn như đất, đòn bánh tét tròn tượng trưng cho trời là chút lòng thành nhưng cao quý dâng lên tổ tiên; rồi chiều 30, ai nấy dựng trước nhà một cây nêu cao treo chuông con rung rinh với ý niệm xua đuổi những điều không lành.

Hay khi những nếp giấy đỏ bắt đầu được treo dọc khắp phố Hàng Mã, tôi lại ngẫm nghĩ về những ông đồ cho chữ trên giấy dó. Người xin xin gì nhiều hơn một câu chữ thư pháp? Còn người cho, cho gì nhiều hơn một nét mực tàu bay?

Áo dài, khăn đóng… ông đồ túc nho

Trong khoa cử Nho học, những sĩ tử đã thi qua ba kỳ thi đỗ Tú Tài sẽ được người đời gọi là ông Đồ. Họ có thể đậu những kỳ thi cấp thấp, không đỗ đạt hay chưa đủ để được nhà nước cho làm quan thì họ phải học thêm để thi những kỳ thi cao hơn sau đó như thi Hội, thi Đình… hoặc tạm kiếm sống bằng những nghề dạy học (gọi là “thầy đồ”), viết thuê.

Thầy đồ ngồi đọc sách, 1915. Ảnh: Léon Busy.

Ấn phẩm Nếp Cũ Con Người Việt Nam do tác giả Toan Ánh biên soạn có đoạn viết: “Học khai-tâm không có trường của nhà nước, nhưng tại làng xã nào cũng có một vài ông đồ dạy trẻ. Học trò thường học sách viết, sách in rất đắt, ông đồ nào cũng có một tủ sách, các học trò chép lại bài học qua những sách của ông đồ…” 

Thế nhưng để được gọi là ông đồ, không phải chỉ cần mặc áo dài khăn đóng biết viết. Đây là một danh xưng để gọi những người vừa giỏi chữ vừa có đạo đức và hiểu biết sâu rộng. Dù có thể chưa đỗ đạt, nhưng họ vẫn giữ phẩm hạnh, sống ngay thẳng, giữ lễ nghĩa, bởi người xưa vốn đã quan niệm việc học là không chỉ học chữ, mà phải học cả đạo làm người. Ông đồ xưa chính là biểu tượng của trí thức, đạo đức, nhân cách trong xã hội truyền thống. Người ta trọng vọng ông đồ không chỉ vì chữ đẹp, mà vì ông có tâm sáng, lòng ngay, đạo nghĩa vững.

Người xưa thường tìm đến ông đồ khi cần “xin chữ,” hoặc cần người có chữ nghĩa và hiểu biết giúp việc văn tự. Tục xin chữ, cho chữ cũng đã ra đời từ đây, mỗi dịp hội hè lễ Tết, sĩ tử, người hiếu học xin chữ ông đồ như một cách “lấy vía” may mắn, giỏi giang. Song để xin chữ khi ấy không đơn giản mà như một nghi thức không thành văn. Để xin chữ thầy đồ, người xin phải sắm một phần lễ vật nhỏ gồm cau trầu, chè thuốc… nhưng thành tâm đến nhà. Người cho chữ cũng luôn phải nghiêm chỉnh, tôn kính, cho đúng người trọng chữ nghĩa chứ không kiểu “học giả thích làm sang.”

Ông đồ viết chữ trên phố Hà Nội, 1913-1917. Ảnh: Léon Busy.

Chữ được viết theo kiểu thư pháp, thường là chữ Nho và có thể viết theo nhiều cách trên nền giấy đỏ, bởi màu đỏ vốn là màu sắc đem lại sự may mắn theo quan niệm của người phương Đông. Người cho chữ tùy tâm trạng, tùy hoa tay mà tạo ra những hình thái con chữ lạ mắt, độc đáo. Mỗi chữ hiện ra dưới tay các thầy đồ không chỉ là những tác phẩm nghệ thuật thư pháp, mà còn bộc lộ tấm lòng, tính cách, tâm hồn và cả sự sáng tạo của mỗi cá nhân.

Mực tàu, nghiên bút, “nhất tự thiên kim”

Người xưa có câu “nhất tự thiên kim” tức “một chữ đáng nghìn vàng,” ảnh hưởng từ Lã Bất Vi theo Sử ký Tư Mã Thiên (Trung Quốc). Vị Thừa tướng cho treo sách ở quốc môn và thưởng vàng cho ai có thể thêm bớt chữ. Chính bởi quyền thế nghiêng trời lệch đất, chẳng ai dám bước ra sửa sách. Từ đó, câu nói trên trở thành điển cổ để chỉ văn tự, chữ nghĩa có giá trị rất cao.

Hơn cả sự hiện hữu về mặt hình, con chữ là cách để nhân loại lưu giữ, khai mở và kết nối. Do vậy người ta mới so sánh chữ quý như vàng. Thư pháp gia - TS Cung Khắc Lược giải thích: “Trong tư tưởng, trong tình cảm và trong tâm hồn bao giờ cũng được biểu hiện bằng lời, bằng từ vựng, bằng văn bản… Vậy thì một chữ trên văn bản, một chữ của tim, của óc nêu ra cho nhau, tặng nhau đáng nghìn vàng là vô cùng xứng đáng, quý hơn tiền của nhiều.”

Ông đồ viết chữ trước Chùa Hương, Hà Nội, 1995. Nguồn ảnh: tài khoản Flickr @lonqueta.

Việc xin chữ ngày một trở nên thịnh hành và trở thành phong tục đẹp của người Việt mỗi dịp Tết đến xuân về. Bất kể là ai, từ miền ngược đến miền xuôi và cũng chẳng phân biệt sang nghèo, chỉ cần có sự thành tâm thì đều có thể xin chữ.

Mỗi nét mực trên giấy của ông đồ chất chứa một nỗi niềm, một tâm tư hay một ý niệm nhất định. Xin chữ Cát Tường, Như Ý... để cầu mong sự bình an cho gia đình. Xin chữ Phát, Lộc, Tài… hy vọng việc làm ăn thành công, thuận buồm xuôi gió. Những người trẻ thì xin chữ Chí, chữ Đắc… để vững lòng trước những khó khăn.

Cũng không còn nặng nghi lễ như xưa, không phải cứ “áo the, khăn xếp,” áo nâu, râu tóc bạc phơ mới là người cho chữ mà người viết, “ông đồ Tây,” “bà đồ"... đều có. Không chỉ đóng khung trong “mực tàu, giấy đỏ” mà đã đủ các chất liệu gỗ, đá, trúc, tre, lụa, gấm. Rồi Triện, Lệ, Khải, Thảo, Hành… cách viết nào cũng có. Người người xếp hàng và chờ đợi dọc phố, dưới các đền chùa để xin những con chữ “phượng múa, rồng bay” như một tục lệ đẹp không thể thiếu của ngày đầu năm mới.

Muôn hình vạn trạng ông đồ, bà đồ ngày nay. Ảnh: Alberto Prieto.

Các “phố ông đồ” cũng ra đời nhằm tôn vinh phong tục truyền thống này. Văn Miếu - Quốc Tử Giám được biết đến như “Làng sĩ tử” phía Bắc. Tục xin chữ ở Nam bộ bắt nguồn từ thế kỷ thứ 17, thời chúa Nguyễn vào khai phá vùng đất phương Nam cùng với các đợt người miền Bắc, miền Trung di cư vào theo. Tuy nhiên, phải đến cuối thế kỷ 17 khi người Hoa bắt đầu định cư và khai phá ở Biên Hoà - Đồng Nai thì tục xin chữ mới nở rộ. Chính quá trình cộng cư lâu dài của các nền văn hóa cũng ảnh hưởng ít nhiều đến nét đặc trưng riêng của tục xin chữ vùng này.

Và tại các con phố này ngày nay, quá nửa “ông đồ” là sinh viên khoa Hán-Nôm hay người yêu nghệ thuật; người xin chữ thì đủ mọi lứa tuổi, tầng lớp, ngành nghề. Nhưng không phải là trào lưu nhất thời, tôi coi đây là sự trao truyền văn hoá, bởi ai thì ai, nhưng cốt lõi của phong tục vẫn được giữ trọn. Người cho thì thả theo nét bút cái tâm, cái tài. Người xin thì tôn trọng đạo nghĩa và nét đẹp truyền thống của dân tộc.

Ảnh: Alberto Prieto.

[Ảnh bìa: Léon Busy.]

Ngày cuối năm, lớp bụi mỏng trên bàn thờ được thổi bay sau mấy lượt mẹ huơ cây chổi lông gà lia lịa. Những sợi lông mềm quét qua từng thớ gỗ, từng chân lư hương, khe kẽ bát nhang, nhẹ như một cái chạm đánh thức căn nhà sau giấc ngủ dài.

Trong bếp, mùi mứt dừa thơm phức còn ươm hơi nóng trên bếp, bọn trẻ con chúng tôi tỉ mỉ lau từng trái cây mẹ mua trong buổi chợ sớm, có trái vừa được cha cắt ngoài vườn, mong ngóng mẹ mau mau xuống bếp sắp quả vào chiếc đĩa tròn thật to. Tôi sẽ ngó thật kỹ xem trái dừa được đặt ở đâu cho vững, trái xoài vàng ươm được kê thế nào cho vừa mắt.

“Cầu-dừa-đủ-xoài-sung” — đó là mâm ngũ quả truyền thống nhà tôi vẫn dâng lên bàn thờ gia tiên mỗi độ Tết đến xuân về. Từ thuở nhỏ, tôi đã quen với những câu chuyện về ý nghĩa của từng loại quả, được bà ngoại và mẹ chậm rãi kể lại trong những buổi chiều cuối năm, khi căn nhà thơm mùi mứt Tết và gió xuân khe khẽ lùa qua hiên.

Ngoại tôi nói, mâm ngũ quả là lời cầu chúc không thành tiếng. “Cầu” lấy ý từ quả mãng cầu là cầu mong, là ước vọng; “dừa” đọc trại thành “vừa,” mong cuộc sống vừa đủ, không thiếu thốn; “đu đủ” là đủ đầy, no ấm quanh năm; “xoài” gần âm với “xài. ”ước mong có của để chi tiêu, không chật vật; “sung” là sung túc, viên mãn, là niềm hy vọng cho một năm mới hanh thông, phát đạt.

Mâm ngũ quả miền Nam. Minh họa: Dương Trương.

Từ lời ngoại, tôi nhận ra người xưa không mơ những điều quá xa xôi. Mâm ngũ quả của bà không mang tham vọng giàu sang, mà chất chứa ước mơ về cuộc sống vừa vặn với mình, biết đủ, biết ơn và còn chỗ cho hy vọng nảy nở. Mỗi lần nghe ngoại kể, tôi lại thấy những trái cây trên mâm không còn là vật vô tri. Chúng trở thành những lời chúc được gói ghém bằng tất cả sự chân thành gửi đến tổ tiên, một cuộc đối thoại giữa các thế hệ.

