Dù là đối với nguyên thủ quốc gia, nghệ sĩ K-pop, hay bất cứ vị khách quốc tế vô danh nào đó trên đường, câu đầu tiên mà người Việt thường hỏi đối phương là “bạn thích món ăn Việt nào nhất?” Đủ thấy rằng ẩm thực quan trọng đến mức nào trong văn hóa nước ta. Nếu đi hỏi về bất kì khía cạnh nào khác, một góc nào đó trong ta cũng chứa đựng nỗi sợ rằng khách nước ngoài sẽ buông “sự thật mất lòng.” Không khí ô nhiễm, đường sá ùn tắc, nạn nói thách hoành hoành: hơn ai hết, chúng ta biết rõ những điểm yếu của nước mình, nhưng duy chỉ có ẩm thực là điều mà người Việt nào cũng tin tưởng sẽ ghi điểm trong lòng khách thập phương. Còn gì thân tình hơn mâm cơm để làm cầu nối ngoại giao giữa ta và thế giới?

Đây cũng là câu hỏi mà tôi khiếp nhất nếu bị bắt bí, vì làm sao có thể chọn được? Với bất cứ phong cách ẩm thực nào khác từ Hàn, Nhật đến Thái, câu trả lời đã nằm ngay đầu lưỡi, nhưng khi đối mặt với món ăn quê nhà, tôi như bà mẹ nhiều con phải chọn ra đứa mình cưng nhất. Đối với tôi, ngôi vị món Việt yêu thích có thể thay đổi theo từng ngày, từng miền, từng tình trạng thời tiết, từng tâm trạng, từng cơn thèm bất chợt — nhưng tuyệt nhiên không bao giờ có phở.

Do nhiều yếu tố lịch sử, chính trị và cả nhân khẩu học, phở là đại diện Việt Nam phổ biến nhất khắp thế giới, và quán phở thường là nơi duy nhất ở phương xa mà người nước ngoài được tiếp xúc với văn hóa ẩm thực Việt. Nên không có gì lạ khi phở được đa số du khách chọn lựa là món tủ trong kho tàng món Việt, nhưng thật lòng mà nói, mỗi lần đọc bâng quơ một tít báo về nhân vật nào đó bày tỏ lòng yêu thích phở, tôi chỉ nhún vai. Mê phở không có gì là xấu, dù gì thì phở cũng là tinh hoa chứa đựng câu chuyện lịch sử, văn hóa nền văn minh Việt, nhưng nếu biết vị diễn viên TVB hay thành viên nhóm nhạc K-pop nào đó chọn phở, tôi không khỏi băn khoan liệu họ có thật lòng, hay chỉ trả lời hú họa món phổ biến nhất cho qua chuyện.

Quán Bún chả Hương Liên lập “bàn thờ” bộ đồ dùng của Anthony Bourdain và Barack Obama. Ảnh: Dân Trí.

Trong chuyến viếng thăm chính thức của Tổng thống Mỹ Barack Obama vào năm 2016, ông và chuyên gia ẩm thực Anthony Bourdain đã ngồi lại ăn bữa thân tình, không phải tại quán phở nào đó ở Hà Nội, mà là quán Bún Chả Hương Liên, một lựa chọn thật sự làm tôi rất thích. Những lần công du của các đời tổng thống trước không được thú vị thế: phái đoàn Bill Clinton chọn Phở 2000 là điểm đến cũng vào năm 2000, với bữa ăn gồm phở gà, cà phê đá và sinh tố xoài; còn cuộc gặp lịch sử giữa Donald Trump và Kim Jong-un năm 2019 còn không có món Việt nào.

Đã từng ăn thử nhiều hàng bún chả và phở khắp Sài Gòn, Hà Nội, tôi thật lòng không nghĩ rằng Hương Liên và Phở 2000 là ngon nhất, nhưng không thể phủ nhận rằng độ phủ sóng của cả hai đã tăng tiến theo cấp số nhân sau khi đón tiếp 2 nguyên thủ. Phở 2000 trụ lại địa chỉ gần chợ Bến Thành vài năm, lọt thỏm trong không gian càng ngày càng trở nên chật hẹp vì đông khách, nhưng cũng đã chuyển đến cửa tiệm mới khang trang hơn trên đường Lê Thánh Tôn. Nghe theo lời mách bảo của vài “chiến thần” marketing, chủ quán Hương Liên đã lồng khung kính chiếc bàn, hai ghế và chén đũa mà Obama đã dùng, tạo thành khối “bàn thờ” thu hút khách. Chỉ cần nghía qua số lượng gần 10.000 bài review quán trên Google Maps, đủ thấy cơn sốt Obama vẫn chưa hề hạ nhiệt sau bao năm.

Tổng thống Bill Clinton chụp hình với nhân viên quán Phở 2000. Ảnh: Thanh Niên.

Vậy kênh Nhiêu Lộc–Thị Nghè thì có liên quan gì ở đây? Chuyện kể rằng, một buổi chiều nhá nhem tối năm 2017, bờ kênh đã đón tiếp bước chân rầm rập của Thủ tướng Canada Justin Trudeau và cận vệ trong một buổi chạy việt dã giờ tan tầm. Vào khoảng 7h tối ngày 9/11, nhóm của Thủ tướng Trudeau xuất phát từ chân cầu Thị Nghè rồi chạy dọc về phía Tây con kênh trên vỉa hè đường Hoàng Sa. Đến cầu Lê Văn Sỹ, họ qua cầu rồi lần lượt lên xe riêng ra về. Một nguyên thủ quốc gia đến Việt Nam và còn dành thời gian chạy sương sương 5 cây số giữa xe cộ như mắc cửi vào giờ cao điểm — sao sự kiện hệ trọng này lại không đưa Nhiêu Lộc lên hàng ngũ những con kênh đình đám nhất thế giới nhỉ?

Thủ tướng Canada tránh cứt chó cùng cận vệ trên bờ kè. Ảnh: VnExpress.

Ngoài vài tấm hình flash lóa mờ căm vài người dân tình cờ chụp được, và đôi ba bài viết của các báo Việt, giai thoại lịch sử Nhiêu Lộc này chẳng được báo chí phương Tây màng ngó tới. Ngược lại, CNN và Washington Post, và hàng trăm báo khác, thi nhau cảm nhận, thuyết minh, nghị luận về câu chuyện Obama ăn bún uống bia. Tôi phải thừa nhận rằng bún chả cũng rất đáng được tâng bốc như thế, nhưng làm sao so sánh được với cú lội ngược dòng ngoạn mục từ dòng nước đen ngòm sang bờ kè đầy mảng xanh ai ai cũng thích hiện nay? Vì sao không ai quan tâm đến câu chuyện đầy tính cổ động của dòng kênh Sài Thành và ngài thủ tướng điển trai đam mê thể dục thể thao? Sao khách quốc tế không ùn ùn kéo đến, giày chạy, quần áo thể thao sẵn sàng để trải nghiệm đường chạy bờ kè thơ mộng? Vì đâu mà các công ty lữ hành không sáng tạo ra một tour “Theo chân ngài thủ tướng” dành riêng cho các fan thể thao để tham quan Cầu Thị Nghè và loạt kiến trúc kinh điển Sài Gòn trên đường chạy? Ta nên đứng lên đòi lại sự công bằng cho kênh Nhiêu Lộc.

Nói đùa vậy thôi, chứ thật tâm tôi biết rõ vì sao kênh Nhiêu Lộc không thể nào so bì được với Bún chả Hương Liên về độ nhân diện. Tôi được biết đến sự hiện diện của Trudeau chỉ vì làm truyền thông và cũng có niềm đam mê chạy bộ, còn ngoài kia, 15 phút nổi tiếng của kênh Nhiêu Lộc trôi qua nhanh như hơi thở gấp trên cầu Lê Văn Sỹ, chẳng ai nhớ đến. Dòng kênh nước không sạch cũng không dơ giữa thành phố đông đúc, chẳng có cảnh sắc gì đặc biệt ngoài lục bình trôi lềnh bềnh, người cao tuổi hờ hững lắc hông bên máy tập, và đôi trẻ hôn hít nhau vội vàng trong bóng râm trên ghế đá — sao có thể bì được với bữa bún thượng đỉnh giữa ngôi sao truyền hình ẩm thực và đương kim tổng thống Mỹ? Và Thủ tướng Trudeau, cũng như bao dân chạy bộ khác trên gạch lát bờ kè, sẽ quên ngay cung đường ấy ngay khi về đến nhà.

Không chỉ nguyên thủ quốc gia, mà dân ven kênh cũng rất thích tập thể dục ngoài trời. Ảnh: Cao Nhân.

Tôi thật sự rất thích kênh Nhiêu Lộc, vì trong thâm tâm tôi, được chạy lòng vòng Trường Sa-Hoàng Sa vào sáng sớm là một trong những thú vui ngon, bổ, rẻ nhất mà người Sài Gòn có thể trải nghiệm. Văn phòng Saigoneer chuyển đến rất gần kênh chỉ một năm về trước, và ngày nào tôi cũng nghe được những lời khen từ đồng nghiệp rằng chạy xe hay đi bộ hai bờ kênh rất thi vị. Sau khi được lênh đênh trên một chuyến du ngoạn ngay trên mặt kênh gần đây, tôi càng thêm trân trọng mạch nước này, dẫu nó liên tục gặp phải vấn đề về rác ứ đọng do thành phố thiếu kinh phí duy trì thuyền dọn rác. Kênh Nhiêu Lộc chắc chắn sẽ không bao giờ trở thành địa điểm thu hút khách du lịch hay gì cả, nhưng tôi nghĩ rằng điều đó không cần thiết. Nói cho cùng, cơ sở hạ tầng đô thị tồn tại chỉ để nâng cao chất lượng cuộc sống của cư dân địa phương thôi chứ chẳng phải vì danh lợi mạng xã hội. Và cuộc sống của tôi, cùng nhiều người dân Sài Gòn nữa, đã và đang thêm tươi đẹp chính nhờ vào dòng nước xanh rêu rợp bóng cây này.

Bài viết đăng tải lần đầu vào năm 2024.

Dọc theo tuyến đường Điện Biên Phủ qua các quận 1, 3, 10 và Bình Thạnh chính là hẻm 27. Con hẻm nằm ngay cạnh đường Trường Sa, dọc theo bờ kênh Nhiêu Lộc.

Hẻm 27 đón người ta bằng không khí bình yên của những xóm dân cư Sài Gòn. Những ngôi nhà cao hai ba tầng hiện lên trước mắt, cứ cách mười bước chân lại có một tiệm tạp hóa, cùng những quán ăn lúc nào cũng nườm nượp khách quen.

Rạch Xuyên Tâm là một nhánh của kênh Nhiêu Lộc, chảy qua địa bàn Bình Thạnh, Gò Vấp rồi đổ ra sông Vàm Thuật. Hơn nửa thế kỷ qua, hai bờ rạch Xuyên Tâm là nơi nương náu của hàng nghìn gia đình lao động nghèo, trong đó có gia đình tôi. Nhờ có con rạch này, chúng tôi mới có thể bám trụ lại Sài Gòn khi chi phí sinh hoạt ngày càng đắt đỏ. Tính đến tháng 5/ 2026, hàng trăm hộ dân đã chuyển đi nơi khác. Nhiều gia đình khác cũng sẽ nối gót trong nỗ lực giải tỏa, cải tạo hạ tầng của thành phố.

Nhưng càng đi sâu vào trong, lòng hẻm càng hẹp lại. Những ngôi nhà dần trở nên nhỏ bé và tạm bợ hơn so với đoạn đầu hẻm. Từ con hẻm chính lại đâm ra những hẻm nhỏ hơn, và trong đó là những căn nhà còn chật hẹp hơn nữa. Thấp thoáng sau những cánh cửa là nhịp sống bình dị của người dân: ánh đèn hắt ra từ bóng đèn tròn treo lủng lẳng, mấy chú ngồi phì phèo điếu thuốc trên chiếc xe máy dựng trước cửa, còn mấy dì thì ngồi dạt ra sàn tỉ mẩn chuẩn bị đồ ăn, chắc cũng để làm vốn buôn bán qua ngày. Men theo con hẻm nhỏ đó, cuối cùng bạn sẽ tới một con rạch có tên là Xuyên Tâm.

Xóm Xuyên Tâm từ đâu mà có?

Sài Gòn có mạng lưới sông ngòi, kênh rạch phong phú, nên đời sống ở đây từ lâu đã gắn liền với sông nước. Kênh ngòi vừa là đường đi lại, vừa là nơi buôn bán. Nhiều khu chợ và xóm giềng cứ thế hình thành dọc theo các dòng chảy. Xóm rạch Đôi ở Quận 8 cũ, xóm kênh Tẻ ở Quận 7, hay xóm Văn Thánh cùng xóm rạch Xuyên Tâm ở Bình Thạnh đều ra đời theo cách như vậy.

Từ khi tôi biết nhận thức, xóm Xuyên Tâm đã là một khu dân cư đông đúc. Tôi đoán ban đầu người ta tìm đến đây cũng vì những lý do giống như mọi cộng đồng cư dân ven sông khác. Con rạch cách chợ Bà Chiểu chưa đầy một cây số. Trường học, siêu thị, nhà thờ, chùa chiền đều nằm trong bán kính hai đến ba cây số. Khu vực này lại nằm sát Quận 1, Gò Vấp và Quận 2 cũ. Việc nằm gần nhiều khu vực sầm uất giúp người dân có vô số cơ hội việc làm, trong khi chi phí sinh hoạt vẫn giữ ở mức dễ thở. Nhiều gia đình sống ở đây là công nhân lao động chân tay, học vấn không cao, sống nhờ vào những công việc buôn bán hoặc làm thuê ở các vùng lân cận.

Trước khi chuyển đi vì dự án chỉnh trang đô thị, gia đình tôi đã có nhiều thập kỷ gắn bó với xóm rạch Xuyên Tâm. Thời chiến tranh chống Pháp, bà ngoại tôi từ miền Tây tản cư lên Sài Gòn rồi gặp và kết hôn với ông ngoại. Như bao đứa trẻ sinh ra thời chiến, mẹ tôi lớn lên trong một gia đình đông con với hơn 10 anh chị em, chẳng có mấy cơ hội được học hành đến nơi đến chốn. Đầu những năm 1980, khi gặp cha tôi, mẹ đang là mẹ đơn thân nuôi hai con nhỏ. Cha thương mẹ nên quyết định về chung một nhà, cùng nhau làm lụng vất vả để chăm lo cho nhau và cho các con. Sau đó, anh trai và tôi lần lượt ra đời.

Góc nhìn từ cửa sổ bếp nhà chúng tôi hướng ra rạch. Khi thủy triều xuống, gần như không thấy nước đâu cả.

Mẹ tôi hay kể về chuyện xây căn nhà cũ. Miếng đất lúc mới mua, mẹ nói, “nhìn chẳng khác gì cái chuồng heo.” Ban đầu, cha mẹ chỉ đủ tiền dựng tạm căn nhà bằng mấy tấm ván gỗ cũ và lợp mái tôn. Anh chị tôi kể lại hồi nhỏ mỗi lần nước ròng rồi nước lớn tràn vào nhà gây ngập, mấy anh em lại hồn nhiên lội nước tung tăng, trong khi mẹ cuống cuồng bê đồ đạc chất lên cao.

Đến đầu những năm 2000, vài năm sau khi tôi ra đời, công việc của cha khấm khá hơn, gia đình tôi mới có điều kiện sửa sang lại nhà cửa, thay tường gỗ bằng gạch và bê tông. Suốt hơn 30 năm, căn nhà khiêm tốn ấy là niềm tự hào và hạnh phúc lớn nhất của mẹ. Nhờ sự chắt chiu vun vén của mẹ, anh em chúng tôi mới có một nơi chốn để trưởng thành, trải qua những tháng ngày tuổi thơ rực rỡ lẫn những gian truân.

Lớn lên bên rạch Xuyên Tâm

Con hẻm hẹp dẫn đến nhà tôi.

Những xóm nước đen như Xuyên Tâm mang nét đặc thù riêng biệt so với các khu vực khác tại Sài Gòn. Chúng tồn tại song hành cùng những địa danh nổi tiếng như Chợ Lớn hay khu trung tâm, nhưng sự hiện diện của chúng lại gần như không được biết đến. Bạn sẽ không thể tìm thấy những nơi như Xuyên Tâm trên các nền tảng như Traveloka hay Booking.com. Ngay cả với nhiều người dân Sài Gòn, những xóm nhỏ như Xuyên Tâm vẫn là một thế giới hoàn toàn xa lạ.

Một điều tôi nhận thấy khi lớn lên ở đây là các ngôi nhà dường như được xây dựng dựa trên nhu cầu thiết yếu, là nơi che mưa che nắng cho gia đình, với tinh thần tận dụng bất cứ nguồn lực ít ỏi nào sẵn có. Công trình không qua tay các kiến trúc sư hay kỹ sư chuyên nghiệp mà do những người thợ xây có chút kinh nghiệm tự tay dựng lên. Do đó, chúng phục vụ chức năng cơ bản và quan trọng nhất là che chở con người, những yếu tố khác đều là thứ yếu.
Những ngôi nhà được xây san sát nhau, đôi khi chung cả bức tường, không chừa lại chỗ nào để thông khí hay thoát hiểm. Càng vào sâu trong hẻm thì càng thấy rõ điều này.

Chính vì vậy, hỏa hoạn luôn là mối nguy rình rập. Vào những ngày mùng một hoặc ngày rằm hằng tháng khi các gia đình đốt vàng mã cúng ông bà tổ tiên, hàng xóm thường nhắc nhở nhau chú ý mùi khói hay mùi cháy khét. Những lúc như vậy, mọi người sẽ bỏ dở hết việc đang làm và đi vòng quanh xóm kiểm tra cho đến khi tìm ra nguyên nhân và chắc chắn không có vấn đề gì. Hầu hết các nhà cũng không có hệ thống xử lý nước thải đàng hoàng, chẳng có bể tự hoại, nên toàn bộ nước sinh hoạt cứ thế xả trực tiếp xuống lòng rạch. Đa số các hộ dân đều trả tiền gom rác để xử lý rác thải sinh hoạt, nhưng vẫn có người xem con rạch như cái hố rác riêng của nhà mình.

Không phải ai cũng có ý thức giữ gìn vệ sinh chung. Nguồn ảnh: Đầu tư.

Bà con xóm Xuyên Tâm

Cư dân xóm Xuyên Tâm là một tập hợp đa dạng, có những gia đình định cư từ thuở sơ khai lẫn những lớp người mới chuyển đến sau này.

Phần nhiều trong số họ là những người lao động cần cù, mưu sinh bằng gánh hàng rong, xe đồ ăn, hoặc mở tiệm tạp hóa, tiệm may nho nhỏ tại nhà. Bên cạnh những người làm ăn chân chính, cũng có không ít người sa vào cờ bạc, nghiện ngập. Lớn lên giữa những người sống bằng nghề nấu nướng, tôi mới thấy công việc này vất vả biết nhường nào, nhất là vì họ không qua trường lớp và cũng chẳng có dụng cụ bếp núc hiện đại. Các món họ bán thường là bún, phở hoặc các món chè nhiều công đoạn, hầu hết đều tự tay chế biến. Vì thế, họ mất phần lớn thời gian trong ngày cho việc nấu nướng. Cứ tầm 2 đến 3 giờ sáng, con hẻm cũ lại rộn ràng tiếng người thức dậy để dọn quán buổi sáng.

Người dân ở đây chất phác, chăm chỉ, làm việc quần quật ngày đêm để lo cho gia đình, nhưng đôi khi cũng cư xử hơi cục mịch. Cách giải quyết mâu thuẫn giữa hàng xóm với nhau nhiều khi giống như cái cách cha mẹ Việt Nam vừa la mắng con xong lại gọt trái cây đưa cho con ăn chứ không chịu ngồi xuống nói chuyện hay xin lỗi. Hai người hôm nay có thể chửi nhau vuốt mặt không kịp, nhưng vài tuần sau đã lại giúp nhau dắt xe, trò chuyện xởi lởi như chưa từng có cuộc cãi vã. Có lần, mẹ tôi đồng ý cho nhà bên cạnh mượn bức tường bên phải nhà mình làm tường chung khi họ xây nhà. Đó là một nghĩa cử tốt đẹp, nhưng kéo theo bao rắc rối vì cậu con trai nhà đó mỗi lần say xỉn lại đấm thùm thụp vào tường làm phiền nhà tôi. Chúng tôi có tình làng nghĩa xóm, chỉ là cách biểu hiện đôi khi hơi bỗ bã và khiến người ta ngột ngạt.

Dù vậy, tôi vẫn thấy tuổi thơ của mình thật đủ đầy. Tôi may mắn khi phần lớn cuộc đời được sống trong căn nhà tường gạch chắc chắn mà cha mẹ sửa sang, tốt hơn nhiều so với căn nhà ván gỗ trước đó. Trong ký ức của tôi, tuổi thơ là những ngày tháng trong vòng tay yêu thương của cha mẹ, ngày thường đi học, cuối tuần đi nhà thờ, có bạn bè, có tình xóm giềng, những bữa ăn ấm cúng và những trò chơi thơ dại. Tôi thầm biết ơn rạch Xuyên Tâm đã cho tôi một bến đỗ bình yên suốt những năm tháng ấy. Nhờ có nó, tôi một điểm tựa vững vàng để lớn lên, để khám phá bản thân và vun đắp những mối quan hệ với người xung quanh. Giờ đây nhìn lại, tôi mới hiểu khoảng thời gian sống ở đây đã góp phần định hình con người mình hôm nay, một mối liên kết sâu sắc mà trước đây tôi chưa từng nhận ra.

Và ngay khi tôi nhận ra điều đó, những ngày cuối cùng của rạch Xuyên Tâm cũng đang đến gần.

Một dịp sinh nhật vui vẻ sau khi căn nhà được trùng tu.

Khởi đầu mới cho con rạch và cho chúng tôi

Những tháng ngày trước khi gia đình dọn sang nhà mới, tôi chứng kiến cảnh người ta lần lượt đập bỏ các ngôi nhà xung quanh. Nhìn những cảnh vật quen thuộc từ nhỏ dần biến mất, ngổn ngang giữa xà bần và bụi bặm, lòng tôi đan xen bao niềm hụt hẫng lẫn hy vọng.

Tôi buồn khi nhìn xe xúc san phẳng hết căn nhà này đến căn nhà khác, biết rằng chẳng mấy chốc nữa căn nhà của mình cũng sẽ chung số phận. Tôi không khỏi cảm thấy trống trải giữa khung cảnh ấy. Thật xót xa khi nghĩ đến một ngày căn nhà từng che chở bao buồn vui của gia đình sẽ không còn nữa. Sự hiện diện của căn nhà và xóm nhỏ này chính là chứng nhân cho biết bao gian khổ của gia đình tôi, cùng những biến động trong quá trình tôi lớn lên. Khi cảnh cũ không còn, ký ức của chúng tôi sẽ đi về đâu? Tôi đành chấp nhận thực tế rằng từ nay trở đi, tất cả chỉ còn tồn tại trong kỷ niệm. Và mỗi lần chạnh lòng, tôi lại tự nhắc nhở bản thân rằng đây là điều tốt nhất, rằng gia đình tôi đã bước ra khỏi gian khó với kết quả trọn vẹn nhất có thể.

Lòng tôi cũng mang nhiều hy vọng khi nghĩ về nơi ở mới, một căn hộ chung cư gần đó mà gia đình tôi được ưu đãi mua lại vì thuộc diện giải tỏa. Tôi mong cả nhà sẽ có cơ ngơi ổn định mà không phải vướng vào nợ nần ngân hàng. Nhưng trên hết, tôi mừng cho mẹ vì cuối cùng mẹ cũng có được một căn nhà của riêng mình, có giấy tờ pháp lý đứng tên đàng hoàng, một thành quả xứng đáng sau mấy mươi năm bươn chải và chắt chiu từng đồng. Bên cạnh niềm vui của gia đình mình, tôi cũng vui khi nghĩ đến cảnh rạch Xuyên Tâm được dọn dẹp và cải thiện môi trường. Nơi đây sẽ không còn là hố rác sinh hoạt, và sớm thôi, con rạch sẽ trở nên khang trang, sạch đẹp hơn để cộng đồng có một không gian sống tốt lành.

Chẳng bao lâu nữa, rạch Xuyên Tâm sẽ mang một diện mạo mới. Sau khi giải tỏa, những căn nhà lụp xụp sẽ không còn. Nơi đây sẽ trở nên chỉn chu, và giá bất động sản chắc chắn sẽ tăng vọt. Người ta sẽ coi đây là nơi “văn minh” hơn, nhưng con rạch sẽ không bao giờ còn là nơi cưu mang người dân tứ xứ đến Sài Gòn xây dựng cuộc sống từ đôi bàn tay trắng nữa.

Ảnh cung cấp bởi Ngọc Hân.

Những năm 2010, tôi sang Singapore du học. Đối với một đứa nhỏ, phải một mình xoay xở ở thành phố choáng ngợp là cả một thử thách gian nan. Tôi phải học cách thích nghi với đủ thứ thay đổi cùng lúc, từ nhỏ nhặt đến lớn lao: giao tiếp bằng ngôn ngữ mới, áp lực học hành, khác biệt về văn hóa, ẩm thực, rồi cả nỗi nhớ nhà. Thế nhưng, mọi thứ dần dần cũng đi vào quỹ đạo. Hệ thống giao thông công cộng vận hành rất trơn tru, chất giọng bản địa nghe mãi cũng thành quen, và tôi cũng chẳng thèm bánh mì hay cơm tấm nhiều như mình từng nghĩ. Tuyệt nhiên, có một khoảng trống trong lòng mà tôi không làm sao lấp đầy nổi, đó là sự vắng bóng của chiếc vòi xịt mông.

Singapore, cũng như bao quốc gia phát triển khác, theo văn hóa dùng giấy vệ sinh. Thời điểm đại dịch COVID-19 bùng phát dữ dội nhất, nhìn cảnh người dân ở các siêu thị Mỹ tranh giành, vơ vét từng lốc giấy mà tôi không khỏi ngơ ngác. Dù tôi hiểu được nguyên do đằng sau, nhưng từ nhỏ đến lớn giấy cuộn chưa bao giờ giữ vai trò quá quan trọng trong đời sống của tôi, nên tôi chẳng thể hình dung nổi nó lại quý giá đến vậy ở nơi khác. Là một người luôn tôn trọng các tiêu chuẩn vệ sinh, tôi sẽ không phán xét bất kỳ ai hay văn hóa nào về cách họ làm sạch cơ thể. Thoải mái lah, Singapore.

Quang cảnh buồn trong một nhà vệ sinh tại sân bay Jewel Changi, không thấy bóng dáng chiếc vòi xịt nào.

Nói đi cũng phải nói lại, có lẽ tôi cũng không cần phải đi vào chi tiết về những điểm bất tiện của giấy vệ sinh, từ nguy cơ gây tắc bồn cầu, làm rát da, giấy mỏng dễ rách, bề mặt thô ráp, chưa kể khi chùi dễ “dính chàm” và những tác động xấu tới môi trường do khai thác gỗ làm bột giấy. Trong khi đó, vòi xịt lại chinh phục người dùng bằng sự nhẹ nhàng thay vì thô ráp. Vòi xịt quan tâm đến môi trường và trải nghiệm của bạn. Vòi xịt sẽ không để bạn — và mông bạn — phải chịu khổ.

Ngày đó, mỗi năm tôi chỉ về thăm nhà được một hai lần. Sau chuyến bay dài và nhiều tháng trời ở xứ người, cảm giác được xịt dòng nước mát lành ngay khi về đến nhà như chữa lành mọi mệt mỏi trong tôi. Ôi thứ áp suất nước đó. Thứ dòng chảy tầng đó. Thứ cảm giác dịu lạnh đó. Được phun xịt thỏa thích đến chán thì thôi, yên lòng rằng không cần kiểm tra cũng biết là bàn tọa đã sạch trơn — đó là một đặc quyền, một sự tiện nghi không phải ai cũng có được.

Tiện nghi này không phải lúc nào tôi cũng được tận hưởng. Quay lại thập niên 1990, cũng giống như hầu hết các gia đình Việt Nam thời bấy giờ, nhà tôi chỉ dùng cầu tiêu ngồi chồm hổm, bên cạnh đặt một ca nhựa to cùng thau nước. Đến những năm 2000, khi chúng tôi tích góp đủ tiền để sửa nhà, chiếc bồn cầu bệt kèm theo vòi xịt đít mới toanh chính thức góp mặt trong đời sống gia đình.

Một toilet điển hình thập niên 1990.

Sự xuất hiện của chiếc vòi xịt đã trở thành thước đo của riêng tôi, giúp nhận biết sự phát triển của quê hương, trong suốt những chuyến đi khắp Việt Nam. Muốn biết mức sống của người dân đã cải thiện hay chưa, cứ nhìn vào một nhà vệ sinh sạch sẽ có trang bị vòi xịt là thấy. Vòi xịt bắt đầu phủ sóng tại các trạm nghỉ dọc tuyến quốc lộ đi Đà Lạt, miền Tây, rồi có mặt ở các khu vực công cộng như trung tâm thương mại và sân bay. Từ một món đồ xa xỉ, vòi xịt đã trở thành tiện nghi cơ bản của bao nhà.

Đủ kiểu nhà vệ sinh tại các quán cà phê ở Sài Gòn, liệu bạn có nhận ra góc quen nào không?

Thế nên, khỏi phải nói tôi đã ngỡ ngàng đến cỡ nào ngày đó khi đặt chân xuống sân bay Changi lần đầu, một trong những sân bay được đánh giá là hiện đại bậc nhất thế giới, mà lại chẳng tìm thấy một chiếc vòi xịt nào. Trống vắng vòi phun dâng trong lòng tôi. Tôi từng thử làm một cuộc khảo sát nhỏ với bạn bè quốc tế, và nhận ra rất nhiều nơi như Mỹ, Anh, Úc, Canada, Ecuador, Trung Quốc, Đài Loan... hoàn toàn vắng bóng chiếc vòi xịt. Ngay lúc này đây, vẫn có vô số người trên thế giới đang sinh hoạt hằng ngày với bờ mông bị giấy cuộn chùi rát cả da.

Mẫu bồn vệ sinh cổ điển tại Pháp, đã có chức năng rửa nhưng chưa “xịt” được. 

Nước Pháp thường được ghi nhận là nơi sáng chế ra chậu vệ sinh đầu tiên (bidet), khi ấy chưa có gắn đầu xịt cầm tay như hiện nay. Nhật Bản thì đã quá nổi tiếng thế giới với những chiếc bồn cầu thông minh đa chức năng. Nhưng đến nay vẫn chưa ai biết chính xác ai là người đã sáng chế ra chiếc vòi xịt cầm tay. Dù Việt Nam không phải là nơi khởi nguồn, chúng ta đã thấm nhuần một văn hóa sử dụng vòi xịt vô cùng phong phú. Đã đến lúc người Việt đứng ra lan tỏa nét đẹp của vòi xịt đến bạn bè năm châu. Tôi tin rằng vòi xịt nên là một quyền cơ bản của con người, và Việt Nam đủ khả năng đi đầu cuộc cách mạng đấu tranh giành quyền được có vòi xịt. Ngay cả bạn, quý độc giả đang đọc bài viết này, cũng xứng đáng có một bờ mông sạch sẽ, đồng chí ơi.

Rác AI đã tràn ngập đường phố. Đi đến đâu, ta cũng bắt gặp những gương mặt hoạt hình y chang nhau, cười nhăn nhở trên phông nền loang lổ màu mè. Mọi khoảng trống đều bị bôi trát đủ thứ hình thù sặc sỡ để che đi những lỗi vẽ sai bét: nào đồng hồ méo mó chữ số, ổ bánh mì vỏ sần sùi như da rắn, hay trái chanh dây ứ nước, lỗ chỗ ở giữa.

Sài Gòn lúc nào cũng hối hả. Bước ra đường là bao nhiêu âm thanh, hình ảnh bủa vây khiến người ta hoa mắt chóng mặt, chẳng mấy ai rảnh rỗi để bận tâm đến từng tấm biển hiệu. Nhưng nếu chỉ dừng chân, lia mắt nhìn kỹ một chút thôi, bạn sẽ nhận ra làn sóng AI đang nhận chìm thành phố của chúng ta.

Từ xe bán hàng rong đến biển quảng cáo ngoài cửa sổ của các chuỗi cửa hàng, những hình ảnh do công nghệ tạo ra đã làm thay đổi diện mạo không gian đô thị Việt Nam. Sự thay đổi ấy diễn ra êm ả bởi nó hòa vào một bức tranh thị giác đã quá chật chội. Suy cho cùng, từ đầu những năm 2000, người ta đã thi nhau làm biển hiệu thật to, thật nổi, bám víu vào chủ nghĩa tối đa để tranh giành sự chú ý giữa môi trường cạnh tranh quá khốc liệt.

Việc AI thâm nhập vào ngành quảng cáo nước nhà không phải là diễn biến quá bất ngờ. So với các nước trong khu vực, Việt Nam cởi mở hơn hẳn với làn sóng công nghệ khi có tới 78% doanh nghiệp đưa AI vào vận hành; bên cạnh đó là tỷ lệ sử dụng cá nhân rất cao, đứng đầu là thế hệ Gen Z thường xuyên nhắn tin với các chatbot để làm việc, học tập, thư giãn và xin lời khuyên. 

Chính phủ tuy kiểm soát gắt gao nạn tin giả và lừa đảo bằng AI, song vẫn ủng hộ tiềm năng của công nghệ này trong thúc đẩy công nghiệp và kinh tế, thậm chí còn ứng dụng AI vào các chiến dịch truyền thông công cộng. Vì thế, khoảng cách từ một câu lệnh tìm kiếm trên Gemini đến những hình ảnh món ăn méo mó dị dạng dán bên hông chiếc xe bún bò là vô cùng mong manh.

Động lực khiến các chủ quán tìm đến AI thay vì thuê thiết kế hay thợ vẽ biển hiệu là chi phí chứ không phải gu thẩm mỹ. Bạn bè lẫn đồng nghiệp đều bảo tôi, người ta tiết kiệm chi phí làm biển hiệu không có nghĩa là họ cũng bớt xén tiền nguyên liệu hay tiền lương nhân viên. Ừ thì, sẽ thật bất công nếu chúng ta trút giận lên những người bán hàng nặng gánh mưu sinh, không mấy bận tâm đến những tranh cãi về đạo đức hay các bài phân tích trên báo chí. Nhưng nếu vậy thì ai mới là người chịu trách nhiệm cho những sản phẩm mỹ thuật nghèo sáng tạo đang tràn ngập đường phố? Và chúng ta có thể làm gì trước thực trạng này?