Với mẹ, câu chuyện mâm ngũ quả được nối dài bằng những kinh nghiệm đời thường, chắt lọc từ tháng ngày tảo tần. Mẹ dặn phải chọn trái dừa thật tròn để làm trụ, lựa xoài chín vàng ươm rồi đặt ra phía trước cho sáng mâm, tìm quả đu đủ vừa tay để kê cho chắc, mãng cầu cũng được chọn kỹ, da còn xanh, cuống tươi rồi xếp khéo vào giữa, sung điểm xuyết để mâm quả thêm đầy đặn. Mỗi thứ một vị trí, không chỉ khoe sắc quả mà còn giữ sự hài hoà, cân đối và vững chãi.

Khi lớn lên, rời xa mái nhà quen thuộc, có cơ hội đi nhiều nơi, gặp gỡ nhiều người, tôi mới nhận ra: mâm ngũ quả không chỉ có một cách trình bày và ý nghĩa.

Nhóm bạn tôi, mỗi đứa một miền quê, hay ngồi lại với nhau vào những ngày cuối năm, rôm rả từ việc sắm sửa, dọn dẹp, gói ghém Tết sao cho đúng kiểu nhà mình. Và chính từ những khác biệt rất đỗi quen thương ấy, tôi bất ngờ trước sự đa dạng trong cách bày biện mâm ngũ quả của ba miền đất nước. Mỗi nơi lại có cách lựa chọn và sắp đặt rất riêng, phản ánh điều kiện tự nhiên, tập quán và cả tính cách con người nơi ấy.

Mâm ngũ quả miền Bắc. Minh họa: Ngọc Tạ.

Với miền Bắc, mâm ngũ quả mang vẻ trang nghiêm, cân đối và hài hòa. Chuối xanh gần như không thể thiếu, thường được đặt ở dưới cùng, xòe rộng như bàn tay nâng đỡ, che chở. Trên nền chuối là bưởi hoặc phật thủ, biểu tượng cho sự tròn đầy, phúc lộc. Xen kẽ là cam, quýt, táo, hồng… tạo nên sắc màu rực rỡ nhưng vẫn giữ được nét nền nã.

Người Bắc không quá câu nệ số lượng đúng năm loại, mà chú trọng ý nghĩa và sự hài hòa âm dương, màu sắc. Nhìn mâm ngũ quả miền Bắc, tôi thấy thấp thoáng tính cách của con người nơi đây: chừng mực, chỉn chu và hướng nhiều về truyền thống.

Miền Trung lại mang một câu chuyện khác. Đất đai khắc nghiệt, thiên tai thường xuyên khiến trái cây không phong phú như hai miền còn lại. Bởi vậy, mâm ngũ quả miền Trung không quá đặt nặng hình thức hay tên gọi mang tính cầu chúc. Người miền Trung quan niệm “có gì dâng nấy,” quan trọng là sự thành kính.

Trên mâm có thể là thanh long, dứa, cam, chuối, dưa hấu… những loại quả sẵn có theo mùa. Bên cạnh đó, với sự giao thoa văn hóa giữa Bắc và Nam, mâm ngũ quả của người miền Trung thường vẫn được bày đủ chuối, mãng cầu, sung, dừa, đu đủ và xoài. Cách bày biện giản dị, mộc mạc, không cầu kỳ, nhưng lại toát lên sự chân chất, bền bỉ và niềm tin rằng dù cuộc sống còn nhiều gian nan, chỉ cần lòng người ngay thẳng, điều tốt đẹp rồi sẽ đến cùng năm mới.

Mâm ngũ quả miền Trung. Minh họa: Khanh Mai.

Và khi được kể về mâm ngũ quả miền Nam tôi đã luôn rất hào hứng nói về cách “chơi chữ” đầy thú vị: mãng cầu, dừa, đu đủ, xoài, sung, ghép lại thành ước mong “cầu vừa đủ xài sung” cùng những câu chuyện mà bà và mẹ đã kể. Chuối thường không xuất hiện vì phát âm gần với “chúi nhủi,” không may mắn theo quan niệm dân gian. Bên cạnh đó còn có nhiều loại quả cũng không được phép xuất hiện trên mâm ngũ quả với ý nghĩa kiêng kỵ tương tự. Ví dụ như lê và táo bị tránh vì liên tưởng đến “lê lết”, “đổ bể”, báo hiệu sự thất bại. Cam, quýt cũng ít được chọn do gắn với câu “quýt làm cam chịu”, hàm ý vất vả, lam lũ.

Những loại quả có gai nhọn như mít, sầu riêng,.. bị xem là mang ý nghĩa chông gai, trắc trở hay các loại quả có vị đắng, cay, chua như khổ qua, ớt, me không đem lại năng lượng tích cực cho năm mới. Ngoài ra, những quả có mùi quá nồng thì bị cho là gây khó chịu, thiếu sự thanh tịnh nơi ban thờ. Thay vào đó là dừa, đu đủ, xoài với dáng tròn đầy, màu sắc tươi tắn. Mâm ngũ quả miền Nam nhìn vào đã thấy Tết: sung túc, vui vẻ và tràn đầy hy vọng cho năm mới no đủ, làm ăn khấm khá.

Khi nhóm bạn tôi mỗi đứa kể về mâm ngũ quả quê mình, tôi chợt nhận ra: sự khác nhau ấy không tạo nên khoảng cách, mà ngược lại, khiến câu chuyện Tết thêm phong phú. Mỗi mâm ngũ quả là một lát cắt văn hóa, là cách người Việt đối thoại với thiên nhiên và gửi gắm ước mơ cho tương lai. Đặc biệt khi tìm hiểu kỹ hơn, tôi dần hiểu rằng những điều bà và mẹ gìn giữ trong mâm ngũ quả không chỉ là kinh nghiệm truyền đời, mà còn ẩn chứa một quan niệm văn hóa lâu đời của người Việt: thuyết ngũ hành. “Ngũ quả” — năm loại trái cây không đơn thuần là con số tượng trưng, mà là cách con người gửi gắm ước mong về sự hài hòa của đất trời trong năm mới.

Theo quan niệm dân gian, mâm ngũ quả là sự hội tụ của năm yếu tố Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ, thể hiện qua màu sắc, hình dáng và hương vị của từng loại quả. Trái xanh tượng trưng cho Mộc, mang ý nghĩa sinh sôi, khởi đầu; sắc vàng, nâu của quả chín gợi Thổ là sự bền vững, chở che; màu đỏ, cam đại diện cho Hỏa là ấm áp, may mắn; những quả có sắc trắng, ánh sáng nhạt gợi Kim là sự tinh khiết, đủ đầy; còn Thủy hiện diện qua độ mọng nước, tươi mới, biểu trưng cho dòng chảy hanh thông của cuộc sống. Khi năm yếu tố ấy cùng hiện diện trên bàn thờ, người xưa tin rằng gia đạo sẽ được cân bằng, năm mới sẽ thuận hòa, yên ấm.

Mâm ngũ quã đại diện cho triết lý ngũ hành.

Có lẽ vì thế mà dù mỗi miền quê có cách chọn quả và bày biện khác nhau, tinh thần chung của mâm ngũ quả vẫn không đổi. Từ nải chuối xanh miền Bắc nâng đỡ cả mâm quả, đến mâm quả mộc mạc của miền Trung hay cách chơi chữ đầy lạc quan của miền Nam, tất cả đều hướng đến sự hài hòa giữa con người và thiên nhiên. Ngũ hành trong mâm ngũ quả, suy cho cùng, không nằm ở việc đủ hay thiếu một loại quả nào, mà ở tấm lòng gửi gắm vào đó.

Theo nhịp chảy của thời gian, của sự hiện đại và tiến bộ, mâm ngũ quả cũng chẳng thể nằm ngoài quy luật vận hành ấy. Khi mà trái cây ngoại nhập xuất hiện nhiều hơn, cách bày biện trở nên sáng tạo, thậm chí có những mâm quả được tạo hình công phu, chạm khắc độc đáo. Khi đứng trước những mâm quả ấy, tôi thấy lạ mà quen: lạ vì màu sắc rực rỡ, hình dáng mới lạ, nhưng quen vì trong từng trái quả, vẫn chất chứa sự thành tâm, vẫn hiện lên sự tỉ mỉ của những người cẩn thận chọn từng quả, xếp từng vị trí. Dẫu thời gian và hoàn cảnh đổi thay, tấm lòng con cháu gửi về tổ tiên vẫn nguyên vẹn.

Và chừng nào, trong những ngày đầu năm, trên bàn thờ mỗi gia đình Việt còn mâm ngũ quả được bày lên bằng sự thành tâm, chừng đó Tết vẫn còn nguyên vẹn hồn cốt. Dáng Tết có thể đổi thay theo thời gian, nhưng mâm ngũ quả với tất cả ký ức, ý nghĩa và yêu thương vẫn lặng lẽ ở đó như một mùa xuân bất tận, không bao giờ cũ hay xa lạ.

Rời trung tâm Hà Nội, tôi men theo quốc lộ 21B để đến tổ dân phố Tế Tiêu, thị trấn Đại Nghĩa, huyện Mỹ Đức (Hà Nội). Mảnh đất trù phú ven sông Đáy này là cái nôi của một loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo: rối cạn.

Hôm ấy, phường rối có lịch diễn cho một đoàn khách vào buổi chiều. Nhưng từ sáng, sân đình đã rộn ràng. Người dựng phông, người kê ghế, người thử âm thanh. Những con rối gỗ treo lủng lẳng trong gian nhà bên chờ đến lượt lên sân khấu.

Phường rối cạn Tế Tiêu có khoảng 20 thành viên, trong đó có các cô chú đã ngoài 60.

Các thành viên phường rối, có người đã ngoài 60 tuổi, vừa trở về từ đồng ruộng. Xe đạp dựng ngoài sân, họ nhanh chóng thay áo dài, áo tứ thân rực rỡ màu sắc, vấn khăn. Từ những nông dân quen vốn “bán mặt cho đất bán lưng cho trời,” đến lúc biểu diễn, họ hóa thành những nghệ sĩ điêu luyện, nhịp nhàng với từng chuyển động và biểu cảm của quân rối.

Lão Trượng, nhân vật mở màn của rối cạn Tế Tiêu.

“Lão ra đây có cần xưng danh không nhỉ?” một giọng trầm, gằn, khỏe khoắn vang lên từ phía sau cánh gà. Trên sân khấu, Lão Trượng xuất hiện, áo đỏ, râu bạc, dáng đi khoan thai. Nếu rối nước có chú Tễu dẫn chuyện, thì rối cạn Tế Tiêu gửi gắm vai trò ấy vào hình ảnh một bậc cao niên phúc hậu, đại diện cho lớp người được kính trọng trong làng. Mọi ánh nhìn hướng về sân khấu để dõi theo những trò diễn.

Nghệ nhân Phạm Công Bằng, trưởng phường rối cạn Tế Tiêu.