Nếu không có được những lời giải đáp thỏa đáng, ta sẽ vô tình dọn đường cho giới tài phiệt công nghệ tiếp tục tung hoành, những quái vật khổng lồ, mà như nhà văn Arundhati Roy mô tả: “Một cái đầu duy nhất với một con mắt nhợt nhạt, không chớp mắt, đặt ngay trên trán, lệch hẳn về bên phải trung tâm, chiếu cái nhìn hằn học lên những con người bình thường và chỉ nhìn thấy những gì người thợ mỏ thấy ở một khu rừng giàu khoáng sản, hay những gì người xây đập thấy ở những dòng sông cuồn cuộn chảy. Tất cả chỉ là thứ để bòn rút, tích lũy rồi đem ra mua bán trên thị trường. Kệ xác khu rừng. Kệ xác dòng sông. Kệ xác con người.”

Thấy rác AI ngập tràn phố phường Sài Gòn song không ít người vẫn tặc lưỡi cho qua, cho rằng có khác gì thói dùng ảnh chùa suốt mấy chục năm nay ở nước mình đâu! Họ cho rằng vấn đề không nằm ở bản thân AI, mà do người ta xài nó quá cẩu thả. Nhiều ý kiến còn ca ngợi tiềm năng vô hạn của AI trong việc tạo ra hình ảnh, thậm chí sản xuất cả những phim chiếu mạng nhạt nhẽo, rồi kết luận rằng ảnh xấu hay dị dạng là do người nhập lệnh thiếu kỹ năng và kém chăm chút. 

Tất nhiên, những tranh cãi này rồi cũng thừa thãi, bởi những lỗi ngớ ngẩn về chất liệu hay bố cục chủ yếu xuất hiện ở các mô hình AI đời cũ. Dăm bữa nửa tháng nữa thôi, máy móc sẽ tiến bộ đến mức khó mà phân biệt nổi đâu là thật đâu là giả. Nhưng sự hoàn hảo máy móc ấy cùng lắm chỉ càng làm người ta thêm nhớ những sơ suất, vụng về hay khiếm khuyết của những tấm biển hiệu vẽ tay mà thôi.

Xét cho cùng, sự xuất hiện của biển hiệu AI tại Việt Nam chỉ là triệu chứng của một căn bệnh thời đại. Tương tự như những trào lưu thẩm mỹ trước đó, AI đang làm cạn kiệt nguồn sáng tạo và san bằng nét phong phú trong trải nghiệm của con người. Được nhào nặn từ cùng những lối mòn thuật toán và dữ liệu, các tấm biển hiệu giờ đây trông không khác gì nhau, dù là ở Sài Gòn, Boston, Caracas hay Belgrade. Hiện tượng này cũng giống như việc các quán cà phê ngày nay đều mang phong cách tối giản chuẩn mực như một cửa hàng Apple Store, hay các video ca nhạc đều lặp đi lặp lại những động tác vũ đạo giống nhau.

Thử bắt một nghìn con chim rừng lông lá sặc sỡ nhất rồi nhào trộn hết lại mà xem, thứ trút ra chỉ là một vũng bùn xỉn màu đặc quánh. Và tất nhiên, tiếng hót véo von, nét đẹp hoang dại hay những khiếm khuyết vẹn toàn của bầy chim cũng theo đó mà biến mất vĩnh viễn.

Nếu xe khách là con người, thì chắc nó sẽ là kiểu dễ bị ghét bỏ. Nó có thể là một chàng trai thô lỗ, phì phèo khói thuốc, thỉnh thoảng ré lên inh ỏi vì ai đó lỡ đi nhanh hơn nó vài bước chân. Hoặc nếu là một cô gái, thì là kiểu đỏng đảnh, nhất là trong mấy mùa nghỉ lễ, sẽ có vô số người phải xếp hàng dài mong được đồng hành, nhưng nó chỉ cho phép ai đến sớm hơn, có khi còn làm khó dễ người ta đủ đường.

Nhắc về những chuyến xe khách đường dài, tôi nhớ nhất những ô cửa kính sáng choang ánh đèn trong đêm, những lần mắt nhắm mắt mở giữa cơn buồn ngủ chập chờn, nghe bản nhạc bolero bất hủ của bác tài. Hay mỗi cảnh tượng bên ngoài cửa sổ lướt qua đôi khi lặp đi lặp lại nhưng chẳng nhàm chán. Tôi cứ mải miết nhìn qua ô cửa sổ hàng giờ, chỉ để ngắm vườn thanh long trải dài dưới cái nắng gió Bình Thuận, hay mơ màng nhìn đám mây quấn quýt tòa nhà trên cao nguyên Đắk Lắk…

Nhắm mắt, mở mắt, những cảnh tượng thiên nhiên ấy cứ vùn vụt trôi qua trong ngậm ngùi. Có lẽ vì thế mà những trạm dừng chân được ra đời, như để ta từ từ trở về với đời sống thường nhật. Giữa một chuyến đi hàng trăm cây số, qua vài ba trạm dừng chân đông đúc như phiên chợ ở phố, tôi tự hỏi: không biết có ai thương, ai nhớ nơi ấy không?

Tôi từng vô tình đọc qua về thứ gọi là chốn phi địa điểm (non-place), một lý thuyết của Marc Augé, và khái niệm này bỗng vỡ ra cho tôi cảm giác lạc lõng khi có mặt ở nơi đông người. Chốn phi địa điểm là một chốn không gian mà ta đi xuyên qua để đến một nơi khác, ở đây là trạm dừng chân mà tôi đang muốn nói tới. Nó có thể không khơi gợi cảm xúc gì với những ai hiện diện ở đó vì chẳng phải là điểm đến của họ. Nó giống như những thước phim không tiếng động, nhưng có rất nhiều chỉ dẫn. Chúng ta vẫn có thể đạt được mục đích dù chẳng nói với nhau lời nào: thông qua các biển báo, nhãn mác, bảng hiệu… được bày biện khắp nơi. Bất cứ mong muốn cơ bản nào cũng đều được đáp ứng như vệ sinh, ăn uống, giải trí. Bản sắc con người tạm thời bị xóa nhòa đi vì họ có cùng những nhu cầu cơ bản, và những hành động có vẻ giống nhau.

Đó là cách nhìn nhận dưới một lý thuyết phương Tây, nhưng thử lục lọi và sưu tầm ký ức mỗi người, biết đâu chốn phi địa điểm đó cũng gợi lên cái thương, cái nhớ trong lòng người ta?

Có mấy ai nhớ đến những gì xảy ra với mình ở hàng chục trạm dừng chân ghé qua trong suốt cuộc đời không?

Hồi tiểu học, tôi từng ngồi xe khách ra miền Bắc. Khi ấy, giao thông chưa thuận tiện, nên phải mất đến 3 ngày mới tới nơi. Suốt quãng đường ấy, tôi lên rồi xuống không biết bao nhiêu trạm dừng chân. Điều tôi nhớ nhất là những đứa trẻ trạc tuổi mình sống ở đó. Có lần, tôi men theo một lối nhỏ giữa dòng người và vô tình bắt gặp một căn phòng nhỏ. Trước cửa, những đôi dép nằm la liệt. Bên trong, các bạn nô đùa, khiến tôi tưởng tượng đó là một “căn cứ bí mật” của riêng mình. Một lát sau, những đứa trẻ ấy lại bước ra, bưng từng đĩa thức ăn đặt lên bàn cho khách. Tôi khi ấy chưa hiểu nhiều về cuộc sống, chỉ thấy lạ khi những người cùng tuổi mình lại có một mùa hè khác đến thế.

Trong ký ức của phần đông người say xe như tôi, mùi ở trạm dừng là thứ đặc biệt ghi nhớ. Mùi có thể thành hình hài theo trí tưởng tượng. Tôi “thấy” mùi dầu xe và khói như vấn vít vào quần áo, tóc tai và mọi ngóc ngách của trạm dừng. Sau tới, tôi “thấy” mùi ở những sạp bán đồ ăn đầy ắp, nhất là mùi từ hàng phở. Mẹ tôi thường gọi một tô người lớn và xin thêm cái bát con để chia phần ăn ra cho tôi. Cái mùi phở chẳng mấy đậm đà, vì nó hòa vào vô vàn thứ mùi có sẵn ở đó, thế mà cứ nhớ mãi.

Tôi còn nhớ trạm dừng sau cung đường đèo Hải Vân: bên dưới mái che, quầy hàng vẫn sáng đèn, hành khách vẫn đông đúc qua lại. Nhưng chỉ cần đưa mắt ra ngoài, cảnh vật lập tức đổi khác. Tôi chỉ còn thấy đồi núi, cây cối và những khoảng xanh trải dài sâu hun hút phía trước. Xen giữa núi rừng là những miếu thờ nhỏ, vài ngọn đèn quả nhót leo lét như những đốm lửa đang canh gác cho rừng từ hàng trăm năm tuổi.

Chớp mắt đã mấy lần mười năm. Khi 16 tuổi, vào mùa nghỉ hè, tôi được làm công việc bán hàng ở trạm dừng chân, qua lời rủ từ bạn bè.

Mỗi ngày, tôi thức dậy từ 4 giờ sáng, đi hơn 10 cây số đến nơi làm việc, kết thúc ca vào khoảng 7 giờ tối rồi lại trở về nhà. Tôi được phân công đứng ở quầy bán bánh bao, nước mía và bánh phèn la, cũng là quầy đắt khách nhất trong số những quầy hàng ở trạm dừng. Bánh bao, thứ bánh lúc nào cũng được chú ý với vẻ ngoài tròn trịa, khoác chiếc áo bông dày dặn mặc dù ở nơi nóng như lò (hấp). Nó là thứ bánh chiều lòng khách đến, hài lòng khách đi nhất. Người lớn ăn nó để lót dạ, ăn không hết thì có thể gói mang lên xe; trẻ em thì mê tít với chiếc vỏ mềm, tựa như bánh bông lan; bên trong có nhân thơm lừng, nóng hổi.

Ngoài bán hàng, tôi còn lau bàn, xếp hộp, dọn quầy và liên tục chuẩn bị đồ cho lượt khách tiếp theo. Tôi thấy mình như một mắt xích trong dây chuyền đón khách của trạm dừng chân. Đúng 6 giờ sáng, lượt khách đầu tiên bắt đầu đến ồ ạt, mỗi ngày đều như thế. Mọi thứ ở đây dường như được lập trình để lặp lại: những chuyến xe đến rồi đi rất đúng khung giờ. Chúng tôi cũng chẳng cần trò chuyện quá nhiều với khách hàng. Người ta đến, mua một món gì đó, nghỉ chân đôi ba phút rồi lại tiếp tục hành trình.

Cũng chính khi bước vào bên trong không gian “phi địa điểm” này, tôi bắt đầu có những chiêm nghiệm khác về nó.

Nhiều năm trước, tôi từng đứng từ phía ngoài để nhìn đứa trẻ làm việc ở trạm dừng chân và tự hỏi: sao chúng không về quê chơi như tôi? Khi ấy, tôi đã nghĩ chắc hẳn chúng vất vả lắm. Mẹ tôi hay kể câu chuyện về những đứa trẻ phải sớm bươn chải, để tôi phải ngoan ngoãn hơn. Khi ấy, tôi chỉ nhìn mọi thứ bằng sự ái ngại ngây thơ của một đứa trẻ được bao bọc.

Trạm dừng chân, giờ là một địa điểm thực thụ trong hành trình trưởng thành của tôi.

Mãi đến khi tự mình đứng sau quầy hàng, tôi mới hiểu thế giới này rộng lớn và muôn vẻ hơn những gì tôi từng biết; rằng có lẽ tôi đã nhìn cuộc sống của người khác bằng thước đo của riêng mình. Mỗi đứa trẻ có một hoàn cảnh, và đằng sau sự lo toan sớm ấy là những câu chuyện mà một người qua đường như tôi khó lòng thấu hết. Biết đâu những đứa trẻ năm ấy, trong không gian tưởng như chỉ toàn bận rộn và vất vả, vẫn có những niềm vui tuổi thơ nhỏ bé, như “căn cứ bí mật” chật chội mà ấm áp tôi từng vô tình thoáng nhìn qua cửa sổ năm nào.

Về phần mình, mùa hè năm 16 tuổi, tôi không thấy mình đang đánh đổi điều gì. Trái lại, 3 tháng đứng sau quầy hàng, giữa những chuyến xe đến rồi đi, đã trở thành trải nghiệm đáng giá trước thềm năm học mới. Kết thúc mùa hè, tôi có thể tự tay mua những món quà nhỏ cho gia đình bằng khoản tiền mình tự kiếm được.

Trạm dừng chân như tấm vé thông hành của đời người. Khi chúng ta có càng nhiều trải nghiệm với nó, thì có vẻ đã đi đây đi đó kha khá nơi rồi. Lúc còn bé, tôi đã luôn phải bám chặt lưng áo người lớn mỗi lần xuống xe vì sợ lạc mất. Khi học cấp 3, tôi đã có thể đứng trong sạp đồ ăn và bán hàng, nhìn dòng người xa lạ tới lui, biết rằng chẳng thể gặp lại. Khi tôi lên đại học, tôi có thể cùng chiếc xe máy vượt trăm cây số, đến nơi, tự mua đồ ăn và nghỉ ngơi, sau đó lại gói ghém lên đường.

Tôi nghĩ, phía trước mỗi chúng ta đều sẽ có một cột mốc nào đó được ghi lại ở một trạm dừng chân. Có thể là lần đầu tiên đi một chuyến thật xa, lần đầu tự lái xe xuyên tỉnh, một cuộc gặp gỡ tình cờ… Nên nếu có dịp, mong rằng chúng ta thư thả nghĩ xem lần này mình ghé trạm dừng chân có khác lần trước không. Thế nên, xin chúc thượng lộ bình an trên hành trình của riêng mình.

Hơn mười mấy năm đi làm ở Sài Gòn, tôi đã trải qua không biết bao nhiêu lần đổi văn phòng, loanh quanh khắp mấy quận trung tâm. Chừng ấy thời gian, chốn đi về của tôi cứ dịch chuyển từ Bình Thạnh sang Thảo Điền, nên mỗi sáng chiều đều tốn không ít thời gian “vật lộn” trên đường.

Tuyến metro của thành phố tuy đã đi vào vận hành, nhưng với hành trình đi làm hằng ngày của tôi thì chẳng ăn nhập là bao. Thế nên, hầu như ngày nào tôi cũng phải gồng mình trên yên xe, chen chúc qua những đại lộ kẹt cứng để rồi vừa cập bến công ty đã thấy người ngợm mệt nhoài.

Năm ngoái, khi công ty lại dời chỗ, tôi gõ địa chỉ mới vào Google Maps thì ứng dụng gợi ý ngay tuyến đường Võ Thị Sáu bằng một vệt xanh đậm lè. Kính trọng vị anh hùng bao nhiêu thì tôi lại sợ cái cảnh kẹt xe trên con đường mang tên bà bấy nhiêu. Từng nhiều lần qua đây vào giờ cao điểm, tôi chẳng mấy hào hứng với lộ trình này. Nhưng nhìn kỹ lại màn hình, tôi phát hiện một đường mờ xám chạy dọc đường Hoàng Sa, tức đoạn đường ven kênh Nhiêu Lộc-Thị Nghè, tính ra chỉ tốn thêm tầm 5 phút di chuyển.

 Những vòi nước tưới cây vô tình tưới mát cho cả thảm cỏ lẫn người đi đường.

Đi theo lộ trình này hóa ra lại thích mê ly. Giữa dòng người buổi sáng hối hả ở Sài Gòn, 15 phút thong thả chạy xe qua đoạn đường này cho tôi một khoảng lặng hiếm hoi để xóc lại tinh thần trước khi bước vào ngày làm việc. Dòng kênh uốn lượn như chiếc đuôi rồng bao bọc lấy khu dân cư dung dị dọc hai bên bờ. Và nhờ hàng cây rợp bóng cùng quy định cấm ô tô trước 9 giờ sáng, đoạn đường như một khoảng trời rộn rã thi vị cho mọi giác quan.

Hai hàng cây xanh mướt dọc đường Hoàng Sa là “ốc đảo” dịu mát giữa nắng trời oi ả.

Những vòi nước tưới cây bên đường cũng góp phần làm cho cảnh vật thêm vui mắt. Nhiều hôm vòi phun dở chứng xòe ra từng chùm bụi nước trắng xóa, làm ai đi ngang cũng phải rù ga chạy tạt qua cho đỡ ướt. Thôi thì cũng xem như “giải nhiệt” công cộng miễn phí. Nhằm những ngày thảm cỏ ven kênh vừa được cắt tỉa, gió đưa mùi cỏ tươi thơm nức cả mũi.

Dọc bờ kênh có vô số ngôi chùa tĩnh lặng. Mùi nhang thoang thoảng lan tỏa trong không khí mang lại nguồn năng lượng an bình mỗi sớm. Nhờ vậy mà 15 phút chạy xe tà tà trên đường Hoàng Sa đôi khi lại là khoảng thời gian thư thái nhất của tôi trong ngày. Mấy ai đi làm buổi sáng mà may mắn tìm được cảm giác thảnh thơi đến thế?

Tác giả Brian Letwin là nhà đồng sáng lập và CEO của Saigoneer.

Sớm, mở toang cánh cửa sổ đón những tia nắng đầu tiên, tôi nghe mùi hoa đặc trưng quen thuộc thoang thoảng trong không khí se se lạnh. Năm nay, trời vào thu sớm, và chỗ tôi hoa sữa cũng đã bung nở những hương thơm nồng nàn.

Người ta hay nói về hoa sữa như “nàng thơ” của mùa thu Hà Nội, phủ kín các con phố bằng lớp áo trắng tinh khôi và mùi hương ấy trở thành mảnh ký ức đậm đà của những con người thủ đô. Cứ mỗi mùa thu sang người ta lại nhắc về hoa sữa trong hai dòng cảm xúc: một là háo hức mong chờ, mê mẩn cái mùi thơm quyến rũ và hai là “chẳng ngửi được, khó chịu vô cùng.”

Cứ thế hoa sữa cứ hiện diện trong những lời nhắc về mùa thu, đan xen từ đơn thuần cảm mến, hờn trách vì chẳng yêu đến những lời ca tâm tình ngọt dịu về thứ quà mà mùa thu đã ban tặng. Dù có yêu, có ghét thì người ta cũng chẳng thể nào phủ nhận rằng hoa sữa từ rất lâu đã trở thành dấu ấn riêng, là hương thơm gợi nhắc về những điều xưa cũ, dịu dàng và khó phai.

Hoa sữa — nàng thơ của mùa thu Hà Nội. Nguồn ảnh: Báo Tiền Phong.

Có một loài hoa gần gũi như thế

Hoa sữa có tên khoa học là Alstonia scholaris, cùng với một tên gọi khá dân dã là mò cua. Nhưng mọi người vẫn quen dùng cái tên hoa sữa vì loại cây này có nhựa màu trắng giống như sữa, hương thơm lại rất nồng nàn và cái tên hoa sữa cũng rất điệu đà khi nhắc cùng với mùa thu.

Cây hoa sữa là một loài thực vật nhiệt đới thường xanh thuộc chi Hoa sữa, họ Dừa cạn, có tuổi thọ lên đến vài trăm năm. Thân cây to, thẳng đứng có chiều cao từ 10 đến 20m, đôi khi có thể cao đến tận 50m với tán lá xanh tỏa rộng, nên cây thường được trồng ở những tuyến đường, khuôn viên, khu dân cư để tạo bóng râm. Cây hoa sữa thuộc tính nhiệt đới, khá dễ trồng, ưa sáng và có tốc độ sinh trưởng nhanh, phân bố rộng rãi khắp các tỉnh thành trên cả nước và đặc biệt có những nơi hoa sữa phủ khắp thành phố như Nha Trang, Quy Nhơn hay Hà Nội.

Hoa sữa tán rộng, lá xanh thẫm và có mùi hương nồng nàn đặc trưng. Nguồn ảnh: Wikimedia.

Hoa sữa nở theo chùm, với những bông hoa trắng nhỏ li ti có hình dạng như những chiếc phễu. Mỗi bông hoa nhỏ có 5 cánh hoa và 5 lá đài xếp thành 4 vòng xoắn nhau như được kết lại thành một đoá hoa to, phủ một màu trắng trên nền lá xanh thẫm, đẹp mê mẩn. Hình ảnh những tán hoa tinh khôi lặng lẽ đung đưa dưới ánh nắng vàng dịu của một sớm mùa thu luôn là hình ảnh vô cùng lãng mạn, chỉ cần nhìn thấy là tôi đã cảm nhận được mùa thu như ôm lấy mình, hòa quyện trong từng làn hơi giữa thành phố.

Và có lẽ chính mùi hương đặc biệt, không trộn lẫn đó mới chính là thứ khiến nhiều người thấy nhớ nhất. Một hương thơm rất nhẹ nhàng nhưng cũng rất ngào ngạt, có chút gì đó giống mùi hoa dạ lý hương, nhưng cũng rất khác khi toả hương dưới tiết trời mùa thu se lạnh, rất dễ chịu khi hít từng đợt hương thoảng qua nhưng lại rất ngộp khi hương hoa toả ra dày đặc, nhất là khi càng về đêm.

Hoa sữa nở theo chùm dưới sắc trời mùa thu. Nguồn ảnh: Dân Trí.

Những người con Hà Nội và thậm chí cả ai đó trót yêu vùng đất này chắc hẳn sẽ có đôi lần nhớ da diết cảm giác ngồi nhâm nhi ly cà phê sữa, ăn gói cốm xanh rồi thả cảm xúc theo mùi hương hoa sữa mỗi độ cuối năm. Để mỗi lần nghe thấy ca khúc ‘Nhớ mùa thu Hà Nội’ của nhạc sĩ Trịnh Công Sơn tôi lại thấy lòng bâng khuâng khó tả:

Hoa sữa nở hoa trên đất Việt từ bao giờ?

Ngước nhìn những tán cây to, xum xuê cành lá, trắng xoá bông hoa tôi tự hỏi cây hoa sữa đã được người ta trông xuống mảnh đất này từ bao giờ. Câu hỏi ấy được nhà báo Nguyễn Ngọc Tiến lý giải như sau: “Người Pháp trồng cây hoa sữa đầu tiên ở phố Quán Thánh. Người ta thấy cây hoa sữa này thân cao, lá tạo ra bóng mát để che cho người đi đường vào mùa hè gay gắt ở miền Bắc nên những năm tiếp theo, hoa sữa được trồng ở các phố như Nguyễn Du và một vài con phố khác. Và vì thân cây này có nhiều mấu xù xì nên dân gian thường gọi là cây hoa vú trâu. Đầu thế kỷ 20, hoa sữa được trồng rất thưa, cây nọ cách cây kia khoảng 10–15m. Vì thế vào cuối tháng 9, đầu tháng 10, hương hoa nở chỉ thoang thoảng, không gay gắt.”

Từ dạo đó cây hoa sữa cũng lan rễ khắp các phố phường Hà Nội, với con phố Nguyễn Du trở thành “phố hoa sữa” của Hà thành mà nhiều người bảo chỉ có Nguyễn Du mới cho ta thấy hoa sữa đẹp như thế nào. Những năm gần đây, hoa sữa được trồng ở khắp Hà Nội, Nguyễn Du không còn là con phố duy nhất có nhiều loại hoa này nữa. Đi trên phố Thụy Khuê, Quán Thánh, Cửa Bắc hay Đào Tấn cũng dễ dàng bắt gặp mùi hương quen thuộc mỗi độ thu về. Đặc biệt nhiều bạn trẻ rất thích cảm giác dạo quanh Hồ Gươm buổi sớm, cảm nhận một chút heo may tan trong mùi hoa sữa, nhìn những rổ hoa đậm sắc thu tạo nên những khoảnh khắc thật khó phai mờ.

Những hàng cây hoa sữa ở Thành phố Thái Bình. Nguồn ảnh: Sài Gòn Tiếp thị.

Rời Hà Nội, hoa sữa bắt đầu chuyến hành trình xuyên Việt, dù mùi hương “nhạt dần” nhưng vẫn mang đậm mang nét đặc trưng của mùa thu và làm cho những người trót yêu Hà Nội càng nhớ, càng thương. Độ đầu tháng 10, đoạn đường Nguyễn Lương Bằng giao với Trần Văn Trà ở quận 7 (Tp. HCM) đều cảm nhận mùi hương hoa sữa ngọt ngào phả vào trong gió. Hàng hoa sữa khoảng 20 cây, được trồng từ năm 1997. Hoa sữa ở Sài Gòn không phổ biến nhưng nó cũng biết cách làm cho người ta cảm nhận được hương thơm khi rải rác ở khắp thành phố. Như bên đường Hoàng Sa, Trường Sa có vài cây, rồi ở khu công nghiệp Vĩnh Lộc cũng có một cây, trước những khu chung cư, căn hộ cũng thoảng dịu mùi hoa sữa.

Không chỉ mỗi miền lạnh hay những khu đô thị lớn, về miền Tây vào mùa thu tôi cũng bắt gặp mùi hoa sữa, An Giang mùa này chắc hoa cũng đã trổ đều trên những đoạn cành. Có người bạn từng bảo với tôi đi từ ngã ba lộ tẻ ở huyện Châu Thành về đến Ngã tư Đèn 4 Ngọn ở Tp. Long Xuyên (tỉnh An Giang), phải qua 6 “trạm hoa sữa.” Mà đậm đặc nhất, chắc là khu vực gần cầu Hoàng Diệu và đường Nguyễn Trãi. Dù hoa sữa nhìn thì vẫn vậy nhưng tôi vẫn cảm nhận được ở xứ này, hoa sữa chẳng có được dáng vẻ yêu kiều như người ta vẫn miêu tả hoa sữa Hà Nội. Đúng là khi đã trở thành biểu tượng của một vùng đất thì khi rời khỏi vùng đất đó nó trở nên mờ nhạt hơn nhiều.

Luận công, luận tội loài hoa của mùa thu

Hoa sữa cứ an phận làm đúng sứ mệnh với mùa thu, vậy mà cuộc đời của nó cũng được người ta mang ra phán xét nhiều.

Đã có không biết bao nhiêu vụ kiện hoa sữa diễn ra, vì người dân không thể chịu được mùi hoa sữa quá dày đặc. Cứ mỗi mùa hoa sữa về, có ai đó vẫn còn nhớ nhiều chuyện người dân Tam Kỳ đi kiện cây hoa sữa vì khiến cho họ bị dị ứng, hen suyễn, nhức đầu. Và khi đã hết mùa hoa thì trái hoa sữa chín, nở bung những lông tơ bám đầy đường và đồ vật. Hay người dân ở thành phố Trà Vinh, tỉnh Trà Vinh cũng từng kiến nghị, đòi “kiện” hoa sữa vì quy hoạch hoa sữa không hợp lý gây khó chịu và ảnh hưởng đến đời sống.

Từ làn sóng gây tranh cãi về hoa sữa, nhiều tuyến đường trên khắp cả nước cũng đã tiến hành chặt bỏ cây hoa sữa và thay thế bằng nhiều loại cây xanh mới. Đọc vài trang tin luận công-luận tội hoa sữa vì cái mùi không phải ai cũng thấy dễ chịu, tôi mới biết hoa sữa đâu chỉ được nhắc nhiều trên đất của mình, mà còn ở nhiều quốc gia khác nữa.

Tất nhiên với thuộc tính giống cây nhiệt đới, hoa sữa xuất hiện nhiều ở các nước thuộc Đông và Nam Á. Tờ Bangkok Post tại Thái Lan từng đưa một bài viết khuyên rằng nên trồng hoa sữa để khử mùi nếu khu vực xung quanh quá khó chịu. Ở Ấn Độ, nếu như một bộ phận người dân đón nhận hoa sữa bằng nhiều niềm yêu thích, người ta mô tả mùi hương hoa sữa “khiến con người dù bận rộn cũng phải dừng lại để thưởng thức” thì một số đông khác lại cho rằng hoa sữa khiến họ gặp nhiều rắc rối.

Những tuyến đường ngập màu hoa sữa. Nguồn ảnh: ivivu.

Cơ quan chức năng ở Noida (Ấn Độ) cho biết: “Nếu bệnh nhân hen suyễn đứng dưới gốc cây hoa sữa quá lâu, họ có thể gặp một số vấn đề về hô hấp.” Vì thế, họ đã tiến hành thay thế cây hoa sữa bằng cây bằng lăng. Hay tại Đài Loan, hơn 2/3 số lượng hoa sữa tại trường trung học Chihcheng cũng bị chặt hạ vì mùi hương hoa sữa gây ảnh hưởng không tốt đến học sinh của họ.

Đúng là điều gì dù đẹp đến đâu thì cũng sẽ có người thích kẻ chê.

Tìm cách giữ mùi hương thủ đô

Nhưng mà sau tất cả, dù người ta có ghét, có thương, có người giận hờn muốn chặt bỏ hàng hoa sữa thì tôi vẫn biết sâu thẳm trong trái tim những người con yêu thủ đô vẫn quý loài hoa này lắm, quý vì những kỉ niệm với cái tình đậm đà và trân quý. Trong vô thức, ai đó đã, đang và sẽ luôn chờ loài hoa ấy bung nở hương thơm đầu tiên, báo hiệu cho một mùa thu xao xuyến sắp bắt đầu.

Để giữ gìn hình ảnh của loài hoa ấy và cũng khiến cho mọi người cảm thấy dễ chịu hơn, hoa sữa cần được quy hoạch lại mật độ cây, cụ thể chỉ nên trồng cách nhau tối thiểu 50m nhưng thực tế, nhiều địa phương lại trồng quá dày, chỉ 2–3m đã có một cây. Việc chặt hạ hay di chuyển bớt các cây hoa sữa ở nhiều tuyến phố sẽ giúp đảm bảo giữ gìn một nét đẹp của mùa thu mà vẫn đảm bảo được sức khoẻ của người dân và bảo vệ môi trường.

Từ kinh nghiệm ứng phó với thời tiết khắc nghiệt của người Việt xưa đến làn sóng “nhiệt đới hóa” kiến trúc Xô Viết thời kỳ tái thiết, những ô gạch hoa gió mỏng mảnh chính là điểm giao thoa tài tình giữa triết lý sống thuận tự nhiên xưa cũ với dòng chảy kiến trúc hiện đại — nơi gió, ánh sáng và thời gian cùng hòa vào làm một.

Ngôn ngữ của gió và ký ức kiến trúc Việt

Nếu ai đó dừng chân thật lâu trước những mảng tường của những ngôi nhà, ngắm nhìn những ô gạch đục rỗng với muôn hình vạn trạng hoa văn chạy dọc theo hành lang các khu tập thể hay trên những bức tường nhà dân… nhiều người sẽ nhận ra một ngôn ngữ chung của các ngôi nhà Việt Nam: ngôn ngữ của gió, của ánh sáng và của sự thích nghi khí hậu.

Những ô gạch ấy, người đời quen gọi bằng cái tên rất đỗi thân thương và đầy thi vị là gạch hoa gió, hay gạch bông gió. Dù có tên gọi là gì, nó vẫn chính là loại gạch kết nối triết lý sống thuận tự nhiên của người Việt xưa với hơi thở nhiệt đới hóa của kiến trúc hiện đại.

Bóng đổ của ánh sáng xuyên qua bức tường gạch hoa gió. Ảnh/Thiết kế: Chí Trung.

Ngược dòng thời gian về vùng Đồng bằng Bắc Bộ thời kỳ tiền đại công nghiệp, kinh nghiệm thích nghi với khí hậu khắc nghiệt, nhất là từ cái nắng hè oi nồng của gió phơn Lào, cái lạnh mùa đông gió bấc cho đến những ngày nồm ẩm kéo dài, đã sớm trở thành một phần bản sắc trong đời sống cư dân. Thay vì đối đầu với thiên nhiên, người Việt xưa từ thế kỷ XI–XIX đã vận dụng tri thức dân gian và thuật phong thủy (với cốt lõi là điều tiết dòng chảy của gió và nước) để xây dựng không gian sống hòa hợp. Như PGS. TS Chu Quang Trứ trong cuốn Kiến trúc dân gian truyền thống Việt Nam đã tổng kết, các công trình nhà ở truyền thống luôn ưu tiên mở hướng Nam hoặc Đông Nam để đón gió mát, đồng thời chắn kín hướng Bắc nhằm hạn chế không khí lạnh.

Khép lại thời kỳ phong kiến với những nếp nhà tre gỗ dân dã cùng hệ thống đình, đền, chùa mang đậm đời sống tâm linh, cảnh quan kiến trúc miền Bắc bước vào giai đoạn biến đổi sâu sắc trước những biến động lịch sử lớn của thế kỷ XIX và XX.

Một nhà dân có tuổi đời hơn 100 năm, từng trùng tu vào năm 1987. Ảnh: Chí Trung.

Từ kinh nghiệm dân gian đến sự giao thoa Đông Tây

Khi người Pháp chính thức nổ súng xâm lược, họ mang theo tư duy không gian phương Tây, một triết lý thiết kế xuất phát từ vùng khí hậu ôn đới, coi trọng tính công năng, hình khối hình học chuẩn mực và xu hướng đóng khép không gian để giữ nhiệt. Ở thời kỳ đầu, tư duy này thể hiện rõ qua sự xuất hiện áp đặt của các công trình Tân cổ điển hoành tráng hay những ngôi biệt thự mang phong cách địa phương Pháp. Nhằm khỏa lấp nỗi hoài niệm quê hương của các kiều dân, người Pháp đã bê nguyên xi bản sao kiến trúc từ các vùng núi hay ven biển chính quốc sang Hà Nội.

Tuy nhiên, việc áp dụng mô hình nhà xứ lạnh mau chóng bộc lộ hạn chế trước thực tế khí hậu nhiệt đới gió mùa. Những mảng tường dày đóng kín khiến không khí bên trong trở nên ngột ngạt, tích nhiệt oi nồng vào mùa hè và đọng ẩm bí bách trong những ngày nồm. Chính sự chênh lệch này đã buộc các kiến trúc sư Pháp phải điều chỉnh, tìm giải pháp thích ứng với điều kiện bản địa.