Sau buổi diễn, nghệ nhân Phạm Công Bằng ngồi cùng tôi, kể lại câu chuyện hàng thế kỷ của rối cạn Tế Tiêu. Những lát cắt không chỉ gói gọn ở khía cạnh nghệ thuật, mà còn là ký ức và linh hồn của cả cộng đồng.

Rối cạn, mạch ngầm văn hóa của làng cổ Tế Tiêu

Múa rối ở Việt Nam gắn liền với đời sống sản xuất nông nghiệp, là nơi người nông dân gửi gắm tình yêu cuộc sống, đất nước, con người, thể hiện khát vọng no ấm và niềm tin vào điều thiện. Trong khi rối nước đã quen thuộc với nhiều người, rối cạn, dù ít được biết đến, vẫn âm thầm tồn tại hàng trăm năm.

Nghệ nhân chuẩn bị trước giờ diễn.

Mảnh đất Tế Tiêu có lịch sử lâu đời, là nơi cư dân Việt cổ sớm tụ cư, khai phá ruộng đồng và hình thành những sinh hoạt văn hóa cộng đồng phong phú. Theo các bậc cao niên, rối cạn đã có mặt ở Tế Tiêu từ hơn 400 năm trước. Người dân kể với nhau rằng, vào năm 1573 (niên hiệu Hưng Phúc), ông Trần Triều Đông về đây khai hoang, lập làng, dạy dân trồng lúa, đồng thời sáng tạo múa rối cạn và truyền lại cho cộng đồng. Từ đó, nghệ rối bám rễ nơi này, trở thành thú vui tinh thần của người dân.

Rối cạn Tế Tiêu từng trải qua nhiều thăng trầm. Chiến tranh và ly tán từng khiến rối cạn tưởng như lụi tàn, nhưng từ giai đoạn 1956–1960, nghệ thuật này được khôi phục, phát triển mạnh nhờ các nghệ nhân tiền bối như Lê Năng Nhượng, Phạm Văn Bể. Từ những nhóm diễn rải rác, năm 1956, phường rối cạn Tế Tiêu chính thức ra đời. Đến nay, phường lưu giữ hơn 100 tích trò và hàng nghìn con rối, với khoảng 20 thành viên.

Nghệ nhân giao lưu với khán giả.

Nghệ nhân Phạm Công Bằng kể, ngày xưa, múa rối tồn tại một cách tự nhiên, gắn với nhịp điệu của mùa vụ. Diễn rối không cần sân khấu cầu kỳ. Hết mùa gặt, khi nông nhàn, người làng tụ họp ở sân đình những đêm trăng sáng. Khi chưa có điện, ánh đèn dầu đủ để mọi người quần tụ lại với nhau, chăm chú dõi theo những câu chuyện được kể trên sân khấu. Nghệ nhân không sống bằng nghề biểu diễn, họ chủ yếu là nông dân. Ban ngày cày cấy, tối lại đứng trong buồng trò, sau phông vải. Vì thế, rối cạn Tế Tiêu mang đậm tính cộng đồng.

Qua trăm năm, rối vẫn là hình thức giải trí mang tính cộng đồng cao.

Trải qua hàng trăm năm, hình thức xem rối đã thay đổi, khán giả ngày nay có thể là du khách thập phương, địa điểm diễn có thể là khu du lịch, nhưng tinh thần cộng đồng ấy vẫn còn nguyên vẹn.

Tổng hòa của nhiều loại hình nghệ thuật

Rối cạn Tế Tiêu là sự tổng hòa của nghệ thuật chế tác quân rối, sân khấu, điều khiển rối, hát, lời thoại và âm nhạc. Chưa kể, nhiều tích trò được chuyển thể từ chèo, tuồng, quan họ, hát văn, tạo nên sân khấu đa dạng nhưng vô cùng gần gũi.

Công việc chế tác con rối gồm nhiều bước.

Theo anh Bằng, quy trình chế tác quân rối trải qua nhiều công đoạn nối tiếp nhau, đòi hỏi sự tỉ mỉ. Trước hết là khâu chuẩn bị nguyên liệu, lựa chọn chất liệu phù hợp, chủ yếu là gỗ sung, gỗ mít. Tiếp đó, các nghệ nhân tạo hình, chạm khắc các bộ phận của con rối theo từng nhân vật cụ thể. Sau khi hoàn thiện phần tạo hình, các bộ phận cùng hệ thống que điều khiển được lắp ráp sao cho linh hoạt, thuận tiện việc biểu diễn. Công đoạn tiếp theo là sơn, vẽ và trang trí mỹ thuật, nhằm hoàn thiện diện mạo, thần thái và đặc điểm riêng của từng nhân vật. Khi phần tạo hình đã hoàn chỉnh, con rối được may mặc trang phục, chỉnh sửa lần cuối trước khi đưa vào sử dụng trên sân khấu.

Buồng trò là nơi cánh gà sân khấu.

Trò diễn của rối cạn Tế Tiêu khai thác chất liệu từ chính hiện thực đời sống, nhân vật lịch sử, và phong tục tập quán, tín ngưỡng. Đó là khung cảnh lao động nông nghiệp như cày bừa, cấy lúa, xay lúa giã gạo, hái cau, với những công cụ quen thuộc như cày, cuốc, con trâu, con gà. Bên cạnh đó là những câu chuyện lịch sử như Thánh Gióng đánh giặc Ân, Lý Công Uẩn dời đô. Các cảnh sinh hoạt lễ hội, tín ngưỡng, phong tục như thi hái quả, đánh đu, rước kiệu, đấu vật được thể hiện bằng ngôn ngữ rối vô cùng sinh động, dí dỏm. Các trò rối lồng ghép bài học đạo đức, lên án tệ nạn, thói hư tật xấu trong cộng đồng cũng để lại nhiều suy ngẫm cho người xem.

Cảnh đấu vật trong một trò rối.

Làm sao thể hiện được hồn cốt, thông điệp của tích trò đòi hỏi người biểu diễn phải hiểu từng quân rối, cốt truyện để sử dụng động tác phù hợp. Các động tác thông dụng của các quân rối bao gồm đi, đứng, giơ tay, cúi đầu, ngồi, cầm nắm đạo cụ… Khó hơn cả là các động tác bộc lộ cảm xúc nội tâm như sợ hãi, vui mừng, buồn bã. Chính những chuyển động này tạo nên “hồn” cho con rối. Điều này không chỉ yêu cầu sự linh hoạt về tay chân, mà còn là sự thấu cảm từng tích trò, từng tính cách nhân vật.

Một yếu tố không kém phần quan trọng là âm nhạc và lời thoại, giúp dẫn dắt cảm xúc, nhịp độ vở diễn — có lúc gấp gáp, giục giã, khi nhẹ nhàng, linh thiêng. Ban nhạc chơi cho phường rối gồm các nhạc cụ gõ như trống cái, trống con, não bạt, và các nhạc cụ dây gồm nhị, đàn tam. Tùy theo trò diễn, nghệ nhân sẽ phải biểu diễn những lời hát ở các thể loại khác nhau, từ dân ca, hát nói, hát ngâm đến tuồng, chèo, hát văn, quan họ.

Ông Nguyễn Văn Thuyết, người chơi đàn nhị trong ban nhạc.

Người giữ hồn rối cạn Tế Tiêu

Nhắc đến rối cạn, ai cũng nhớ đến cụ Phạm Văn Bể, người được xem là “cuốn từ điển sống” về rối cạn và là linh hồn của phường rối. Từ 8 tuổi, cụ Bể đã bộc lộ niềm yêu thích đặc biệt với những quân rối. Cụ đã dành cả một đời gắn bó với bộ môn này. Cụ làm mọi việc từ chế tác, viết kịch bản, dàn dựng, hướng dẫn và biểu diễn.

Con trai cụ Bể, nghệ nhân Phạm Công Bằng, lớn lên trong tiếng đục gỗ, trong âm thanh của tiếng đàn nhị, tiếng trống. “Chính cuộc đời của bố đã truyền cảm hứng, truyền nghề cho tôi,” anh nói. Anh Bằng vẫn còn nhớ cảm giác vui sướng khi tự tay làm con rối đầu tiên trong đời. Đó là nhân vật Thạch Sanh. Buổi diễn đầu tiên đến khi anh mới 12 tuổi.

 “Đứng trong buồng trò, nghệ nhân nghe rõ từng tiếng cười, từng tràng vỗ tay.”

Ngày đó, dù thấp bé nhất đoàn, anh vẫn muốn tham gia. Chính những trải nghiệm đầu tiên ấy đã nuôi dưỡng một tình yêu trong anh đối với di sản cha ông để lại. Khi cụ Bể qua đời, phường rối mất trụ cột, nhưng anh Bằng hiểu rằng giữ rối cạn là giữ ký ức của cả cộng đồng. “Đứng trong buồng trò, nghệ nhân nghe rõ từng tiếng cười, từng tràng vỗ tay, mình càng có động lực khi di sản của quê hương được nhiều người biết đến,” anh nói.

Là người dẫn dắt phường rối cạn Tế Tiêu ngày nay, nỗi trăn trở lớn nhất của anh Bằng là làm sao giữ di sản không bị mai một, để rối cạn Tế Tiêu luôn giữ được đời sống của nó trong cộng đồng dân làng, và xa hơn là trở thành sản phẩm du lịch độc đáo tiếp cận đến du khách gần xa.

Sống ở Sài Gòn, người ta phải làm quen với hàng tá thứ ngổn ngang. Suy cho cùng, sự xô bồ là cái giá phải trả đối với những ai trót phải lòng một siêu đô thị hơn 10 triệu dân, vừa đông, vừa rộng lại vừa hẹp, vừa chen chúc lại vừa cô đơn. Nhưng cá nhân tôi chưa đi qua thành phố nào ngổn ngang như Sài Gòn.

Ngay trên mặt đất, mỗi ngày chân ta phải loay hoay né sự bề bộn về mặt vật lý, như xe máy đậu hú họa, thùng xốp, giày dép đứt cũ, vỏ sầu riêng nhọn hoắt, đủ thứ loại ghế, và cả mạng lưới dây nhợ giăng đầy như tơ nhện. Trong bầu khí quyển, tai ta lãnh đủ “bản giao hưởng” của bề bộn âm thanh, ngày đêm kẽo kẹt, lảnh lót, chát chúa, inh ỏi, rì rầm bên lề cuộc sống.

Sinh ra và lớn lên ở Sài Gòn, tôi dần tập làm quen với những ngổn ngang đô thị, nhưng tuyệt nhiên, không biết tại sao tôi vẫn không tài nào chịu nổi khung cảnh thành phố đầy ô nhiễm thị giác: các biển hiệu, áp-phích, bảng quảng cáo nhốn nháo, màu sắc phối lòe loẹt nhức mắt, phông chữ thô kệch. Tôi ghét cay ghét đắng biển quảng cáo — đồ văn bản béo ú, đơn điệu, lúc nào cũng lao nhao đòi sự chú ý của mắt người.

Kiểu biển hiệu vừa rối vừa đơn điệu ấy bắt đầu xuất hiện vào thập niên 2000, và từ từ lây lan khắp Sài Gòn, đặc biệt quanh những con đường buôn bán sầm uất, như loại nấm mốc ăn mòn kiến trúc bản địa và thải ra bào tử gây nhức đầu, nhức mắt. Cá nhân tôi tin rằng sự phát triển của công nghệ in ấn vừa nhanh vừa rẻ là nguyên nhân dẫn đến một Sài Gòn đầy ô nhiễm thị giác như hiện nay. Đã từng có thời từng biển hiệu là một tờ giấy trắng để họa sĩ tung hoành tô vẽ, chứ không chỉ đơn thuần là công cụ cho có như bây giờ. Từng kiểu chữ, từng gam màu, từng nét cọ đều được chăm chút qua bàn tay người thợ vẽ.

Nghệ thuật quảng cáo ra đời trước sự trỗi dậy của ô nhiễm biển hiệu cả vài thập kỉ, vì ngày đó, khi không có sự hỗ trợ của kỹ thuật in lấy liền, thế hệ ông bà ta phải nhờ vào kỹ năng và con mắt nghệ thuật của các họa sĩ để trang hoàng cửa hiệu của mình. Tôi luôn tự hỏi vì sao các bảng hiệu vẽ tay ngày xưa luôn thu hút mình đến vậy, và nhận ra rằng tôi yêu nét vẽ ấy không phải chỉ vì nó cũ, mà vì nó mang đậm tính người. Con người ta khác với máy móc vi tính ở sự không hoàn hảo, và những lỗi nho nhỏ ấy đều có mặt trên bảng hiệu vẽ tay xưa nếu bạn để ý kĩ: những khoảng cách không đều, nét này hơi đầy đặn hơn nét kia chút xíu, hay chiếc móc câu đầy cảm tính ngay cuối chữ “Y dài.” Chính cái không hoàn hảo khiến tranh vẽ thú vị và chân phương hơn.

Hoài niệm là một vòng lặp luân hồi. Hồi những năm 2000 và 2010, tôi hay mơ về những nét vẽ đầy trau chuốt của thập niên 1970. Còn bây giờ, tôi thấy mình lại đang nhìn lại thập niên 2000 với ánh mắt khác. Mệt mỏi thay đôi mắt loài người ngày nay khi sống trong giai đoạn rác AI đang hiện hữu trên khắp mọi xó xỉnh internet. Nhiều lúc tôi cảm thấy kiệt quệ vì phải cảnh giác 24/7, lúc nào cũng phải căng mắt soi từng bàn tay người, từng đốm lông mèo, từng diễn tiến của video xem có logic không, để phát hiện xem video đang có phải là sản phẩm AI. Và sẽ đến một lúc, khi công nghệ tiến xa đến mức trí thông minh con người của chúng ta không còn đủ khả năng phân biệt hiện thực và rác AI nữa. Gần đây, sau khi Google trình làng Nano Banana Pro, tôi sợ rằng ngày ấy đã tới.

Vài bữa trước, tôi đi chạy bộ và dừng lại ở vạch kẻ lúc đèn đỏ. Tôi bất giác ngước lên, và ngay trước mắt tôi là một biển hiệu tiệm sửa xe, ví dụ điển hình cho phong cách phối màu thập niên 2000 với chữ đỏ nền vàng. Tuy vậy, vài chữ cái trong tên tiệm khá sứt sẹo, và bốn góc biển ố xanh màu rêu phong. Nhưng thứ đặc biệt nhất với tôi, là tấm biển ghi “sữa xe” thay vì “sửa xe.” Và tôi bật cười.

Đó, nhìn đi, AI ạ. Đúng là những ngổn ngang đô thị ở Sài Gòn nhiều khi “xấu đau xấu đớn,” nhưng cũng lại rất con người. Như một nỗ lực phản kháng cuối cùng để chống lại cuộc xâm lăng của AI, tôi sẽ tập yêu tất cả các loại hình nghệ thuật đến từ tất cả thập niên, từ “thấy ghê” đến kiệt tác, miễn đó là một tác phẩm người sáng tạo. Có xấu đến mấy, thì đó cũng là đứa con tinh thần chính ta tạo ra — không ai có quyền lấy nó để làm mồi cho trí tuệ nhân tạo.

Nói đến các thành phố tại Việt Nam, một trong những dạng công trình dễ bắt gặp nhất là những ngôi nhà ống. Loại kiến trúc phổ biến này bắt đầu xuất hiện từ thời Hậu Lê — khi mức thuế áp cho dân chúng không căn cứ vào loại hình kinh doanh hoặc doanh số, mà chỉ dựa vào chiều rộng của ngôi nhà. Vì thế, các tiểu thương thường cho xây dựng mặt tiền thật nhỏ, ưu tiên chiều dọc để tiết kiệm chi phí.

Một người phụ nữ đang đan lại chiếc lưới đánh cá.

Cũng trong một hoàn cảnh tương tự, một vật dụng thân thuộc khác của người Việt, thúng chai, hay thuyền thúng đã ra đời. Vào thời Pháp thuộc, chính quyền thực dân thường đánh thuế rất nặng lên nhiều mặt hàng, trong đó có các loại tàu thuyền. Lúc bấy giờ, người dân nghèo đã nhanh trí đan những chiếc thúng để di chuyển trên sông nước mà không phải nộp thuế vô lý.

Ngư dân trở về sau một đêm đánh cá.

Người dân lúc ấy lí lẽ rằng, thúng chai không thể tính là một chiếc thuyền thực thụ, do đó không thể nào bị đem ra đánh thuế. Nhưng dù có đúng với định nghĩa tàu thuyền hay không, chiếc thúng chai cũng dần trở thành một phương tiện hữu ích, miệt mài phục vụ nhu cầu mưu sinh và đi lại của bà con miền biển qua năm tháng.

Một ngư dân chuẩn bị lưới đánh cá.

Nghề chế tác thuyền thúng luôn đòi hỏi nhiều thời gian, công sức và kỹ nghệ. Quy trình làm thuyền thống thường bắt đầu bằng việc đan các miếng nan tre, lấy dây cước buộc chặt, đóng vào vành thuyền, sau đó quét một lớp vật liệu chống nước làm từ dầu dừa, dầu hắc ín, hoặc sợi thuỷ tinh. Nếu được bảo dưỡng cẩn thận, độ bền của những chiếc thúng có thể lên đến hàng thập kỷ.

Khung cảnh làng chài vào buổi hoàng hôn.

Để điều khiển thành thạo một chiếc thuyền thúng, người ngư dân phải dành không ít thời gian để rèn luyện tay lái. Bù lại, họ có được sự tự chủ và độc lập về tài chính, thay vì phải làm việc trên những tàu đánh cá lớn ra ngoài khơi xa. 

Một chiếc thuyền thúng vận chuyển hàng hoá từ tàu lớn về bờ.

Thuyền thúng cũng có thể được dùng làm thuyền cứu sinh, hoặc dùng làm thuyền chở hải sản từ tàu lớn về bờ.

Người dân đứng đợi để mua được những mẻ cá tươi nhất.

Cùng Saigoneer xem loạt ảnh dưới đây để hiểu thêm về vai trò của thuyền thúng trong đời sống người dân ven biển Hội An:

Một người phụ nữ đang chỉ dẫn thợ của mình.

Những chiếc thuyền thúng đang rời bến.

Hải sản được chuyển sang thuyền thúng từ tàu lớn.

Một ngư dân lấy cá từ trong lưới.

Thu lưới.

Giăng lưới.

Ngư dân ra khơi vào bình minh.

Thuyền thúng được chèo hoàn toàn bằng tay.

"Cô Ba."

Phân loại mẻ cá.

“Hỡi cô thắt lưng bao xanh
Có về làng Mái với anh thì về
Làng Mái có lịch có lề
Có sông tắm mát có nghề làm tranh.”

Bắc Ninh, vùng đất Kinh Bắc xưa nay vốn nổi danh với sự hào hoa và bề dày văn hiến. Không chỉ say đắm lòng người bởi những làn điệu Quan họ, nơi đây còn là cái nôi của nhiều lễ hội và làng nghề truyền thống đặc sắc như hội Lim, hội chùa Bút Tháp… Giữa bức tranh văn hóa sinh động ấy, làng tranh Đông Hồ hiện lên như một biểu tượng nghệ thuật dân gian tiêu biểu, kết tinh những giá trị tinh hoa của đất Việt.

“Làng Mái” trong câu ca dao xưa chính là làng Đông Hồ bên bờ sông Đuống hiền hòa. Thuở cực thịnh, nơi đây từng quy tụ 17 dòng họ cùng chung tay tô điểm cho những bức tranh dân gian. Thế nhưng, trước sức ép của thị trường và kỹ thuật in hiện đại, nghề tranh đứng trước những khúc quanh nghiệt ngã. Nhiều gia đình phải chuyển sang làm vàng mã để mưu sinh, khiến sức sống của làng nghề truyền thống dần thu hẹp lại.

Dẫu trải qua thăng trầm, tranh Đông Hồ vẫn giữ vị thế trang trọng trong tâm thức người Việt. Mỗi dịp Tết đến xuân về, người ta lại treo tranh trên vách như một cách gửi gắm ước mong hạnh phúc, no ấm. Sức hút bền bỉ của dòng tranh này nằm ở tính “thuận tự nhiên” trong chất liệu, từ giấy dó phủ bột điệp đến mực màu từ cây lá. Sự mộc mạc ấy đã sản sinh nên những nét vẽ đơn sơ nhưng giàu tính ẩn dụ, thể hiện nhân sinh quan của người lao động và ký ức văn hóa bao đời. Với giá trị tự thân độc đáo, tranh Đông Hồ đã được vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Sự tồn tại của dòng tranh dân gian sau hơn trăm năm không thể xảy ra nếu thiếu những con người lặng lẽ “giữ lửa.” Nổi bật trong số đó là Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Oanh và Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Hữu Quả, những người không chỉ xem làm tranh như sự tiếp nối truyền thống gia đình, mà còn như sứ mệnh bảo tồn một phần linh hồn của xứ Kinh Bắc trước dòng chảy của thời gian.

Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Thị Oanh: Một đời nâng niu hồn tranh qua đôi tay tài hoa

Sinh năm 1960, Nghệ nhân Ưu tú (NNƯT) Nguyễn Thị Oanh là gương mặt tiêu biểu cho sức sống bền bỉ của dòng tranh Đông Hồ trong đời sống đương đại. Là hậu duệ của dòng họ Nguyễn Đăng, một trong hai gia tộc hiếm hoi còn bám trụ với nghề sau những biến động của cơ chế thị trường, bà đã dành trọn cuộc đời để giữ gìn từng bản khắc, sắc màu dân tộc.