Cũng trong bối cảnh này, những ô gạch hoa gió (hay gạch bông gió/thông gió) theo chân người Pháp vào Việt Nam, công nghệ đúc gạch xi măng và gạch thông gió nhanh chóng được đưa vào xây dựng tại các biệt thự, công sở và nhà phố. Hệ thống hành lang sâu, vòm cửa thông gió và đặc biệt là gạch hoa gió bắt đầu được đưa vào thiết kế như những mắt xích thoát nhiệt tự nhiên, cho phép dòng không khí liên tục luân chuyển mà vẫn chắn được nắng gắt. Sự va chạm và dung hòa đó đã đặt nền móng cho sự ra đời của Phong cách Đông Dương từ thập niên 1920, nơi kỹ thuật xây dựng phương Tây hòa quyện cùng giải pháp che nắng, đón gió truyền thống của phương Đông.

Ô cửa gạch hoa gió quen thuộc với nhiều người dân Việt Nam. Ảnh: Chí Trung.

Sau mốc lịch sử ký kết hiệp định Geneva năm 1954, kết thúc chiến tranh Đông Dương chấm dứt chế độ thực dân Pháp tại Việt Nam, miền Bắc bắt đầu công cuộc tái thiết xã hội chủ nghĩa, và một diện mạo kiến trúc mới đã ra đời, trưởng thành từ trong gian khó và tro tàn chiến tranh. Sự tàn phá khốc liệt của những trận mưa bom bão đạn của cái gọi là “Chiến tranh hủy diệt” từ năm 1965 đến 1973 đã biến nhiều đô thị như Hà Nội, Hải Phòng, Vinh trở thành những tọa độ bị tàn phá nặng nề. Trong bối cảnh ấy, nguồn viện trợ từ các nước anh em Xã hội Chủ nghĩa như Liên Xô, Đông Đức, Triều Tiên… đã góp phần thắp lên hy vọng về một cuộc sống mới. Những thành phố hoang tàn nhanh chóng phục hồi với mong ước của người dân về một hạ tầng hiện đại, có điện, nước máy và không gian sống văn minh cho tất cả mọi người bắt đầu được hiện thực hóa.

Chính trong không gian lịch sử đặc biệt này, mô hình “tiểu khu nhà ở” hay các “Khu Tập Thể” (KTT) học hỏi từ lý thuyết “microrayon” và kiểu nhà “khrushchevka” của Liên Xô đã mọc lên khắp nơi. Các khu tập thể được xây dựng bởi các đất nước trong khối Xã hội Chủ nghĩa như Kim Liên, Nguyễn Công Trứ cho đến Giảng Võ, Thành Công. Đó là hình ảnh của những khối nhà bê tông lắp ghép hay xây gạch 4-5 tầng sơn màu vàng mù tạt trầm mặc, nằm thẳng tắp và ngay ngắn giữa những khoảng cây xanh tươi mát.

Khu tập thể Giảng Võ được chụp năm 1988. Ảnh: William E Crawford/VnExpress.

Trong cuốn Kiến trúc của các nước Xã hội Chủ nghĩa ở nước ngoài do tập thể các tác giả người Liên Xô viết và xuất bản giai đoạn 1966–1977, các khu tập thể ở Việt Nam điển hình với: “Trung tâm của các khu phố nhỏ và khu dân cư được thiết kế có tính đến khí hậu, theo nguyên tắc ‘trung tâm kiểu công viên,’ sao cho các khu phức hợp công trình dịch vụ được bao quanh bởi cây xanh.”

Dù mang tư duy quy hoạch Liên Xô hướng đến tinh thần cộng đồng, xóa bỏ chủ nghĩa cá nhân với những hành lang dài dùng chung, nhà vệ sinh hay bếp chung đầy kỷ niệm, tác giả Đặng Hoàng Vũ đã chỉ ra “ảnh hưởng của kiến trúc Xô Viết đối với kiến trúc nhà ở và công cộng tại Hà Nội giai đoạn 1954-1986,” là việc các kiến trúc sư Việt Nam đã khéo léo điều chỉnh phương châm thiết kế từ “Bền vững-Thích dụng-Mỹ quan-Kinh tế” của người Nga, sang “Bền vững-Thích dụng-Tiết kiệm-Đẹp trong điều kiện có thể” để phù hợp với thực tế đất nước lúc bấy giờ.

Và điều kỳ diệu nhất là những khối bê tông khô cứng mang hơi thở Xô Viết ấy khi đặt vào dải đất miền Bắc Việt Nam đã được “nhiệt đới hóa” một cách đầy hợp lý và sáng tạo, mà sự hiện diện của những tường gạch hoa gió chính là minh chứng sống động nhất.

“Trung tâm công viên” Làng Chuyên gia Liên Xô Thủy điện Hòa Bình. Biên tập: Chí Trung.

Kế thừa bài học đắt giá từ quá trình thích ứng khí hậu của người Pháp như đã nói ở trên, thế hệ kiến trúc sư Việt Nam đầu tiên, những người trưởng thành từ Trường Mỹ thuật Đông Dương hay từ Pháp, cả những lớp KTS du học Liên Xô về nước và những KTS nước ngoài (chủ yếu thuộc khối XHCN) làm việc tại Việt Nam, đã rút kinh nghiệm từ sai lầm sao chép nguyên bản những khối hộp hay mô hình nhà ở xứ lạnh.

Họ thừa hiểu rằng các khối nhà bê tông khrushchevka tiêu chuẩn Liên Xô sẽ nhanh chóng biến thành những “lò hấp” ngột ngạt nếu bê nguyên vẹn vào cái nắng gắt oi nồng và những mùa mưa bão miền Bắc. Đồng hành cùng các chuyên gia Liên Xô, Đông Đức, Triều Tiên sang viện trợ, họ đã chủ động cải biên bản vẽ, mang tri thức hiện đại nhiệt đới hòa lẫn vào triết lý sống nương tựa thiên nhiên của người Việt.

Trong bối cảnh nguồn lực tài chính quốc gia kiệt quệ, thiếu thốn vật tư sau chiến tranh và chịu ảnh hưởng trực tiếp từ kiểu xây dựng lắp ghép của Liên Xô cùng các nước Đông Âu, ngành xây dựng thời kỳ này đã chuyển dịch mạnh mẽ từ lối làm thủ công sang mô hình công nghiệp hóa mang tính rập khuôn cao. Việc sản xuất hàng loạt dần trở thành một đặc trưng lớn của các công trình Xã hội Chủ nghĩa tại Việt Nam thời kỳ này.

Các chi tiết kiến trúc như các dãy hành lang, ban công hay những viên gạch hoa gió đều tuân theo một vài khuôn mẫu hình dáng cố định, khiến hàng loạt tòa nhà tập thể ra đời có vẻ ngoài đồng điệu, y hệt nhau; đồng thời sự dập khuôn liên tục còn đảm bảo tiến độ xây dựng thần tốc cho hàng loạt dự án dãy nhà tập thể.

Các dãy nhà tại làng Chuyên gia Liên Xô Thủy điện Hòa Bình được xây dựng từ cuối những năm 1970 đến cuối những năm 1980. Ảnh: Chí Trung.

Khi phương châm thiết kế được chuyển đổi linh hoạt thành “Bền vững-Thích dụng-Tiết kiệm-Đẹp trong điều kiện có thể,” những viên gạch hoa gió đúc sẵn theo khuôn mẫu cố định đã xuất hiện như một giải pháp “cứu rỗi.” Nhờ kết cấu rỗng ruột tốn ít nguyên liệu hơn gạch đặc và giảm tải trọng công trình, nó vừa giảm chi phí xây dựng, vừa giải quyết bài toán lấy sáng, giúp những dãy hành lang hun hút thoát khỏi sự ngột ngạt, ẩm mốc, giải tỏa bức xạ nhiệt, và thả vào không gian sống những vũ điệu bóng nắng lung linh dệt trên sàn nhà, bức tường.

Khu tập thể Tôn Thất Tùng (xây dựng trong giai đoạn 1960–1980) mang phong cách nhà lắp ghép với hệ thống tường gạch hoa gió nổi bật (Ảnh: Cư Xá).

Chính sự kết hợp giữa tư duy kết cấu bê tông hiện đại, quy trình đúc khuôn công nghiệp hóa xã hội chủ nghĩa và triết lý đón gió bản địa đã đưa gạch hoa gió đi sâu vào đời sống cư dân như một phần cơ thể của các khu tập thể.

Tên gọi và tư duy không gian

Theo tác giả Alexandra van der Essen, trên bản đồ kiến trúc thế giới, khi nhắc đến kiến trúc hiện đại nhiệt đới, người ta thường nghĩ ngay đến những kiệt tác lừng lẫy tại Brazil, Ấn Độ hay Ghana gắn liền với những tên tuổi vĩ đại như Le Corbusier hay Oscar Niemeyer. Rất ít ai biết rằng, tại Việt Nam, một dòng chảy kiến trúc hiện đại vô cùng phong phú và độc đáo đã tự mình đơm hoa kết trái.

Alexandra cũng chỉ ra rằng, khác với nhiều quốc gia châu Á, tại Việt Nam, giai đoạn giữa thế kỷ XX không có sự can thiệp trực tiếp của các kiến trúc sư lừng danh thế giới; thay vào đó, các kiến trúc sư Việt Nam, những người được đào tạo từ Trường Mỹ thuật Đông Dương hoặc trở về sau khi du học từ Pháp, đã tự tay nhào nặn nên một trường phái hiện đại của riêng mình. Họ không sao chép nguyên bản những khối hộp kính ngột ngạt của phương Tây mà tìm cách vừa “chắn nắng” vừa “hút lấy làn gió.”

Dưới bàn tay tạo hình của người thợ xây Việt Nam, những khái niệm kiến trúc hiện đại du nhập từ phương Tây đã biến chuyển thành một ngôn ngữ bản địa hóa đầy linh hoạt và giàu bản sắc dân tộc. Theo giáo sư, kiến trúc sư Andrew Cruse, trong các tài liệu lịch sử kiến trúc viết về Việt Nam bằng tiếng Anh, người ta thường dùng những thuật ngữ như “brise-soleil,” “shade blocks,” “pattern blocks,” “claustra” hay “breeze blocks” để gọi các bức tường hoa gió. Tuy nhiên, các cách gọi này thường chỉ nhấn mạnh vào công năng chắn nắng của chủ nghĩa hiện đại nhiệt đới. Thậm chí, từ “claustra” trong tiếng Pháp cổ vốn chỉ mang nghĩa là “mảng tường đục rỗng nhẹ,” còn chữ “breeze” trong breeze blocks thực chất lại dùng để chỉ loại xỉ than mịn thu được từ quá trình đốt than cốc, một thành phần cốt liệu nhẹ dùng để đúc gạch, chứ không hẳn xuất phát từ yếu tố làn gió.

Nhà phố Hà Nội những năm 1980–1990 với dấu ấn gạch hoa gió. Ảnh: William E Crawford qua VnExpress.

Sự khác biệt trong tên gọi đã phản ánh trọn vẹn sự khác biệt sâu sắc trong tư duy không gian. Nếu các thuật ngữ phương Tây thiên về vai trò chắn nắng, ngăn bức xạ nhiệt, thì các danh từ ghép trong tiếng Việt như gạch thông gió, gạch hoa thông gió, gạch hoa gió, hay gạch bông gió lại đặt sự lưu thông của không khí, luồng gió và tính thẩm mỹ làm trung tâm.

Andrew Cruse cũng chỉ ra yếu tố “hoa” có thể bắt nguồn từ khái niệm “hoa cửa” (花窗) truyền thống với những ô gốm tráng men đục rỗng mang họa tiết trang trí, vốn thường do thợ thủ công người Hoa sản xuất để điểm xuyết trên những bức tường gạch đặc. Tại Việt Nam, hệ thống mảng tường thông gió tồn tại dưới vô vàn kích thước, hình dáng và chất liệu: từ những vật liệu tự nhiên dễ phân hủy như gỗ, tre, lá cọ trong kiến trúc dân gian, đến các loại gạch đất nung, gốm tráng men, bê tông đúc sẵn và đá rửa (terrazzo). Người thợ có thể linh hoạt xếp những viên gạch nung nguyên khối theo kỹ thuật mạch hở, hoặc với các công trình có ngân sách lớn hơn, họ sẽ đúc bê tông hay đá rửa thành những khối hoa văn tùy chỉnh có kích thước vượt xa tiêu chuẩn thông thường.

Ô cửa tại Tiền Tế Đình làng Bạch Liên được thay thế bằng gạch hoa gió trong lần trùng tu năm 1987. Ảnh: Chí Trung.

Những viên gạch hoa gió mỏng mảnh, rỗng ruột mang trong mình một năng lượng kỳ diệu. Độ rỗng cao cùng cấu trúc thông thoáng giúp nó không bị tích nhiệt như tường gạch đặc, hỗ trợ không khí và ánh sáng đi xuyên qua một cách dễ dàng. Tác giả Hiếu Y trong “Brise soleil” đã chỉ ra ánh sáng chiếu vào mặt tiền, hệ thống gạch hoa gió tạo nên một bức tường hai lớp (double-skin), vừa nuốt trọn nhiệt độ bức xạ, vừa thả vào không gian bên trong nhà một vũ điệu của ánh sáng và bóng đổ.

Hay là cách tác giả Alexandra van der Essen nhận định về sự đa dạng của hình ảnh trên gạch hoa gió, từ hình chữ nhật, hình thoi, hình hoa mai hay những họa tiết cách điệu từ mạch nguồn Phật giáo, Nho giáo và văn hóa dân gian Việt Nam.

Mỗi khi bóng nắng chầm chậm xuyên qua những mắt lưới gạch, sẽ biến bức tường bê tông hay gạch đá vô cảm thành một bức tranh điêu khắc ánh sáng biến chuyển nhịp nhàng theo từng giờ trong ngày.

Gạch hoa gió tạo ra bức tranh biến chuyển theo ánh sáng thời gian thực. Ảnh/Thiết kế: Chí Trung.

Tuy nhiên, như đã nói ở trên, giá trị lớn nhất của gạch hoa gió Việt Nam không dừng lại ở câu chuyện chắn nắng hay trang trí giống như cách người nước ngoài đặt tên cho loại gạch, mà nằm ở khả năng điều tiết vi khí hậu và thông gió tự nhiên, một yếu tố mà nhiều nhà nghiên cứu quốc tế trong thế kỷ trước, khi nhìn vào kiến trúc nhiệt đới, thường bỏ sót.

Mùa mưa bão ở miền Bắc có những thời điểm lượng mưa trút xuống lên tới hàng trăm mm mỗi giờ, đi kèm với những cơn gió quật liên hồi. Việc dựng một bức tường hoa gió ngay trước hiên nhà, khoảng đệm lô gia hay hành lang đã tạo ra một khoảng không gian thở tài tình, nó cản bớt đà tạt của hạt mưa, nhưng vẫn cho phép luồng không khí ẩm tươi mới luồn qua các khe hở, lưu thông liên tục vào tận sâu bên trong căn nhà. 

Bài viết được phát triển trong khuôn khổ dự án nghiên cứu và xuất bản Black River Working Group/Dưới lòng Sông Đen (undercurrentsjournal.net). Những tìm hiểu về ký ức, đời sống và giá trị kiến trúc của Khu Chuyên gia Liên Xô là một phần trong nỗ lực rộng hơn của tập thể dự án nhằm ghi lại và tiếp cận những lớp lịch sử đang dần bị lãng quên của khu vực Sông Đà - Hòa Bình. Tôi trân trọng cảm ơn các thành viên của Black River Working Group, đặc biệt là nhóm sáng lập và thực hiện dự án, vì những trao đổi, góp ý, tư liệu và sự hỗ trợ trong quá trình nghiên cứu và điền dã, góp phần tạo nên nền tảng cho bài viết này.

Đã hai năm nay, hầu như ngày nào tôi cũng vào xem nhóm Facebook Kiến trúc Hiện đại Việt Nam, nơi các thành viên thường xuyên chụp lại, chia sẻ hình ảnh những công trình kiến trúc hiện đại giữa thế kỷ 20 mà họ bắt gặp khắp mọi miền đất nước. Dù theo dõi đã lâu, lòng tôi vẫn cảm thấy háo hức mỗi lần thấy một ngôi nhà lạ mắt xuất hiện trên bảng tin.

Chừng 4 tháng trước, tôi bắt đầu nhận ra những thay đổi lớn. Thông báo gửi về máy dồn dập hơn, rồi nhóm bất ngờ đón nhận hàng trăm thành viên mới mỗi ngày. Tôi đã tự hỏi bao giờ “cơn sốt” này mới hạ nhiệt, nhưng lượng người tham gia không hề chững lại. Từ mốc 40.000 người vào năm ngoái, con số này đến nay đã chạm ngưỡng gần 150.000 thành viên, tức tăng gần gấp bốn lần chỉ trong vỏn vẹn vài tháng. Di sản kiến trúc hiện đại Việt Nam đang “trỗi dậy” vô cùng mạnh mẽ.

Suốt nhiều thập kỷ, kiến trúc hiện đại Việt Nam gần như không nhận được sự chú ý từ cả giới chuyên môn quốc tế lẫn công chúng trong nước. Trên thế giới, trào lưu này hoàn toàn bị lu mờ trước những nền kiến trúc hiện đại nhiệt đới được ghi chép bài bản hơn ở Brazil, Ấn Độ hay Ghana, nơi có sự bảo chứng của các kiến trúc sư có tên tuổi như Le Corbusier, Niemeyer hay Fry.

Trong nước, những ngôi nhà hiện đại lại xuất hiện dày đặc đến mức không ai buồn để ý; chúng hòa lẫn vào cảnh quan phố thị, quen thuộc tựa chiếc ghế nhựa đỏ hay phông chữ Cooper Black trên mọi biển hiệu. Ngay cả khách du lịch cũng dễ xiêu lòng trước một ngôi nhà thờ màu hồng sặc sỡ hơn là dừng chân ngắm nghía một căn nhà ống xám xịt đơn điệu. Khi một thứ trở nên quá đỗi bình thường, người ta thường quên mất giá trị thật của nó.

Những ngày đầu Việt Nam giành độc lập, kiến trúc hiện đại là đại diện cho niềm hy vọng của người dân và khát vọng vươn lên của đất nước. Nhưng rồi theo thời gian, chủ nghĩa hiện đại dần bước vào giai đoạn thoái trào, người ta lại xem đây là kiểu kiến trúc bình dân, thiếu thốn, một kiểu nhà mà gia chủ sẵn sàng đập bỏ để cất mới ngay khi vừa rủng rỉnh tiền nong. Biết bao công trình đã biến mất cũng vì lẽ đó. Theo một nghiên cứu năm 2024 dựa trên số liệu từ Bộ Xây dựng, các công trình ra đời trước năm 1975, giai đoạn hoàng kim của kiến trúc hiện đại Việt Nam, hiện chỉ còn chiếm vỏn vẹn 15% tổng diện tích xây dựng trên cả nước.

Nhóm Kiến trúc Hiện đại Việt Nam ra mắt vào năm 2015 dưới sự dẫn dắt của Mel Schenck, Tom Hricko, Tim Doling cùng Trần Hoàng, có sự đồng hành của Saigoneer từ những ngày đầu. Ban đầu, đây chỉ là góc nhỏ dành cho một số ít người tâm huyết lưu giữ hình ảnh các công trình trước bờ vực biến mất. Họ mong muốn tri ân những kiến trúc sư đặt nền móng cho phong trào này như Ngô Viết Thụ, Lê Văn Lắm hay Nguyễn Quang Nhạc. Giờ đây, từ một không gian lưu trữ tư liệu kén người xem, nhóm đã thu hút được sự mến mộ của đông đảo đại chúng. Tôi không còn đếm xuể số bình luận xuýt xoa “Đẹp quá!” bên dưới mỗi bài đăng.

Tôi tin động lực châm ngòi cho sự trở lại này xuất phát từ niềm hoài niệm. Chính xác hơn, một nỗi hoài niệm đô thị luôn thường trực trong lòng những thành phố không ngừng đập đi xây lại, nơi cảnh quan kiến trúc thay da đổi thịt hoàn toàn chỉ sau vài năm ngắn ngủi. Đại chúng hiếm khi dành nhiều tình cảm cho chủ nghĩa hiện đại, nên thật lạ lẫm khi trào lưu này lại khơi gợi trong họ một nỗi hoài niệm sâu sắc đến thế. Từng dòng bình luận tựa như những bức thư tình gửi gắm đến một bóng hình Việt Nam đang dần phai nhạt. Một vài chia sẻ tiêu biểu trong phần bình luận:

Những hình ảnh tôi đăng tải trên Instagram cũng nhận được phản hồi tương tự:

Có lẽ đúc kết trọn vẹn nhất cho những chia sẻ trên nằm ở một ảnh động do một thành viên đăng tải: phân cảnh nhà phê bình ẩm thực trong phim Ratatouille nếm thử một miếng ăn và ngay lập tức được đưa về khoảng trời tuổi thơ trong gian bếp của mẹ. Những bức ảnh nhà hiện đại dường như cũng đang khơi dậy dòng cảm xúc trào dâng mãnh liệt y hệt như thế. Chính vì quá đỗi phổ biến và gắn bó mật thiết với đời sống hàng ngày, những công trình này đang ôm trọn ký ức tập thể của vô số người Việt, tựa như chiếc bánh madeleine đánh thức miền ký ức xa xăm trong văn chương của Marcel Proust.

Sự quan tâm ngày càng lớn dành cho những giá trị xưa không chỉ dừng lại ở kiến trúc. Đây thực chất là một phần của làn sóng hoài niệm rộng lớn hơn tại Việt Nam, thể hiện rõ qua kha khá tài khoản Instagram chuyên lưu giữ những mảng ký ức chưa quá xa xôi. Tiệm Sách hơi cũ chuyên sưu tầm, cho thuê và bán các đầu sách nghệ thuật xưa; Slowz Nguyen mày mò tìm kiếm và phối lại những bản nhạc Việt cũ, chủ yếu từ trước năm 1970; còn Soulvenir thì miệt mài đăng tải những thước phim hoài cổ về một Việt Nam đang dần biến mấy.

Cơ chế đằng sau hiện tượng này có vẻ khá tương đồng với sự hồi sinh của trào lưu Y2K tại phương Tây thời gian gần đây: một kỷ nguyên tươi sáng luôn để lại những di sản thẩm mỹ mà con người ta muốn bấu víu vào mỗi khi thực tại trở nên bất an. Ở phương Tây, một trong những kỷ nguyên như thế chính là thời khắc chuyển giao thiên niên kỷ, một khởi đầu mới mang theo bao kỳ vọng về sự bứt phá của công nghệ. Để rồi 20 năm sau, giữa một thế giới siêu kết nối và bão hòa thông tin, những chiếc điện thoại nắp gập hay gu thẩm mỹ hoài cổ của những năm 2000 bỗng chốc trở lại như một điểm tựa tinh thần vững chãi. Với Việt Nam, kỷ nguyên đó là giai đoạn hậu độc lập: một quốc gia non trẻ khi ấy đang tràn đầy niềm tin hướng về một tương lai hiện đại, và những ngôi nhà bê tông mọc lên khắp các nẻo đường chính là minh chứng hiện diện rõ nét nhất cho khát vọng đó. Thứ con người ta thực sự nhớ nhung không đơn thuần là những khối bê tông vô tri mà là sự tự tin đầy kiêu hãnh của cả một thế hệ.

Cái gì khiến con người ta hoài niệm thì rồi cũng trở thành xu hướng. Tôi biết kiến trúc hiện đại Việt Nam đã thực sự vươn khỏi vùng an toàn khi tạp chí L'Officiel Vietnam ngỏ lời muốn đăng tải các bức ảnh của mình. Giữa muôn vàn hình ảnh người mẫu hạng A, người nổi tiếng được trang điểm lộng lẫy, một ngôi nhà bê tông thô ráp bỗng nhiên chễm chệ trên bảng tin thời trang được chăm chút tỉ mỉ ấy.

Bằng chứng rõ ràng nhất cho thấy phong cách này đang lên ngôi chính là việc người ta bắt đầu sao chép nó. Năm 2024, Cà Phê Linh mở cửa một chi nhánh ở phường Xuân Hòa; lần đâu tiên tôi nhìn thấy, tôi đã đinh ninh đây hẳn phải là công trình nguyên bản được tu tạo lại. Trên thực tế, tòa nhà được xây dựng hoàn toàn mới và tái hiện chính xác các quy chuẩn của kiến trúc hiện đại xưa. Bề mặt tường được hoàn thiện bằng lớp đá rửa mộc mạc. Những giàn dây leo trang trí họa tiết ngôi sao, mặt trăng và mặt trời điểm xuyết cùng gạch hoa gió và họa tiết hình thoi quen thuộc.

Chi nhánh đầu tiên của Cà Phê Linh, khai trương tại phường Xuân Hòa năm 2024, được xây mới hoàn toàn theo phong cách kiến trúc hiện đại giữa thế kỷ 20. Ảnh: Alexandra van der Essen.

Lối vào mang đậm phong cách hoài cổ với biển hiệu tráng men, ghế bành bọc da và sàn lát gạch, trong khi các chi tiết hiện đại trên mặt tiền nổi bật với họa tiết hình thoi cùng bề mặt hoàn thiện bằng đá rửa. Ảnh: Alexandra van der Essen.

Nhìn thấy tiềm năng thương mại, những người chủ đã mạnh dạn xây mới một công trình mang trọn dáng dấp của thời gian. Và họ đã đúng, quán lúc nào cũng đông nghịt khách, kéo theo sự ra đời của cơ sở thứ hai tại Sài Gòn vào cuối năm 2025. Hàng loạt quán xá khác cũng nhanh chóng bắt kịp trào lưu, chẳng hạn như Mai An 1983 hay Tibon by Jayden ở Long Xuyên. Đến giai đoạn này, thứ được người ta đem ra sao chép không còn là kiến trúc hiện đại Việt Nam nguyên bản nữa, mà chỉ đơn thuần là một công thức thiết kế ăn khách. Việc sao chép lại một bản sao cứ thế tiếp diễn, hệt như trò chơi tam sao thất bản, cho đến khi nó tự biến mình thành một hình thái kiến trúc hoàn toàn mới.

Cơ sở thứ hai của Cà Phê Linh khai trương tại Sài Gòn vào cuối năm 2025. Ảnh: Alexandra van der Essen.

Cùng lúc đó, ngày càng có nhiều quán cà phê và quán bar chọn những ngôi nhà hiện đại nguyên bản làm mặt bằng kinh doanh. Bước đi góp phần định hình lại phong cách kiến trúc ấy thành một giá trị văn hóa thực thụ, thay vì chỉ là tàn tích của quá khứ. Minh chứng rõ rệt nhất đến từ Highlands Coffee. Chuỗi cà phê lớn nhất Việt Nam đã cải tạo một căn biệt thự hiện đại trên đường Hoàng Văn Thụ thành cửa hàng mua mang đi đầu tiên của hãng. Chiến dịch quảng bá có sự tham gia của các nhà sáng tạo nội dung trên TikTok đã giúp một số video đạt hơn một triệu lượt xem. Một vòng tuần hoàn mới đã được sinh ra: các doanh nghiệp lựa chọn kiến trúc hiện đại vì đánh hơi được tiềm năng tạo xu hướng, và rồi mỗi cửa hàng mới mọc lên lại khiến phong cách này càng trở nên thịnh hành hơn chút nữa.

Trái: Căn biệt thự hiện đại trước khi được Highlands tiếp quản. Ảnh do gia đình chủ cũ cung cấp.
Phải: Hiện trạng công trình khi trở thành cửa hàng của Highlands Coffee. Ảnh: Alexandra van der Essen.

Tôi đem thắc mắc nhắn hỏi một vài chủ quán cà phê lý do vì sao họ cất công cải tạo nhà cũ thay vì xây mới như số đông vẫn làm, và tất cả câu trả lời đều hướng về một cụm từ: sự hoài niệm.

Chủ quán Căn Nhà Cũ ở Củ Chi từng lớn lên trong những ngôi nhà như thế và luôn khao khát truyền tải lại trải nghiệm ngày bé: “Bây giờ cái gì cũng hiện đại hóa hết rồi, nên mình muốn khơi gợi lại chút cảm giác ngày xưa, những hình ảnh của cuộc sống thời trước,” anh chia sẻ. “Tôi muốn mang đến một không gian chút hoài niệm cho các bạn trẻ bây giờ.”

Trong khi đó, đội ngũ NEO-HBT lại muốn lưu giữ một mảnh ghép tuổi thơ: “Với lứa 9x lớn lên ở Sài Gòn như chúng tôi, những ngôi nhà này là hình ảnh quá đỗi quen thuộc từ hồi nhỏ. Nhìn những nét đặc trưng của thành phố cứ biến mất dần, chúng tôi thực sự thấy tiếc.”

Vượt khỏi lăng kính hoài niệm, sự hồi sinh này còn là niềm tự hào về một di sản mà người Việt đang dần ý thức và trân trọng. Tại NEO-HBT, khoảng 90% những gì mọi người nhìn thấy đều là kết cấu nguyên bản. “Nhìn lại lịch sử kiến trúc nước nhà, những tên tuổi như kiến trúc sư Ngô Viết Thụ và các nhân vật cùng thời đã đóng góp vô cùng to lớn trong việc kiến tạo nên một bản sắc kiến trúc hiện đại đặc trưng của miền Nam Việt Nam, đủ sức vươn mình đầy kiêu hãnh trên trường quốc tế. Ngôi nhà này là một mảnh ghép sống động của di sản đó, và việc gìn giữ nó chính là một phần thiết yếu để mang văn hóa thiết kế của chúng ta giới thiệu đến bạn bè thế giới.”

Bảy Coffee, Đà Nẵng. Chủ quán quyết định giữ lại công trình năm 1986 vì “giá trị lịch sử, kiến trúc bền vững và các chi tiết trang trí tinh xảo. Ảnh: Tui đi cà phê.

Gìn giữ một ngôi nhà như thế này chẳng phải là một quyết định dễ dàng. Tại 3.Coffee, một dự án của 3 Hào Cà Phê, công tác dọn dẹp mặt bằng đã ngốn hơn 25 xe tải chở rác chỉ tính riêng trong ngày đầu tiên, trong khi chủ quán chỉ thuê nhà theo hợp đồng ngắn hạn, không có gì chắc chắn sẽ trụ đủ lâu để thu lại được số tiền đã bỏ ra.

Dù vậy họ vẫn quyết tâm làm, vì muốn “giữ lại nhiều nhất có thể một nơi mà bản thân thấy đẹp và có ý nghĩa.” Thành quả thu về lại đến từ chính phản ứng của khách hàng. Vài vị khách lớn tuổi tâm sự rằng những góc nhỏ trong quán làm họ nhớ đến những mái nhà Sài Gòn năm xưa. “Với tôi, đó là một lời khen rất đặc biệt. Tôi mong khi mọi người đến đây, họ không chỉ thấy một quán cà phê đẹp để chụp ảnh. Tôi mong họ cũng cảm nhận được đôi chút ký ức, không khí và tinh thần của một căn nhà Sài Gòn xưa.”

Lối vào của 3.Coffee điểm xuyết gạch hoa gió. Ảnh: San Dô.

Vượt ra khỏi phạm vi của ngành F&B, xu hướng này đã chính thức lan sang cả thị trường bất động sản. Nhóm Facebook Kiến trúc Hiện đại Việt Nam giờ đây ngập tràn các bài đăng tìm mua, rao bán, cải tạo hoặc cất mới những ngôi nhà theo phong cách này. Có người môi giới nọ còn đưa ra lời chào mời hấp dẫn: “Giữa lòng Sài Gòn có nếp nhà xưa bình yên từ thập niên 60, 70. Bán biệt thự đường Nguyễn Văn Đậu, quận Bình Thạnh.”

Một thành viên đăng ảnh căn nhà của gia đình trong nhóm.

Nhiều thành viên khác lại chọn con đường phục dựng thay vì đập bỏ, và thường tìm đến nhóm để mong nhận được những lời khuyên hữu ích: “Cả nhà ơi, ngôi nhà này có được tính là kiến trúc hiện đại không ạ? Mình muốn cải tạo mà vẫn giữ nguyên vóc dáng ban đầu, có thể thêm vài yếu tố hiện đại nữa. Mọi người ai có kinh nghiệm với các dự án kiểu này cho mình xin gợi ý về chi phí với?”

Những công trình mới xây theo phong cách kiến trúc hiện đại, hoàn thiện năm 2025.

Vậy vì sao làn sóng kiến trúc hiện đại lại bùng nổ ngay lúc này? Một cuộc hồi sinh như thế hiếm khi bắt nguồn từ một nguyên do duy nhất. Tựa như hiệu ứng domino, thật khó để ráp nối mọi mảnh ghép vào một bức tranh toàn cảnh: từ nhóm Facebook, cuốn sách của chú Mel Schenck, đến quyển sách của anh Phạm Phú Vinh, hay những năm tháng miệt mài lưu trữ tư liệu của Nguyễn Ngọc Sơn, và cả những quán cà phê ngoài kia. Tất cả đều cộng hưởng và tiếp sức lẫn nhau.

Tuy nhiên, ngòi nổ lớn nhất gần đây có lẽ đến từ một tin tức chấn động trên mạng xã hội. Ngày 19/5, rộ lên thông tin làng phong Quy Hòa, một quần thể kiến trúc hiện đại tại Quy Nhơn, sắp bị giải tỏa để nhường chỗ cho siêu dự án nghỉ dưỡng với sức chứa 40.000 người. Tin tức này như giọt nước tràn ly sau hàng loạt dự án du lịch đã xóa sổ các di tích khác trong vùng. Thời điểm thông báo đưa ra trùng khớp với lúc các hoạt động trên nhóm Facebook bùng nổ mạnh mẽ.

Hai trong số rất nhiều ngôi nhà hiện đại ở Quy Hòa vẫn đang được sử dụng, nhưng nay đã rơi vào danh sách phải tháo dỡ để nhường chỗ cho dự án nghỉ dưỡng. Ảnh: Alexandra van der Essen.