Từ thuở ấu thơ, bà đã lớn lên trong không gian phảng phất mùi giấy dó, mùi màu in tự nhiên và tiếng gõ chạm khắc. Người mẹ quá cố chính là người thầy đầu tiên dẫn dắt bà bước vào thế giới nghệ thuật dân gian. Qua những ngày quan sát mẹ tỉ mỉ pha màu, cẩn thận in từng bức vẽ, bà không chỉ học được kỹ nghệ mà còn thấm nhuần lòng trân trọng dành cho di sản cha ông. Từ đó, ý chí tiếp nối con đường của mẹ bắt đầu nhen nhóm trong lòng người thiếu nữ trẻ.

Khi trưởng thành và trở thành thợ chính vững tay nghề, cái duyên lại đưa bà về làm dâu trong gia đình cố NNƯT Nguyễn Hữu Sam — một "cây đại thụ" của làng tranh. Những năm tháng làm việc cùng cha chồng, bà có cơ hội làm việc, tiếp xúc và lĩnh hội trực tiếp những tinh hoa quý báu trong nghề từ ông. Từ đó, bà lại càng thấm thía và nâng niu những giá trị văn hóa kết tinh trong từng tác phẩm.

Suốt nhiều năm liền, bà vừa làm nghề, vừa học nghề, vừa tích lũy kinh nghiệm qua từng mùa tranh Tết. Từ khắc ván, in nét, pha màu cho đến phơi tranh, mỗi công đoạn đều được bà thực hiện thủ công theo đúng lối làm tranh cổ truyền.

Thế nhưng, cùng với những biến chuyển của đời sống xã hội, tranh Đông Hồ dần mất đi vị trí quen thuộc trong sinh hoạt văn hóa của người dân. Từ chỗ là vật không thể thiếu mỗi dịp Tết đến, dòng tranh dân gian dần bị thay thế bởi các sản phẩm tranh in công nghiệp, nhu cầu giảm sút kéo theo thu nhập từ nghề ngày càng bấp bên, nhiều hộ gia đình lần lượt rời bỏ làng để tìm sinh kế khác. Giữa sự mai một đó, nghệ nhân Nguyễn Thị Oanh vẫn chọn bám trụ.

Là một nữ nghệ nhân trực tiếp gánh vác việc gia đình, bà Oanh phải đồng thời đối mặt với áp lực mưu sinh và trách nhiệm gìn giữ nghề truyền thống. Công việc vốn dĩ nặng nhọc, từ khâu chuẩn bị giấy, mài vỏ điệp đến giã màu tự nhiên hay in tranh, tất cả đều đòi hỏi sức bền bỉ và sự tỉ mỉ vượt bậc.

Vượt lên những khó khăn về kinh tế, hành trình của bà còn là cuộc chiến âm thầm chống lại sự lãng quên của thời đại. Giữa bối cảnh lớp trẻ không còn mặn mà với tranh dân gian và những bản khắc cổ đứng trước nguy cơ thất lạc, bà đã lặng lẽ sưu tầm, bảo tồn và duy trì kỹ thuật in ấn thủ công. Việc trở thành nữ nghệ nhân đầu tiên và duy nhất của làng Đông Hồ được phong tặng danh hiệu cao quý không chỉ là niềm tự hào cá nhân, mà còn là một trọng trách lớn lao trong việc bảo tồn hồn cốt của dòng tranh quý.

Bằng đôi tay tài hoa, bà Oanh đã gìn giữ nguyên bản những hình ảnh quen thuộc của làng quê Việt như tranh gà, lợn, hay ‘Đám cưới chuột,’ lưu lại nét đẹp cổ truyền từ hàng trăm năm trước. Cho đến nay, gia đình bà vẫn trân trọng lưu giữ kho tàng gồm khoảng 600 bản khắc gỗ cổ. 

Không dừng lại ở việc bảo tồn, nghệ nhân Nguyễn Thị Oanh còn miệt mài sáng tác với hơn 50 tác phẩm mới, phản ánh sinh động nhịp sống đương đại qua các bức: ‘Chợ tranh ngày Tết,’ ‘Chợ quê,’ ‘Hát thuyền,’ ‘Lưỡng chuột đón xuân.’ Đặc biệt, việc đưa hình ảnh các di tích quốc gia như Chùa Dâu, Đền Đô vào tranh đã góp phần mở rộng đề tài, làm phong phú thêm dòng chảy của nghệ thuật dân gian Đông Hồ. Trong đó, tác phẩm ‘Chùa Bút Tháp’ đã vinh dự nhận giải Vàng tại triển lãm sản phẩm Làng nghề truyền thống tiêu biểu trong dịp Festival Bắc Ninh 2014.

Song song với đó, bà còn biến chính ngôi nhà của mình tại làng Đông Hồ thành một không gian trưng bày và giới thiệu tranh dân gian. Trong nhiều căn phòng, bà sắp xếp các bản khắc gỗ, tranh in truyền thống và những sáng tác mới để du khách có thể quan sát trọn vẹn quá trình hình thành một bức tranh.

Theo bà, để làm nên một bức tranh Đông Hồ, trước hết phải dốc hết tâm huyết và lòng yêu nghề. Sự yêu kính ấy thể hiện qua từng công đoạn cẩn trọng, có khi bà dành ra “vài tuần đến cả tháng để nắn nót ngòi bút sao cho ra đời bức tranh đẹp nhất.” Bà chia sẻ, nét đặc trưng và cũng là thử thách lớn nhất của tranh Đông Hồ nằm ở khâu chế tác màu sắc tự nhiên và kỹ thuật khắc ván.

Dù đã ngoài 60 tuổi, khi sức khỏe có phần giảm sút, tuổi tác vẫn chưa bao giờ là rào cản đối với người nghệ nhân ấy. Tình yêu dành cho những bản khắc vẫn vẹn nguyên, bởi bà hiểu hơn ai hết, sự tồn tại của tranh Đông Hồ phụ thuộc vào chính những người đã chọn ở lại và tiếp nối dòng chảy di sản.

Với những nỗ lực không ngừng nghỉ của mình, bà Oanh đã được Nhà nước và các tổ chức chuyên môn vinh danh bằng nhiều danh hiệu và giải thưởng quan trọng. Năm 2020 bà được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu “Nghệ nhân Ưu tú.” Bà cũng là nữ nghệ nhân duy nhất trong số 62 làng nghề thủ công ở tỉnh Bắc Ninh được trao tặng danh hiệu này. Trước đó, bà từng nhận các bằng khen, huy chương từ Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch cũng như các cơ quan địa phương nhằm ghi nhận vai trò của bà trong bảo tồn mỹ thuật dân gian.

Nghệ nhân Nguyễn Thị Oanh và tranh Đông Hồ đã được giới thiệu rộng rãi tại nhiều sự kiện văn hoá trong và ngoài nước: tranh của bà xuất hiện tại các liên hoan nghề truyền thống, hội chợ du lịch, không gian văn hoá di sản, và đóng góp vào các sự kiện ngoại giao văn hoá. Đặc biệt, tranh của bà đã được mang đến các quốc gia như Pháp, Đức, Cộng hoà Séc, Ấn Độ, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất… trong các buổi triển lãm để quảng bá văn hoá Việt Nam; đồng thời bà từng được mời giới thiệu kỹ thuật in tranh Đông Hồ ngay tại Văn phòng Chính phủ và hướng dẫn Thủ tướng nước bạn làm tranh khi họ sang thăm Việt Nam.

Việc tranh dân gian Đông Hồ được UNESCO ghi danh và công nhận càng tiếp thêm cho bà động lực và niềm tin để vững bước trên con đường bảo tồn di sản. Với bà Oanh, đó không chỉ là sự ghi nhận cho giá trị của dòng tranh truyền thống, mà còn là lời nhắc nhở để bản thân tiếp tục nỗ lực, cống hiến nhiều hơn nữa, để tranh Đông Hồ ngày càng được gìn giữ, lan tỏa và sống bền vững trong đời sống.

Với ý thức rõ ràng về trách nhiệm kế thừa, bà Oanh chủ động duy trì việc truyền nghề cho thế hệ sau. Hiện nay, bà đang trực tiếp truyền dạy nghề cho con trai và con dâu, coi đó như một cách trao gửi ngọn lửa đam mê cho thế hệ kế cận. Không dừng lại ở phạm vi gia đình, bà còn dành nhiều tâm huyết hướng dẫn, giới thiệu về lịch sử, giá trị và kỹ thuật làm tranh Đông Hồ cho học sinh, sinh viên và du khách mỗi khi họ tìm đến làng tranh để tham quan, tìm hiểu.

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Hữu Quả: Trọn một đời với văn hóa tranh Đông Hồ

Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Hữu Quả sinh năm 1963, hiện sống và làm nghề tại làng tranh Đông Hồ, nay thuộc phường Song Hồ, thị xã Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh. Ông là một trong những gương mặt tiêu biểu tiếp nối sức sống của dòng tranh dân gian. Ngày nay, bên cạnh việc trực tiếp làm tranh, ông đã biến chính ngôi nhà của mình thành không gian trưng bày, tiếp đón học sinh, sinh viên và du khách đến tham quan, trải nghiệm.

Là con trai của cố nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam, Nghệ nhân Ưu tú đầu tiên của làng Đông Hồ, ông Quả may mắn được cha trực tiếp dìu dắt và rèn giũa từ thuở thiếu thời. Tuổi thơ ông là những ngày dài gắn liền với mùi giấy dó mới phơi, tiếng mài điệp lách cách và những tấm ván khắc gỗ xếp dọc gian nhà. Lên 7, lên 8, cậu bé Quả đã say mê quan sát cha mẹ thực hiện từng công đoạn, từ pha màu, phơi giấy đến lau khuôn in.

Khoảng 10 tuổi, Nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả bắt đầu tham gia trực tiếp vào các công việc đơn giản như quét điệp lên giấy, phơi tranh, xếp tranh sau khi in. Đến 12–13 tuổi, ông đã có thể tự tay in những bản nét đầu tiên dưới sự chỉ dẫn sát sao của cha là Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Hữu Sam. Việc học nghề không diễn ra qua sách vở, mà bằng cách quan sát, làm đi làm lại và ghi nhớ bằng kinh nghiệm.

Đến năm 10 tuổi, ông bắt đầu tham gia vào những công việc sơ khởi như quét điệp, phơi tranh. Khi bước sang tuổi 13, dưới sự chỉ dẫn khắt khe của cha, ông đã có thể tự tay in những bản nét đầu tiên. Ông thụ đắc kỹ nghệ không qua sách vở hàn lâm mà bằng sự quan sát, tự rèn luyện cho đến khi đôi tay thuần thục và tâm hồn cảm nhận được.

Ở độ tuổi 18, nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả đã nắm vững hầu hết các công đoạn làm tranh, từ chuẩn bị giấy, pha màu tự nhiên đến in hoàn chỉnh một bức tranh. Ông bắt đầu tham gia sản xuất tranh cùng gia đình trong các dịp Tết, thời điểm bận rộn nhất của làng nghề.