Tựu trung, thời kỳ phục hưng của kiến trúc hiện đại Việt Nam phụ thuộc vào 3 trụ cột chính. Trước tiên là nền tảng tư liệu từ các học giả, tác giả và nhà lưu trữ, những người đã cất công chứng minh giá trị và kêu gọi sự tri ân xứng đáng dành cho di sản này. Tiếp đến là yếu tố xã hội, thể hiện qua tâm lý hoài niệm trỗi dậy mạnh mẽ trong lòng công chúng mỗi khi chứng kiến không gian sống quanh mình liên tục bị đập đi xây mới. Sau cùng là yếu tố thương mại, xúc tiến bởi các trang tạp chí, chuỗi cà phê cho đến các kênh TikTok, những bên đang biến phong cách này thành một xu hướng bắt mắt và có sức lan tỏa. Dù xen lẫn những cá nhân trục lợi, phần đông trong số họ vẫn là những người thực lòng trân trọng cái đẹp. Các yếu tố này đan cài và tiếp sức cho nhau. Tư liệu cho hoài niệm một điểm tựa, để rồi hoài niệm lại trao tay thị trường một chất liệu giàu sức hút.

Dĩ nhiên, ta hoàn toàn có thể xem hiện tượng này như bao trào lưu hoài niệm khác, vì khát khao tìm về quá khứ vốn dĩ là tâm lý muôn thuở của con người. Nhưng một cơn sốt dành riêng cho chủ nghĩa hiện đại, lại bùng nổ ở quy mô lớn đến thế này, quả thực là chuyện xưa nay hiếm. Trong lịch sử, phong cách này ít khi được lòng đại chúng, ngoại trừ một vài trường hợp hiếm hoi như tại Brazil. Và Việt Nam chính là một ngoại lệ khác, nơi những người dân bình thường đã đồng loạt lựa chọn lối thiết kế này để dựng xây tổ ấm.

Ngoại lệ ban đầu ấy tiếp tục mở đường cho một ngoại lệ thứ hai: niềm say mê kiến trúc hiện đại không chỉ quẩn quanh trong giới mộ điệu, mà đã thực sự chạm đến số đông. Từng bị phớt lờ chỉ vì hiện diện ở khắp nơi, những ngôi nhà ấy giờ đây lại khiến người ta lưu luyến cũng từ sự thân thuộc đó. Những khối lam chắn nắng bằng bê tông bỗng làm khóe mắt ai đó cay cay vì trông hệt như căn nhà của ông bà ngày trước, bên cạnh các chi tiết hiện đại xưa cũ lại được tái hiện đầy sống động giữa những không gian cà phê sành điệu. Chẳng phải thật thơ hay sao, khi một phong cách kiến trúc do chính người dân tạo nên cho cuộc sống của mình, giờ đây lại được chính họ từng bước nâng niu và hồi sinh.

Sau thập niên 90 dồi dào nguồn đầu tư nước ngoài, đất nước Lào bắt đầu gia tăng sản xuất điện dư dả để xuất khẩu tạo thu nhập. Ngày nay, Lào hiện đang xuất khẩu khoảng 80% sản lượng điện quốc gia, phần lớn là thủy điện, sang các nước láng giềng, mang về 2,6 tỷ USD cho quốc gia vốn được xem là khó khăn nhất khu vực Đông Nam Á. Các nước còn lại trong khu vực, bao gồm Thái Lan, Campuchia, Việt Nam, Singapore và Malaysia, đã và đang lệ thuộc rất lớn lên nguồn năng lượng từ Lào, nhưng có lẽ cục diện đang bắt đầu thay đổi.

Ảnh bìa: Matyas Rehak / Alamy.

Thủy điện Lào đang đối mặt với nhiều biến chuyển trong ngành năng lượng khu vực, nhất là sự phát triển của loại hình năng lượng tái tạo khác. Chính sự phát triển này, bên cạnh những bước đi nền móng đầu tiên để xây dựng một mạng lưới điện khu vực, đang ảnh hưởng trực tiếp đến vai trò cố hữu của Lào như một “viên pin của Đông Nam Á.”

Bên cạnh đó, các hệ quả môi trường, xã hội của hoạt động thủy điện, đặc biệt đối với đa dạng sinh học và sản xuất ngư nghiệp trong Tiểu vùng Sông Mekong Mở rộng, vẫn tồn tại, cho dù tương lai của thủy điện Đông Nam Á có ra sao.

Thái Lan: “Khách hàng thân thiết” của Lào

Thái Lan là khách hàng trọng điểm của ngành sản xuất điện Lào, ảnh hưởng trực tiếp đến tham vọng tăng cường ưu thế năng lượng của Lào. Tuy nhiên, các tổ chức xã hội dân sự ở Thái cũng hoạt động rất năng nổ để phản đối các dự án đập nước.

Con đập Xayaburi thuộc Tây Bắc Lào, được người Thái xây dựng, bắt đầu đi vào hoạt động vào năm 2019, với công suất gần 1.3 gigawatt (GW). Đây là dự án thủy điện chính dòng Mekong đầu tiên ở Lào, đến nay vẫn nằm trong những công trình thủy điện đồ sộ nhất quốc gia này. Trong suốt quá trình hình thành, Xayaburi luôn vướng tranh cãi vì nhà thầu che giấu ảnh hưởng thật sự của con đập lên môi trường và xã hội.

Dân làng Thái Lan biểu tình chống đối xây đập trên dòng Mekong; trong đó, nhiều biểu ngữ chỉ đích danh Xayaburi. Đây là một trong những dự án quy mô lớn nhất Lào, gây ảnh hưởng không nhỏ đến đa dạng sinh học của vùng hạ lưu sông. Ảnh: Apichart Weerawong / Associated Press / Alamy.

Trong mắt của người dân địa phương gần con đập, hệ lụy là không thể chối cãi. Nhiều người chỉ trích đưa ra bằng chứng về thiệt hại Xayaburi gây nên cho bè cá vùng hạ lưu, đồng thời làm giảm lượng phù sa nuôi dưỡng thủy sinh vật Mekong. Họ cũng gióng lên hồi chuông báo động về cách biện pháp xung thủy văn (hydropeaking) — quá trình xả nước nhân tạo, bất thình lình, nhằm đáp ứng nhu cầu điện ngắn hạn — ảnh hưởng đến động vật ven bờ, như chim làm tổ trên bờ biển.

Từ khi Xayaburi bắt đầu phát điện, nhiều dự án đập thủy điện khác cũng đã rục rịch hình thành trên giấy. Nổi cộm nhất là một dự án công suất 1.5GW sắp hoạt động năm 2030 gần Luang Prabang, di sản thế giới được UNESCO công nhận. Nhiều chuyên gia lo ngại rằng con đập sẽ khiến Luang Prabang bị tước danh hiệu.

Tuy vậy, phong trào hoạt động xã hội vì môi trường ở Thái Lan rất sôi nổi. Một ví dụ là dự án đập Sanakham, cách biên giới Thái-Lào 2km, bị chỉ trích vì gây ảnh hưởng đến sinh thái tự nhiên. Hai con đập Pak Beng và Pak Lay, đóng vai trò quan trọng với lợi ích quốc gia Thái Lan, cũng vấp phải cáo buộc liên quan đến kết quả khảo sát, tham vấn môi trường.

Dù gì đi nữa, Thái Lan vẫn là nhà đầu tư lớn nhất vào thủy điện Lào. Tâm điểm của các hợp đồng xuyên quốc gia này là hợp đồng mua bán điện (PPA), trong đó, Thái Lan cam kết sẽ mua điện từ đập sau khi xây xong. Suốt nhiều năm, những tổ chức như Mekong People’s Network (Mạng lưới Nhân dân Mekong) và Fair Finance Thailand (Tổ chức Tài chính Công bằng Thái Lan) đã không ngừng chống lại kế hoạch xây đập mới và các PPA. Các tổ chức phi chính phủ và giới nghiên cứu đặt cái tên cho các con đập là “giải pháp khí hậu dối trá.”

Một trại điện mặt trời ở miền Trung Thái Lan, vốn đang đẩy mạnh cả các dự án năng lượng mặt trời và điện mặt trời mái nhà, để bớt lệ thuộc vào khí thiên nhiên hóa lỏng, đồng thời bảo vệ thị trường khỏi giá xăng dầu trồi sụt. Ảnh: Thattaphon Sukborwornophat / Alamy.

Dẫu lợi ích của Thái Lan trong ngành thủy điện Lào không nhỏ, quốc gia này cũng đã bắt đầu quan tâm đến điện mặt trời. Nước cờ này chủ yếu để giảm sốc khi giá khí thiên nhiên hóa lỏng (LNG) leo thang do yếu tố bất khả kháng như xung đột eo biển Hormuz; LNG vẫn là nguyên liệu chủ lực trong bức tranh năng lượng Thái Lan. Mới đây vào tháng 9/2026, Thái Lan tuyên bố sẽ hướng đến mục tiêu lắp ráp đủ thiết bị điện mặt trời mái nhà với tổng sản lượng 5GW trong vòng 1 năm. Trong một bản dự thảo của Kế hoạch Phát triển Năng lượng 2020, Thái Lan dự kiến sẽ chuyển đổi gần 50% sản lượng năng lượng tái tạo trong giai đoạn 2026–2037 (gần 51GW) sẽ là điện mặt trời.

Việt Nam: Một đường hướng phát điện mới

Nhu cầu sử dụng năng lượng của Việt Nam đang tăng vọt, phần lớn do quy mô nhóm ngành sản xuất, chế tạo mở rộng. Trong tháng 3/2026, đỉnh điểm của mùa nóng — mùa sử dụng điện — Việt Nam đã đạt mức tiêu thụ 1 tỷ kWh, sớm hơn những năm trước vài tháng. Mức tiêu thụ tăng lên 1,1 tỷ kWh vào tháng 5, đến mức cơ quan chức năng phải khuyến cáo ngành điện giữ cung trong mức đủ cầu bằng nhiều biện pháp, bao gồm cả nhập khẩu điện từ Lào và Trung Quốc. Trong quý 1, sản lượng điện Việt Nam mua từ Lào tăng 120% so với cùng kỳ năm ngoái.

Năm 2025, Việt Nam nhập khoảng 1,5GW điện từ Lào, phần lớn có nguồn gốc thủy điện. Theo Kế hoạch phát triển điện lực công bố cùng thời điểm, Việt Nam dự tính sẽ tăng lượng điện nhập từ Lào lên ít nhất 8GW đến năm 2030, so với mức 5GW trong kế hoạch năm 2023.

Cùng với Lào, Việt Nam đang tích cực kiến tạo hạ tầng điện liên thông, góp phần hiện thực hóa giấc mơ mạng lưới điện toàn Đông Nam Á. Dự án gần nhất giúp kết nối lưới điện của hai nước là một đường dây tải dài 75km nối Khu phức hợp Thủy điện Nam Nha ở tỉnh Houaphanh, Đông Bắc Lào, với biên giới Việt Nam.

Dẫu thủy điện vẫn còn chiếm đa số sản lượng năng lượng Việt Nam nhập từ Lào, các dự án điện gió sẽ dần đạt tỷ trọng cao hơn. Chẳng hạn như Monsoon (tạm dịch: Gió mùa), dự án điện gió liên quốc gia đầu tiên ở Đông Nam á, đã bắt đầu truyền điện từ Lào sang Việt Nam vào nửa cuối năm 2025. Công trình này tọa lạc tại tỉnh Sekong và Attapeu của Lào, với công suất 600MW, được nối với Việt Nam qua dây tải cao áp 500-kV.

Trại điện gió và điện mặt trời ở miền Nam Việt Nam. Tuy Việt Nam vừa bắt đầu nhập khẩu điện từ Lào, ngành điện cũng đồng thời tìm cách mở rộng công suất phát điện tái tạo. Ảnh: Thịnh Doãn / Dialogue Earth.

Một số dự án điện gió đã và đang trong quá trình hình thành. Doanh nghiệp đầu tư điện tái tạo từ Đan Mạch Infrastructure Partners và nhà phát triển Việt Nam Fecon đưa ra đề xuất xây cơ sở điện gió công suất 1GW tại tỉnh Savannakhet thuộc miền Nam Lào, chủ yếu để cung cấp điện cho hoạt động sản xuất ở Việt Nam.

Bản chỉnh sửa kế hoạch phát triển điện lực quốc gia của Việt Nam đã cho thấy tham vọng lớn trong công cuộc gia tăng sản xuất năng lượng tái tạo khác ngoài thủy điện.  Năm 2023, Việt Nam chỉ đặt mục tiêu sản xuất khoảng 43GW điện từ nguồn mặt trời, gió, và sinh khối, nhưng kế hoạch mới nhất đưa mục tiêu này lên 75GW.

Campuchia: Tương lai nào cho mạng lưới điện?

Trong giai đoạn gần đây, Campuchia gặp rất nhiều khó khăn trong việc phát đủ điện để phục vụ đà đô thị hóa nhanh. Giai đoạn phát triển thiếu quy hoạch tại Phnom Penh và Sihanoukville khiến ngành điện quốc gia phải chới với tìm cách theo kịp nhu cầu điện, vốn đã tăng 14% vào năm 2025 so với 2024. An ninh năng lượng được củng cố phần nào nhờ quy mô điện mặt trời mở rộng, nhưng nhìn chung Campuchia vẫn lay lắt giữ lưới điện ổn định, nhất là trong bối cảnh giá xăng dầu trồi sụt thất thường dưới ảnh hưởng của khủng hoảng Eo biển Hormuz.

Campuchia mua khoảng 200MW thủy điện từ đập Don Sahong, cũng là một công trình gây tranh cãi do ảnh hưởng xấu đến ngành ngư nghiệp ở hạ lưu và đời sống của cá heo Irrawaddy đang trên đà tuyệt chủng. Các tổ chức hoạt động vì môi trường và dân quyền địa phương cũng rất quyết liệt phản đối các dự án thủy điện trong nước và khu vực. Năm 2020, Campuchia quyết định cấm hoàn toàn các dự án đập trên chính dòng Mekong trong vòng 10 năm, lấy lý do cần đa dạng hóa nguồn năng lượng.

Đập Don Sahong trên dòng Mekong, ngay trước khi dòng nước chảy qua địa phận Campuchia. Campuchia mua khoảng 200MW thủy điện từ đập này, một công trình gây tranh cãi do ảnh hưởng xấu đến ngành ngư nghiệp ở hạ lưu và đời sống của cá heo Irrawaddy đang trên đà tuyệt chủng. Ảnh: Andy Ball / Dialogue Earth.

Về lâu về dài, Campuchia nhắm tới tương lai chỉ phải nhập năng lượng từ Lào ở mức bình ổn, theo kế hoạch phát triển điện lực quốc gia công bố năm 2022. Dự kiến, mức này sẽ tăng lên 3GW vào năm 2030 và sẽ không thay đổi cho đến 2040.

Tuy nhiên, Campuchia cũng hy vọng sẽ tăng cường chia sẻ năng lượng với Lào thông qua kế hoạch liên thông tham vọng nhất khu vực: một lưới điện nối các quốc gia thuộc Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á (ASEAN). Chủ trương này đã bắt đầu thành hình từ 1997, với mong muốn đạt được kết nối năng lượng giữa tất cả các quốc gia thành viên, cả lục địa lẫn quốc đảo. Tháng 5/2026, Asean Centre for Energy (Trung tâm Năng lượng ASEAN), Electricité du Cambodge (Điện lực Campuchia) và Electricité du Laos (Điện lực Lào) đã ký khung nghiên cứu chung nhằm phát triển kết nối liên quốc gia. Đây là một phần của biện pháp cuốn chiếu để hướng tới Lưới điện ASEAN. Khung phát triển này bao gồm hợp tác về mặt khảo sát kỹ thuật, phân tích kinh tế, và khảo sát môi trường sơ bộ cho các dự án trong tương lai.

Lào và Campuchia cũng đã đạt được một bước tiến đáng kể vào năm 2023 trong liên thông khu vực khi cùng đưa vào hoạt động đường dây tải điện 500-kV (do Trung Quốc xây dựng) nối trạm biến áp thuộc tỉnh Champasak, Tây Nam Lào, với biên giới Campuchia.

Malaysia và Singapore: Ga cuối đường ray?

Cả Malaysia và Singapore đều không có biên giới chung với Lào, nên Dự án Hợp nhất Năng lượng Lào-Thái-Malaysia-Singapore (LTMS-PIP) chất chứa nhiều hy vọng sẽ giúp Lưới điện ASEAN tăng tốc về đích. Kế hoạch này bắt đầu hồi năm 2022.

Từ Lào, năng lượng thủy điện đi qua nước trung gian là Thái Lan đến Malaysia, và cuối cùng là Singapore. Đảo quốc đã bắt đầu mua 100MW điện qua đường dây này từ năm 2022, đánh dấu thương vụ trao đổi năng lượng liên quốc gia thành công đầu tiên của LTMS-PIP — xuyên qua 4 quốc gia từ các con đập ở Lào.

Công suất trần mà LTMS-PIP có thể xuất khẩu đã tăng lên 200 MW trong giai đoạn 2 của dự án, bắt đầu từ tháng 1/2026. Trong giai đoạn này, hoạt động trao đổi năng lượng đa chiều bắt đầu khả dụng, chẳng hạn như Singapore đã bắt đầu mua thêm 100 MW điện từ Malaysia.

Thủy điện nhập khẩu từ Lào là một trong những biện pháp giúp Singapore hướng tới mục tiêu môi trường của mình, nhưng nhiều chuyên gia lo ngại rằng hệ thống đa đập ở Lào và trên sông Mekong gây ra nhiều hậu quả môi trường nghiêm trọng, và không phải cứ đong đếm carbon là đủ.

Thông qua dự án LTMS-PIP, Malaysia đã bắt đầu xuất khẩu điện sang Singapore, hợp đồng bán điện qua 4 quốc gia đầu tiên trong khu vực. Ảnh: Stephen Browne / Alamy.