Từ một cậu bé phụ việc, ông dần trở thành người thợ chính trong gia đình. Chính quá trình lớn lên cùng sinh hoạt của làng nghề ấy đã định hình cốt cách của nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả đến tận ngày hôm nay.

Gắn bó với những mộc bản từ thuở thiếu thời, nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả bước vào nghề bằng sự điềm tĩnh và kiên nhẫn tự thân của một người con làng tranh. Với ông, tranh Đông Hồ không dừng lại ở những mẫu cổ truyền mà còn là sự nhọc công phục dựng các bản khắc, các kỹ thuật làm màu vốn chỉ tồn tại trong ký ức và lời truyền miệng của dòng họ. 

Thế nhưng, khi thị hiếu thay đổi, những bức tranh dân gian dần vắng bóng trên vách nhà mỗi dịp Tết, đẩy làng nghề vào cảnh đìu hiu. Đã có lúc, việc in tranh chỉ còn là cách để giữ lấy cái tên Đông Hồ chứ chẳng thể đảm bảo một cuộc sống đủ đầy. Giữa bối cảnh nhiều người phải dứt áo ra đi hoặc làm thêm đủ nghề để bám trụ, ông Quả vẫn chọn ở lại với giấy dó, vỏ điệp, ông kiên quyết từ chối những cách làm giản lược hay chạy theo thị trường làm đánh mất đi bản sắc nguyên bản.

Những năm sau đó, khó khăn không chỉ đến từ kinh tế mà còn từ sự lãng quên. Lớp trẻ ít người theo học, số hộ còn làm tranh trong làng ngày càng giảm, khiến không gian nghề truyền thống dần thu hẹp. Trong hoàn cảnh đó, mỗi lần cầm ván in, mỗi bức tranh được hoàn thiện đều mang theo ý thức rõ ràng rằng nghề đang đứng trước thử thách lớn. Chính điều ấy khiến nghệ nhân càng thêm trân trọng từng công đoạn và từng giá trị cốt lõi của tranh Đông Hồ.

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Hữu Quả chọn cho mình một con đường thầm lặng mà kiên định: giữ nghề bằng chính nhịp sống thường ngày. Ông duy trì đầy đủ các công đoạn truyền thống, từ chuẩn bị giấy điệp, pha màu tự nhiên từ vỏ sò, hoa lá, đến in tranh bằng bản khắc gỗ cổ. Bên cạnh việc bảo tồn các mẫu tranh cổ, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Hữu Quả còn chủ động phục dựng và làm mới không gian tranh Đông Hồ để phù hợp với đời sống đương đại.

NNƯT Nguyễn Hữu Quả chọn cho mình một cách giữ nghề riêng: biến nó thành hơi thở trong nhịp sống thường nhật. Ông duy trì nghiêm ngặt các công đoạn thủ công, từ khâu chuẩn bị giấy điệp, pha màu từ cỏ cây hoa lá, cho đến việc kiên nhẫn in từng mộc bản cổ. Ngôi nhà của ông vừa là xưởng họa, vừa là không gian sinh hoạt văn hóa nơi con cháu ông lớn lên.

Đại diện cho thế hệ trẻ, nghệ nhân Nguyễn Hữu Đạo (sinh năm 1990) là minh chứng cho mạch nguồn văn hóa không bao giờ đứt đoạn. Là cháu nội của cố NNƯT Nguyễn Hữu Sam và là con trai của NNƯT Nguyễn Hữu Quả, anh lựa chọn tiếp bước cha ông sau những năm tháng được nuôi dưỡng trong không gian đậm chất truyền thống. Đáng chú ý hơn, con trai của Nguyễn Hữu Đạo, dù mới 7 tuổi, đã sớm bộc lộ sự yêu thích với tranh Đông Hồ. Bé thường xuyên quẩn quanh bên bàn làm việc của cha và ông và chăm chú quan sát, tìm hiểu nghề của gia đình.

Không chỉ dừng lại trong phạm vi gia đình, ông còn trực tiếp hướng dẫn du khách, học sinh, sinh viên đến tham quan, trải nghiệm các công đoạn làm tranh. Ông kể lại câu chuyện của nghề bằng những trải nghiệm cá nhân, để người nghe không chỉ hiểu cách làm tranh mà còn cảm được giá trị văn hóa dân gian.

“Phải giữ được cái hồn dân tộc, nhưng cũng phải làm mới để tồn tại,” câu nói của ông phản ánh rõ quan niệm và tinh thần làm nghề của ông, giữ gìn “hồn” của tranh Đông Hồ giữa dòng chảy văn hóa đương đại. Từ những bản khắc gỗ, những bức tranh in trên giấy điệp cho đến dấu ấn tại các triển lãm trong và ngoài nước, thành tựu của nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả cho thấy tranh Đông Hồ không chỉ được gìn giữ như một ký ức quá khứ, mà vẫn đang hiện diện sống động trong đời sống văn hóa đương đại.

Trong gần nửa thế kỷ gắn bó với nghề tranh Đông Hồ, nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả không chỉ duy trì kỹ thuật truyền thống mà còn mở rộng phạm vi sáng tạo, lưu giữ và phát triển các mẫu tranh cổ. Ông sở hữu hàng trăm bản khắc gỗ với nhiều kiểu thiết kế khác nhau, trong đó có những mẫu tranh xưa bị thất truyền được phục dựng và đưa vào sản xuất, giúp lưu giữ giá trị lịch sử và thẩm mỹ của tranh Đông Hồ. Ông cũng thường thử nghiệm các chủ đề mới, kết hợp những nét sáng tạo cá nhân nhưng vẫn trung thành với phong cách và tinh thần truyền thống, tạo nên các tác phẩm vừa có giá trị văn hóa vừa phù hợp với thị hiếu mới.

Ông và gia đình đã tích cực giới thiệu tranh Đông Hồ tại nhiều triển lãm và sự kiện văn hóa trong nước và quốc tế. Các tác phẩm của ông từng được trưng bày tại các triển lãm quốc gia, hội chợ mỹ thuật dân gian, cũng như tại Hàn Quốc, Thái Lan và Trung Quốc, nhận được sự quan tâm và đánh giá cao từ công chúng và các nhà nghiên cứu.

Với những đóng góp đó, ông đã được trao tặng nhiều bằng khen của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Huy chương “Vì sự nghiệp Văn hóa,” và đặc biệt là danh hiệu “Nghệ nhân Ưu tú” do Chủ tịch nước phong tặng.

Nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả dành nhiều thời gian hướng dẫn con cháu trong gia đình, đồng thời mở rộng không gian tiếp cận cho học sinh, sinh viên và du khách thông qua các hoạt động trải nghiệm, tham quan, thực hành in tranh. Ông tin rằng chỉ khi người trẻ được trực tiếp chạm tay vào giấy điệp, mộc bản và màu sắc tự nhiên, họ mới thực sự cảm nhận được giá trị của tranh Đông Hồ và có thể tiếp tục câu chuyện dang dở của cha ông.

Ông chia sẻ về việc lưu truyền nghề làm tranh Đông Hồ: “Việc giữ gìn và phát triển nghề truyền thống của cha ông không chỉ là trách nhiệm cá nhân mà còn là kết quả của sự giáo dục từ gia đình, của nếp nhà được truyền nối qua nhiều thế hệ. Bởi thế, việc tiếp nối nghề không chỉ đơn thuần là kế sinh nhai mà còn là hành trình gìn giữ một phần linh hồn dân tộc, bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống.”

Đọc thêm về megastory “Nghệ Nhân Làng Đông Hồ: Giữ Trọn Chữ Tâm, Nâng Tầm Di Sản” tại đây.

Bài viết được thực hiện bới của nhóm sinh viên Học viện Báo chí và Tuyên truyền
Nội dung: Hiếu Linh, Lê Nhi, Ngọc Minh, Huyền My
Đồ họa: Hiếu Linh, Mỹ Tâm, Mai Thảo, Hoàng Yến
Ảnh: Lê Nhi, Ngọc Minh, Mỹ Tâm, Hoàng Yến

Dù Giáng Sinh không phải là dịp lễ tết truyền thống của người Việt, qua nhiều thập kỉ, xã hội Việt Nam đã thay đổi và phát triển phong tục Giáng Sinh phương Tây để phù hợp với văn hóa Việt.

Các cộng đồng Công Giáo ở Sài Gòn và khắp Việt Nam vẫn giữ nguyên văn hóa đi Lễ Giáng Sinh ở nhà thờ, cầu nguyện cho năm mới, và cả truyền thống dựng hang đá. Ngoài ra, một số tập tục Noel ở Việt nam cũng còn nhiều vết tích từ văn hóa Pháp, như ăn bánh khúc cây (bûche de Noël) hay tổ chức Tiệc Nửa đêm (réveillon), nhưng phần lớn mọi người chỉ xem Giáng sinh như dịp để ăn mặc đẹp, chụp hình bên cây thông và nhà thờ, và đường nhiên không thể thiếu quà cáp.

Nếu bạn vẫn còn băn khoăn không biết chọn mua quà gì cho người mình yêu thương, Saigoneer đã lên một danh sách nhỏ để giúp bạn lựa chọn dễ dàng hơn. Saigoneer luôn mong muốn được góp phần tôn vinh các tinh thần sáng tạo của thương hiệu Việt, nên 5 lựa chon dưới đây — với 5 ngành hàng khác nhau — phù hợp cho nhiều đối tượng khác nhau trong đời bạn.

1. Thời trang: Easy Bad Work

Khim Đặng trong studio tại nhà. Ảnh: Cao Nhân.

Nhà thiết kế Khim Đặng thành lập Easy Bad Work lúc đầu chỉ vì bạn bè cứ nài nỉ anh in thiết kế lên áo. Cũng không lạ, vì nét vẽ của Khim vừa chi tiết, vừa có thẩm mỹ riêng và táo bạo, lấy cảm hứng từ thiên nhiên và văn hóa Việt, nhất là qua những hình ảnh như cọp Đông Dương, phượng hoàng, và rồng. Easy Bad Work gồm ba mặt hàng chính là áo, bandana, và nón kết. Mỗi thiết ké chỉ được sản xuất theo số lượng giới hạn, bán hết cũng không tái bản, cho nên mỗi món bán ra đều có độ đặc trưng nhất định. Áo và nón đương nhiên sẽ ít kén người mặc hơn, nhưng theo tôi những chiếc bandana của Khim mới là chiếc phông phản chiếu cái tôi họa sĩ của anh rõ rệt nhất, qua từng đường nét tinh xảo và hình ảnh đối xứng đầy mê hoặc.

Gian hàng Easy Bad Work tại LÔCÔ Art Market (phải) và Show “Thả Hổ Về Trời” của Khim Đặng (trái).

Đọc thêm về Khim Đặng và Easy Bad Work qua bài viết này.

Liên hệ:

• Website: easybadwork.com
• Instagram: @easybadwork

2. Đồ gia dụng: Nắng Ceramics

Ảnh: Trang Facebook Nắng Ceramics.

Đây chỉ là cảm nhận mang tính cá nhân, nhưng tôi tin rằng đồ ăn tự nhiên sẽ ngon hơn khi được bày biện trong chén đĩa đẹp. Nếu người nhận quà cũng như tôi, có lẽ một hai món đồ gốm của Nắng Ceramics sẽ là món quà Noel rất thích hợp để khiến người ta nhớ tới bạn mỗi khi dùng bữa. Dù chỉ là một brand khá trẻ, gu thẩm mỹ của Nắng lại có nguồn gốc khá lâu đời, thuộc dòng gốm Lái Thiêu-Sông Bé nức tiếng Bình Dương một thời. Các hoa văn trên tô chén Nắng có độ chi tiết vừa phải, không quá tối giản, nhưng cũng không quá lòe loẹt để nhấn chìm vẻ đẹp tự nhiên của món ăn. Hoa lay-ơn, cá chép, cúc đại đóa, gà trống, v.v. — các mô-típ trang trí trên gốm với màu sắc nhã nhặn mang nét thôn quê dễ chịu. Chính tôi cũng sở hữu một chiếc đĩa sâu lòng từ Nắng Ceramics, một trong những món gốm yêu thích của tôi mỗi khi bới cơm.

Liên hệ:

• Instagram: @nang.ceramic

3. Thực phẩm: Sông Cái Distillery

Ảnh: Sông Cái Distillery.

Qua hàng thế kỷ, rượu đế đã và đang đốn tim hàng triệu người Việt hàng ngày, cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng. Rượu là một thức uống không thể thiếu trong các chầu nhậu từ miền quê đến thành thị, tuy nhiên, ít ai lại để ý xem nguyên liệu gì đóng góp vào quá trình làm rượu. Do đó, Sông Cái Distillery, đến từ Hà Nội, ra đời như một nỗ lực trân trọng mẹ Trái Đất và các sản vật tự nhiên người đã đem lại cho người Việt. Các sản phẩm lên men của Sông Cái đều đơm hoa kết trái nhờ sự phối hợp khăng khít giữa người làm rượu, người nông dân, và các hoa trái bản địa, như trái sim trong chai Spiced Roselle Gin, hay Mẩy, chai amaro đắng Sông Cái đồng sản xuất với cộng đồng người Dao Đỏ ở miền núi phía Bắc. Có lẽ Sông Cái sẽ không hấp dẫn lắm với những ai hay uống rượu mạnh có tên tuổi, nhưng tôi nghĩ đây có thể là sự lựa chọn ổn cho người có ý thích phiêu lưu, muốn nếm thử hương vị mới mẻ.

Liên hệ:

• Website: songcaidistillery.com
• Instagram: @songcaidistillery

4. Sách: Chu du Hà Nội, tác giả Lê Rin

Ảnh: Thái Hà Books.

Họa sĩ minh họa Lê Rin gây ấn tượng với bạn đọc cả nước lần đầu tiên cách đây gần 1 thập kỷ khi anh ra mắt sách tranh Việt Nam miền ngon, bộ sưu tập 100 tranh vẽ tay các đặc sản ẩm thực từ Bắc chí Nam. Đến tay, đầu sách đã được tái bản 11 lần và vẫn rất được độc giả khắp nơi yêu thích. Chỉ cần có tâm hồn ăn uống và có chút xíu đam mê ngắm tranh đẹp, ta dễ dàng bị nét vẽ chân phương của Lê Rin thu hút. Chu du Hà Nội là dự án mới nhất Lê Rin trình làng. Lần này, anh đưa độc giả theo cùng trên chuyến đi thăm thủ đô qua từng trang sách. Một chút màu ký sự, một chút màu hội họa, một chút màu khám phá văn hóa là những gam màu Lê Rin đem lại qua các tác phẩm màu nước trong Chu du Hà Nội. Tặng sách cho người thân đôi khi là một nước đi đầy mạo hiểm, vì người đọc nhiều hay có gu rất khó tính, còn cho ai không thường đọc nhiều thì có khi quyển sách bị xếp xó. Chu du Hà Nội là một tác phẩm dễ đọc, dễ cảm đối với cả hai nhóm đối tượng trên.

• Mua ở đâu: Các hiệu sách trên toàn quốc, hay online qua trang web của nhà xuất bản ở đây.

5. Thủ công mỹ nghệ: Tò He

Ảnh: Website Tò He.

Ảnh: Tò He.

Trên thị trường đồ lưu niệm với hằng hà sa số những sản phẩm muôn hình vạn trạng, Tò He tạo sự khác biệt bằng tôn chỉ sáng tạo ý nghĩa và những thiết kế tươi vui, có phần nguệch ngoạc nhưng vẫn rất dễ thương. Tò He được thành lập năm 2006 như một doanh nghiệp xã hội mong muốn cải thiện đời sống cho trẻ em có hoàn cảnh khó khăn ở Việt Nam qua sáng tạo nghệ thuật. Tò He tổ chức các lớp hội họa miễn phí, workshop thủ công, và lớp đào tạo nghề cho trẻ em. Các tác phẩm của các em sẽ được đội ngũ thiết kế số hóa, điều chỉnh thành hoa văn sản phẩm thương mại. Các em nhỏ, cũng là tác giả tranh, được nhận một phần doanh thu là tiền bản quyền tranh. Danh sách sản phẩm của Tò He thật sự đa dạng, nên chắc chắn để tìm được món gì đó xinh xinh cho người thân không khó.

Liên hệ:

• Website: tohe.vn
• Cửa hàng trực tuyến: ở đây

Vào năm 2024, tờ The New York Times công bố danh sách 25 thiết kế nội thất tiêu biểu của thế kỷ qua, do hội đồng gồm các nhà thiết kế, nghệ sĩ và giám tuyển từ những bảo tàng danh tiếng bình chọn. Bất ngờ thay, ghế monobloc, chiếc ghế nhựa phổ thông quen thuộc với người dân Việt Nam và nhiều quốc gia khác, cũng góp mặt trong danh sách này.

Khi danh sách này được công bố, báo chí trong nước tất nhiên mau chóng vào cuộc. Hầu hết các bài viết đều đi theo mô-típ rất quen thuộc: một món đồ dân dã gắn bó với đời sống địa phương nay lại được tôn vinh trên truyền thông quốc tế. Họ điểm lại vai trò “đáng kể” của chiếc ghế trong văn hóa ăn uống, tụ họp ở Việt Nam. Hình ảnh chiếc ghế xuất hiện dày đặc từ quán nhậu vỉa hè, sân nhà ngày lễ tết, đến những khung cảnh sinh hoạt khác dọc ba miền đất nước.

Thiết kế duy nhất trong danh sách không đi kèm tên tác giả. Nguồn ảnh: The New York Times.

Thế nhưng, tìm hiểu kỹ hơn những thông tin đằng sau các tựa báo, tôi nhận ra có khá nhiều luồng diễn giải trái chiều xoay quanh sự xuất hiện của ghế monobloc trong danh sách này. Khác với phần lớn những thiết kế được tôn vinh vì tính sáng tạo hay dấu ấn thẩm mỹ của tác giả, nó lại được chọn vì tính phổ biến gần như tuyệt đối. Hàng triệu, thậm chí hàng tỷ phiên bản của chiếc ghế đã được sản xuất và xuất hiện ở mọi nơi toàn cầu.

Khi lần mò đọc bình luận diễn đàn từ tứ phương, tôi nhận ra cảm xúc dành cho ghế monobloc chia thành hai thái cực rõ rệt. Ở nhiều quốc gia, người ta ghét nó ra mặt, chê nó xấu xí, làm mất mỹ quan, gây ô nhiễm môi trường. Nhưng ở chỗ khác, như ở Việt Nam, người ta lại nói về nó bằng thái độ trìu mến. Họ khen nó rẻ, thiết thực, chắc chắn là một phần không thể thiếu của đời sống.

Báo chí trong nước đưa tin về việc ghế monobloc được vinh danh. Nguồn ảnh: VTV24.

Điều gì đã khiến một vật dụng đơn giản đến vậy vừa được yêu thương, vừa bị ghét cay ghét đắng? Nó đẹp ở đâu? Phản cảm ở chỗ nào? Tiện dụng, hay chỉ đơn thuần là thứ rác nhựa được nguỵ trang dưới hình hài nội thất? Giữa vô số nhãn từ mà người ta gán cho nó trên khắp thế giới, đâu mới là bản chất của ghế monobloc?

Để đi tìm câu trả lời, tôi và bạn đọc cần quay lại thời điểm chiếc ghế ra đời, dù nguồn gốc của sản phẩm này mơ hồ không kém cách người ta nhìn nhận nó ngày nay.

Monobloc, đúng như tên gọi, là chiếc ghế được đúc từ một khối nhựa duy nhất (“mono” nghĩa là một, “bloc” nghĩa là khối). Chất liệu phổ biến nhất để làm ra nó là polypropylene, loại nhựa nhiệt dẻo có thể dễ dàng tạo hình ở nhiệt độ cao.

Chiếc ghế ra đời trong bối cảnh hậu Thế chiến thứ Nhất và thứ Hai, khi thế giới bước vào thời kỳ công nghiệp hóa mạnh mẽ với nhiều bước tiến trong công nghệ vật liệu. Nhựa, vào thời điểm đó, được xem là “chất liệu của tương lai” vì nhẹ và bền, lại không phụ thuộc quá nhiều vào nguồn tài nguyên truyền thống như gỗ hay kim loại, vốn trở nên khan hiếm trong và sau chiến tranh.

Thay vì gắn bó với các chất liệu cũ, nhiều nhà thiết kế bắt đầu chuyển sang thử nghiệm với nhựa như một hướng đi mới cho thiết kế đại chúng, với kỳ vọng tạo ra những sản phẩm linh hoạt, giá thành thấp và dễ tiếp cận hơn với số đông.

Từ trái sang phải, Panton Chair, Bofinger Chair, Universale Chair, Fauteuil 300. Nguồn ảnh: Vitra Design Museum.

Trong giai đoạn này, nhiều nhà thiết kế đã thử nghiệm với những ý tưởng tiền thân của ghế monobloc hiện đại. Chẳng hạn như năm 1967, Verner Panton giới thiệu Panton Chair với đường cong liền mạch. Ở Đức, Helmut Bätzner phát triển Bofinger Chair, mẫu ghế đầu tiên được ép khuôn từ nhựa gia cố sợi thủy tinh. Cùng thời gian đó tại Ý, Joe Colombo ra mắt Universale Chair với phần chân có thể tháo rời, cho phép điều chỉnh chiều cao tùy theo nhu cầu sử dụng.

Đến năm 1972, kỹ sư người Pháp Henry Massonnet giới thiệu mẫu Fauteuil 300, mang dáng dấp gần gũi nhất với chiếc ghế nhựa ngày nay: mỏng manh, có tay dựa, có thể xếp chồng dễ dàng trong nhiều không gian. Bước ngoặt lớn đến vào năm 1983, khi tập đoàn Grosfillex tại Pháp tung ra Resin Garden Chair với chi phí sản xuất cực thấp, hướng đến thị trường đại chúng. Đặc biệt, thiết kế này không được đăng ký bản quyền, mở đường cho các nhà sản xuất ở khắp nơi sao chép, điều chỉnh và tạo ra vô số biến thể khác nhau, biến chiếc ghế nhựa đơn khối thành sản phẩm phổ biến toàn cầu.

Về mặt công năng, thiết kế của chiếc ghế này được tính toán rất kỹ lưỡng. Tựa lưng có các lỗ để thoát nước khi dùng ngoài trời. Khung ghế tuy mỏng nhưng chịu lực tốt, phần lưng cong ôm theo dáng người ngồi. Chân ghế được gia cố để chịu tải nặng, đặt cách đều để có thể xếp chồng mà không bị cong vênh hay biến dạng.

Bên trong một dây chuyền sản xuất ghế. Nguồn ảnh: Works That Work.

Theo sách Now I Sit Me Down của tác giả Witold Rybczynski, quy trình sản xuất chiếc ghế nhựa diễn ra trong chưa đến 2 phút. Hạt nhựa được trộn cùng phẩm màu và một vài phụ gia rồi nung chảy ở khoảng 220°C. Hỗn hợp nhựa lỏng này sau đó được bơm vào khuôn dưới áp suất cao. Khi vật liệu nguội đi, khuôn tách ra, cho ra đời chiếc ghế hoàn chỉnh sẵn sàng để sử dụng ngay.

Chi phí đắt đỏ nhất trong dây chuyền này nằm ở phần khuôn đúc. Mỗi bộ khuôn có thể dùng để tạo ra hàng trăm nghìn chiếc ghế giống hệt nhau, chỉ khác về màu. Vì mỗi bộ khuôn có thể ngốn đến hàng trăm nghìn đô la, nên ngay từ đầu, chiếc ghế nhựa đơn khối đã được thiết kế với mục tiêu sản xuất hàng loạt. Chỉ sau khi làm ra và bán đi hàng trăm nghìn chiếc y hệt nhau, nhà sản xuất mới có thể gỡ vốn và kiếm lời.

Một bãi biển ở Naples, Ý. Ảnh: Brett Lloyd/Another Mag.

“Thực dụng” từ thiết kế đến kinh tế, ghế monobloc hội đủ mọi điều kiện để trở thành sản phẩm toàn cầu. Từ Pháp, nó nhanh chóng lan khắp châu Âu, rồi vượt Đại Tây Dương sang Bắc Mỹ, xuất hiện từ sân vườn, quán cà phê cho đến bãi biển hay những buổi dã ngoại cuối tuần.

Nhưng cũng chính vì sự hiện diện đại trà mà ghế monobloc dần trở thành cái gai trong mắt nhiều người dân các nước phát triển, với tội trạng “gây bội thực về thị giác.” Theo bài viết trên Smithsonian Magazine, nhiều nhà phê bình chỉ trích rằng chiếc ghế này là “một thiết kế tồi tệ [...] rẻ tiền, xấu xí và có mặt ở khắp nơi.”

Tại nhiều thành phố như Bern, Zurich, Bratislava hay Barcelona, chính quyền địa phương thậm chí từng ban hành lệnh cấm sử dụng ghế monobloc ở các không gian công cộng, vì cho rằng nó làm xấu mỹ quan đô thị. Một số nhà thiết kế cũng bày tỏ quan điểm cho rằng đây là biểu tượng của chủ nghĩa tiêu dùng, đại diện cho một kiểu thẩm mỹ thấp kém, “tỷ ghế như một.”

Ở các nước phát triển, vì giá thành rẻ, người ta thường bỏ ghế hỏng đi ngay thay vì tìm cách khắc phục, khiến nó càng bị gắn mác là món đồ dùng một lần và góp phần không nhỏ vào cuộc khủng hoảng rác thải nhựa toàn cầu.

Hai chiếc ghế ở Biển Chết. Nguồn ảnh: Elle Decor.

Thế nhưng, hành trình của chiếc ghế nhựa ở những quốc gia đang phát triển lại mở ra viễn cảnh hoàn toàn trái ngược. Khác với cách nhìn khinh miệt ở châu Âu, phim tài liệu Monobloc của đạo diễn Hauke Wendler cho thấy một thực tế khác.

Trailer phim tài liệu Monobloc.

Ông dành nửa đầu phim ghi lại ý kiến của những người Đức chê bai chiếc ghế monobloc, rồi tiếp tục đến các quốc gia khác để quan sát cách nó được dùng. Càng đi xa khỏi phương Tây, ông càng nhận ra chiếc ghế ấy, thay vì bị ghét bỏ, lại được đón nhận và tận dụng theo những cách rất riêng.

Khi đến Ấn Độ, ông gặp Harnek Singh, nhân viên tại nhà máy Supreme Industries, tập đoàn sản xuất ghế nhựa lớn nhất cả quốc gia. Singh kể rằng trước đây, nhiều gia đình nghèo ở Ấn Độ thậm chí không có nổi một chiếc ghế đúng nghĩa trong nhà. Sự xuất hiện của ghế nhựa đã thay đổi điều đó. Nhờ giá thành rẻ và dễ sản xuất, ghế monobloc nhanh chóng phổ biến rộng rãi ở Ấn Độ. Nếu phải thay 50–60% số lượng ghế này bằng gỗ, toàn bộ thảm thực vật địa phương có thể sẽ bị phá hủy.

Từ trái sang phải, trên xuống dưới, ghế monobloc tại Đức, Brazil, Ấn Độ, Uganda. Nguồn ảnh: Phim tài liệu Monobloc.

Ở Brazil, đạo diễn Wendler tìm đến Recife, một thành phố ven biển nơi người dân ở các khu phố nghèo sống chủ yếu bằng nghề nhặt ve chai. Tại những xưởng tái chế nhỏ, ghế nhựa gãy được gom lại, băm vụn, nấu chảy rồi đúc thành những vật dụng mới. Thay vì trở thành rác thải, những chiếc ghế nhựa tiếp tục được tận dụng làm nguồn vật liệu thúc đẩy nền kinh tế địa phương.

Ở Uganda, ghế monobloc được sử dụng làm khung cho những chiếc xe lăn giá rẻ do tổ chức Free Wheelchair Mission khởi xướng. Nhờ tận dụng chiếc ghế nhựa phổ biến toàn cầu này, chi phí sản xuất mỗi xe lăn chỉ còn vài chục đô la, thấp hơn rất nhiều so với giá thành thông thường. Cấu trúc dễ lắp ráp và nguyên liệu sẵn có giúp dự án nhanh chóng mở rộng quy mô. Tính đến năm 2019, tổ chức đã trao tặng hơn 1,1 triệu xe lăn monobloc cho người khuyết tật ở hơn 90 quốc gia, trong đó có cả Việt Nam.

Một chiếc ghế trên tàu lửa Việt Nam. Ảnh: Chris Hilton/Adventure.com.

Xe lăn làm từ ghế monobloc tại Đà Nẵng. Ảnh: iotilverdensende.

Xuyên suốt những câu chuyện trên, mối quan hệ của người dân với chiếc ghế nhựa phần nào phản ánh điều kiện sống của từng địa phương. Chiếc ghế nhựa, trong bối cảnh thiếu thốn, được xem như một nguồn tài nguyên hữu dụng và một mắc xích quan trọng giúp xã hội vận hành. Hiếm khi người ta bàn xem nó đẹp xấu ra sao, hay nó đại diện cho giá trị thiết kế nào.

Trái lại, ở nhiều xã hội giàu có, sự dư dả kéo theo muôn vàn lựa chọn. Khi mọi nhu cầu cơ bản đều đã được đáp ứng, người ta có cả thời gian lẫn tiền bạc để định nghĩa bản thân qua những lựa chọn tiêu dùng. Trong bối cảnh ấy, một món đồ rẻ tiền, sản xuất đại trà như ghế monobloc khó lòng được yêu thích. Nó không gợi nên phong cách hay cá tính nào, đi ngược lại tôn chỉ về sự độc lập cá nhân mà họ đang theo đuổi.

Dĩ nhiên, bài viết này không nhằm chỉ trích quan điểm phương Tây, hay phán xét quan điểm nào đúng quan điểm nào sai, mà chỉ để ghi nhận rằng trải nghiệm sống mỗi nơi có thể dẫn đến những cách nhìn rất khác biệt về một món đồ tưởng chừng ở đâu cũng giống nhau.

Đi một vòng quanh thế giới để nghe người ta kể về cùng một chiếc ghế, vậy như đã hỏi từ đầu, bản chất của chiếc ghế này là gì? Tôi chỉ có thể trả lời từ trải nghiệm của mình.

Là người Việt, cách tôi nhìn nhận chiếc ghế monobloc có vẻ như đi ngược với những luồng quan điểm về nó của truyền thông quốc tế. Ngay cả ý kiến phổ biến nhất cho rằng monobloc là thứ “thiếu bản sắc” — tôi cũng không đồng tình. Nhìn từ xa tít, tôi cũng có thể phân biệt được chiếc ghế trắng kiểu Ý mà ai đó để trên bãi biển Sicily với chiếc ghế xanh neon trong quán nhậu đầu hẻm, có logo quả táo dập sau lưng, thứ chắc khó tồn tại ở phương Tây vì vướng bản quyền.

Tôi biết ơn chiếc ghế này theo những cách khác nhau. Chẳng hạn như cái ghế hàng xóm tôi hay để ngoài cửa nhà mà chẳng ai thèm lấy. Tôi vẫn hay ngồi lên đó để xỏ vội đôi vớ trước khi ra ngoài, hoặc thả túi đồ xuống nghỉ lấy hơi sau khi hổn hển leo hai tầng cầu thang.

Ở một phương diện rộng hơn, tôi cũng biết ơn nó vì đã làm điểm tựa cho đồng bào tôi, từ những ông chú bụng bia ngồi hóng gió bên bờ kênh, mấy cô chú công nhân tựa lưng chợp mắt giữa ca, đến những hành khách chen chúc trên chuyến tàu Tết khi ghế nhựa được xếp thêm thành ghế phụ. 

Nguồn ảnh: Flickr.

Tất nhiên tôi hơi thiên vị, suy cho cùng, không ít bữa ăn ngon và ký ức vui vẻ của tôi đã diễn ra trên chiếc ghế này. Nhưng có lẽ điều tôi biết ơn nhất là ở Việt Nam, người ta chưa quá bận tâm để tranh luận về giá trị thẩm mỹ hay phẩm chất xã hội của ghế monobloc. Thật tuyệt vời làm sao khi ở đây nó chỉ là một thứ để ngồi, và là một phần hiển nhiên trong cuộc sống của bao người Việt mà thôi.