Dẫu sao đi nữa, nhu cầu điện ngày càng cao của Singapore đang là đòn bẩy giúp lưới điện ASEAN hình thành nhanh hơn. Một đường dây nối Sarawak (Malaysia) và Singapore ngầm dưới biển đang được nghiên cứu; dự kiến vào cuối năm 2026, các khảo sát kỹ thuật đầu tiên sẽ hoàn thành. Lượng thủy điện để xuất khẩu sẽ đến từ lãnh thổ thuộc Malaysia của đảo Borneo, với tầm nhìn đạt 1GW vào khoảng 2035.

Trung Quốc: Người thợ xây hạ tầng

Tháng 4/2026 vừa rồi, đường dây tải điện xuyên biên giới Lào-Trung Quốc bắt đầu hoạt động, kết nối thị trường năng lượng nội địa Trung với các cơ sở phát điện Lào. Tuy nhiên, vai trò của người Trung trong ngành điện Lào đã cắm rễ từ 2 thập kỷ trước. Hiện tại, rất nhiều dự án đập trên dòng Mekong, cả trên giấy lẫn đã hoàn thành, đều ít nhiều có bóng dáng doanh nghiệp Trung Quốc, từ mức độ sở hữu, cho đến các khoản vay và hợp tác xây dựng, dù ở nhiều cấp độ khác nhau. Các đập trọng điểm, như Pak Beng và Sanakham, trị giá ít nhất 2 tỷ USD, phần lớn vốn thuộc về các công ty Trung Quốc. Các dự án khác, như Don Sahong và Pak Lay, thì được nhà thầu Trung Quốc thực hiện.

Các công ty Trung Quốc cũng hỗ trợ xây dựng nhiều con đập lớn trên phụ lưu sông Mekong, như Hệ thống thủy điện bậc thang Nam Ou và các dự án ngoài thủy điện như Oudomxay, cơ sở điện mặt trời lớn nhất Đông Nam Á với công suất lên đến 1GW.

Dự án đập Luang Prabang, một trong những công trình thủy điện ít ỏi ở Lào không có Trung Quốc tham gia. Nhiều dự án đập trên dòng Mekong, cả trên giấy lẫn đã hoàn thành, đều ít nhiều có bóng dáng doanh nghiệp Trung Quốc. Ảnh: Richard Sowersby / Alamy.

Việc Trung Quốc nhúng tay vào phát triển tài nguyên quốc gia Lào cũng gây tranh cãi. Mỹ bày tỏ lo ngại đa phương về đà gia tăng tầm ảnh hưởng Trung Quốc trong khu vực, trong khi dư luận bài xích các đại công trình thủy điện vì lý do môi trường và dân sự. Một số tranh chấp pháp lý cũng phát sinh liên quan đến các đập do Trung Quốc thầu. Ví dụ, vào năm 2025, công ty quốc doanh PowerChina đâm đơn kiện Electricite du Laos (Điện lực Lào) để đòi 555 triệu USD tiền chi phí chưa chi trả thuộc dự án thủy điện Nam Ou, theo Reuters.

Ngày càng nhiều đập thủy điện đang hình thành trên chính dòng Mekong, bên cạnh định hướng nâng cao xuất khẩu điện, quy mô năng lượng tái tạo ngoài thủy điện, và mạng lưới điện khu vực. Cục bộ của “viên pin Đông Nam Á” chắc hẳn sẽ có nhiều biến đổi trong tương lai.

Bài viết được thực hiện bởi Dialogue Earth và được Saigoneer chuyển ngữ. Ghé thăm đường dẫn này để đọc bài viết nguyên bản bằng tiếng Anh.

"Expat là một từ mang tính phân biệt chủng tộc." Nhiếp ảnh gia Misan Harriman đã thẳng thắn đưa ra nhận định trên trong chương trình mạng SubwayTakes. Theo lập luận này, bản thân từ expat (viết tắt của expatriate) đã ngầm mang ngụ ý phân biệt chủng tộc, bởi nó tạo ra sự bất bình đẳng giữa các nhóm người di cư. Đồng tình với quan điểm đó, tác giả Mawauna Remarque Koutonin từng viết trên chuyên trang Silicon Africa rằng người gốc Phi, Ả Rập hay châu Á khi ra nước ngoài đều bị gọi chung là dân nhập cư. Trong khi đó, người châu Âu nghiễm nhiên tận hưởng danh xưng "expat" vì họ không muốn bị xếp ngang hàng với các sắc tộc khác. Bằng cách tự đặt bản thân ở thế bề trên, nhóm tinh hoa phương Tây đã đẩy cụm từ "người nhập cư" thành danh xưng dành riêng cho những bối cảnh mà họ coi là thấp kém.

Không ít người cho rằng danh xưng “expat” chỉ dành riêng cho người da trắng gốc Âu và phương Tây; đi kèm với nó là thứ uy quyền cùng đặc quyền mà những người bị gán mác “người nhập cư” không bao giờ chạm tới được. Làn sóng phẫn nộ gần đây xoay quanh một câu lạc bộ chạy bộ của người Hà Lan tại Bali vì hành vi phân biệt đối xử với dân bản địa là minh chứng rõ nét. Bên dưới bài đăng của Al Jazeera, một người dùng Instagram đã bình luận: “Họ không phải expat. Họ là người nhập cư. Xin đừng gắn mác người nhập cư cho người da màu còn người da trắng lại được nâng tầm thành expat.” Nhìn về một bối cảnh gần gũi hơn, cây bút Fred Wissenk cũng chia sẻ góc nhìn tương tự trên Vietcetera. Dù cho rằng nên gọi chung mọi người nước ngoài là expat, ông vẫn phải thừa nhận: “Chỉ cần bạn da trắng, người ta sẽ tự động coi bạn là expat. Tôi không đồng tình với tư duy này.”

Câu lạc bộ chạy bộ tại Bali bị tố cáo phân biệt đối xử với người dân địa phương. Nguồn ảnh: The Guardian.

Song, nếu vội vã kết tội danh xưng expat là phân biệt chủng tộc thì lại quá đỗi phiến diện và làm lu mờ những tầng ý nghĩa phức tạp hơn. Trên thực tế, có vô số người không mang màu da trắng nhưng vẫn được gọi hoặc tự nhận mình là expat. Do đó, việc đinh ninh expat phải là người da trắng vô hình trung đã bóp méo lịch sử. Tư duy áp đặt này chối bỏ sự hiện diện của các nhóm cộng đồng khác, chẳng hạn như hàng ngũ người Nam Á từng được thực dân Anh đưa đến Đông Phi làm công chức cai trị. Rộng hơn nữa, chúng ta cũng cần đặt câu hỏi liệu bản thân từ ngữ có tự mang tính miệt thị hay không, bởi ý nghĩa của ngôn ngữ luôn xoay vần theo bối cảnh. Đương nhiên, expat sẽ biến thành từ phân biệt chủng tộc nếu bị sử dụng với ác ý, ví dụ như khi người ta gọi một người da trắng là expat và một người Ả Rập là dân nhập cư dù cả hai có chung xuất thân và nghề nghiệp. Thế nhưng, bản thân từ “expat” không sinh ra để đại diện cho một khuôn mẫu cố định; cách dùng, ý nghĩa cũng như phạm vi của từ hoàn toàn phụ thuộc vào bối cảnh xã hội và vị trí địa lý.

Đi tìm định nghĩa expat

Quả thực, expat luôn là một khái niệm mơ hồ, khó diễn giải, xuất phát từ khoảng cách giữa định nghĩa từ điển và đời thực, cũng như giữa người tự xưng là expat và đối tượng bị gán ghép cho danh xưng này.

Vậy rốt cuộc expat là gì? Việc nhận diện cộng đồng người ngoại quốc tại Việt Nam cần đặt trên cơ sở nào? Đâu là lằn ranh phân định giữa expat, người nhập cư và người di cư? Từ điển Cambridge quy chiếu:

• Expatriate: “người không sống tại chính quốc gia của mình.”
• Immigrant (người nhập cư): “người đến một quốc gia khác để định cư vĩnh viễn.”
• Migrant (người di cư): “người đi đến một quốc gia hoặc vùng đất khác, thường là để tìm việc làm.”

Trước hết, điểm khác biệt giữa “expatriate” và “migrant” nằm ở chỗ expat là những người sống ở một quốc gia khác với quê nhà, trong khi hành trình di cư (migration) có thể diễn ra giữa các nước hoặc chỉ trong phạm vi một nước. Khái niệm “người di cư” vì thế mang hàm nghĩa rộng nhất, giải thích lý do các tài liệu học thuật luôn phân loại expat là một nhánh nhỏ của nhóm này. Thế nhưng trên thực tế, expat thường được nhìn nhận như một tầng lớp tách biệt hoàn toàn thay vì chỉ là một nhóm phụ. Minh chứng rõ nét cho định kiến này là khi một cây bút của Việt Nam News dùng từ “người di cư” rồi phải cẩn thận rào thêm một dòng chú thích trong ngoặc đơn: "Xin lỗi các ‘expat,’ từ này đang chỉ các bạn đấy.”

Mặt khác, yếu tố chính để phân định expat và người nhập cư thường xoay quanh thời gian lưu trú dự kiến. Người nhập cư mang chủ đích sinh sống lâu dài, còn expat lại không xác định trước sẽ ở lại bao lâu. Dù vậy, trong thực tế đời sống và cả trên các diễn đàn học thuật, người ta hiếm khi bám sát định nghĩa này. Đại đa số đều mặc định expat là nhóm tinh hoa giàu có, học thức cao và đến từ các nước phát triển, còn những ai không lọt vào danh sách này đều bị gộp chung thành người nhập cư. Tuy nhiên, ngay cả cách diễn giải này cũng không thực sự toàn diện. Trong cuốn sách Expatriate: Following a Migration Category, tác giả Sarah Kunz lý giải rằng những người mang danh xưng expat có xuất thân cực kỳ đa dạng trên nấc thang kinh tế xã hội. Nghề nghiệp của họ trải dài từ các nhà ngoại giao, tổng giám đốc, cho đến giáo viên dạy tiếng Anh, tình nguyện viên nhân đạo, huấn luyện viên yoga hay thậm chí là thực tập sinh không lương. Khi miêu tả những expat từng gặp trong chuyến điền dã ở Nairobi, Kunz chắp bút: “Một số tận hưởng cuộc sống xa hoa, số khác chật vật làm mới đủ ăn, trong khi một vài người lại phụ thuộc vào đồng tiền chu cấp từ gia đình ở quê nhà.”

Một giáo viên ngoại quốc tại Hà Nội. Nguồn ảnh: Tuổi Trẻ.

Rắc rối nằm ở chỗ có nhiều ngôn ngữ trên thế giới không hề có khái niệm tương đương với “expatriate.” Lấy tiếng Việt làm ví dụ, chúng ta không có một đại từ nhân xưng hoàn toàn khớp với khái niệm này. Những từ thay thế gần nghĩa nhất chỉ quẩn quanh ở "người nước ngoài" hoặc “người Tây,” dù tiếng Việt vẫn rạch ròi khái niệm "người di cư". Tiếng Hàn cũng trong hoàn cảnh tương tự, bởi nhóm expat sống tại đây thường chỉ được gọi nôm na là “oekuk-saram” tức người nước ngoài. Xét ở hệ ngôn ngữ châu Âu, dù từ “expatrié” hay “expatriée” trong tiếng Pháp mang sắc thái khá sát với tiếng Anh, từ đồng nguyên “expatriado” hoặc “expatriada” của tiếng Tây Ban Nha lại ám chỉ những người sống lưu vong hoặc bị trục xuất khỏi quê hương. Đáng nói, đây cũng chính là lớp nghĩa nguyên thủy của từ “expatriate” trong tiếng Anh giai đoạn trước thế kỷ 20.

Ngay cả trong tiếng Anh, từ expat cũng mang những sắc thái khác nhau tùy theo từng khu vực địa lý. Chẳng hạn tại Mỹ, danh xưng này rất hiếm khi được sử dụng. Có hai lý do giải thích cho hiện tượng này: thứ nhất, nước Mỹ luôn tự hào rằng mình là vùng đất của người nhập cư; thứ hai, thủ tục nhập cảnh và lưu trú lâu dài tại Mỹ khắt khe hơn rất nhiều so với đặc quyền đi lại tự do mà giới expat đang tận hưởng ở các quốc gia khác. Ở một thái cực đối lập, các quốc gia vùng Vịnh lại gọi chung mọi lao động nước ngoài là expat, từ những công nhân xây dựng bị bóc lột thậm tệ cho đến các quản lý cấp cao của tập đoàn. Chính quyền các nước này cố tình gộp chung như vậy để ngăn những người không có quốc tịch nảy sinh ý định gắn bó với nơi mình đang sống, dù lực lượng lao động này chiếm tỷ lệ đáng kể, thậm chí áp đảo trong cơ cấu dân số. Quay lại với Việt Nam, dường như lằn ranh giữa expat và người nhập cư rất hiếm khi được phân định rạch ròi. Tuy nhiên, qua những phân tích sắp tới, ta sẽ thấy danh xưng expat tại Việt Nam cũng chưa bao giờ mang một sắc thái hoàn toàn trung lập.

 Nhóm lao động nước ngoài tại Dubai. Nguồn ảnh: The New York Times.

Chính vì bản chất đa nghĩa của nó, việc vội vàng quy chụp từ “expat” là phân biệt chủng tộc đã vô tình đơn giản hóa vấn đề. Thay vào đó, một cách tiếp cận thỏa đáng hơn là nhìn nhận nó như một khái niệm “bị chủng tộc hóa” (racialized) thay vì tự thân nó mang ác ý phân biệt chủng tộc (racist). Để làm rõ khái niệm “bị chủng tộc hóa,” chúng ta cần phân biệt sự khác nhau giữa một từ sinh ra để miệt thị sắc tộc và một từ bị gán ghép các định kiến về màu da. Một ví dụ chưa thật sự hoàn mỹ nhưng đủ tính gợi mở là khái niệm “con người.” Chắc chắn “con người” là một định nghĩa đã bị chủng tộc hóa. Hãy thử nghĩ đến bức họa “Người Vitruvius” của Leonardo Da Vinci. Tác phẩm phác họa một người đàn ông da trắng nhưng lại thường xuyên được tụng xưng là chuẩn mực cổ điển hay khuôn mẫu vạn năng đại diện cho toàn nhân loại.

Chưa kể, định nghĩa về con người từng bị lợi dụng để bao biện cho những trang sử đẫm máu về bạo lực và áp bức sắc tộc. Trong dòng chảy lịch sử đó, vô số người dân thuộc địa đã và đang bị tước đoạt tư cách con người nhằm hợp thức hóa sự áp bức bạo tàn. Nhưng liệu điều đó có biến bản thân khái niệm “con người” thành một công cụ phân biệt chủng tộc? Một chủ đề mang nhiều tranh cãi nhưng đại đa số chắc chắn sẽ nói không. Từ expat cũng nên được soi chiếu dưới lăng kính tương tự: bản chất từ này không phân biệt chủng tộc nhưng lại bị gán ghép và mặc định gắn liền với đặc quyền da trắng. Không chỉ vậy, nó còn phản ánh sự phân tầng giai cấp (điều hiển nhiên) và nhuốm màu định kiến giới. Bằng chứng rõ nhất là cụm từ “vợ của expat” (expat wife), khi người phụ nữ không được công nhận là một expat độc lập.

Lược sử danh xưng expat

Định kiến sắc tộc gắn liền với danh xưng expat vốn không tự nhiên sinh ra, mà là di sản của lịch sử bành trướng đế quốc và chủ nghĩa tư bản thế kỷ 20. Xuyên suốt quá trình này, khái niệm expat đã tiến hóa qua 3 mô hình chính.

Khởi đầu là nhóm expat thực dân, tiêu biểu như giới viên chức Anh ở Ấn Độ. Dưới ngòi bút châm biếm sinh động của tác giả Anne-Meike Fetcher, họ được miêu tả là "những quý ông Anh quốc, sau thời gian dài phơi mình dưới khí hậu nhiệt đới của Nam hay Đông Nam Á, đã sinh ra thói chán đời, tha hóa và nát rượu.”

Người hầu phục vụ một vị tướng người Anh cùng các vị khách của ông tại Bangalore. Nguồn ảnh: The New Statesman.

Thế nhưng, khi phong trào chống thực dân giành thắng lợi vang dội sau Thế chiến thứ hai, từ expat bắt đầu mang một lớp nghĩa mới. Các đế quốc thực dân châu Âu sụp đổ, nhường chỗ cho một thế lực toàn cầu mới vươn mình: nước Mỹ. Bằng sức mạnh quân sự và kinh tế áp đảo, nước Mỹ ra tay kiến tạo và chi phối thế giới. Đứng ở trung tâm của đế chế này là các tập đoàn đa quốc gia. Nhờ siết chặt dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài, các tập đoàn vươn vai hóa thành những thế lực quyền uy trên bàn cờ kinh tế chính trị. Họ bành trướng chóng mặt, kéo theo nhu cầu khổng lồ về một thế hệ expat hoàn toàn mới nhằm thay máu lớp tiền nhiệm thời thực dân. Những nhân sự này xách vali ra nước ngoài công tác ngắn hạn, nắm quyền lèo lái các chi nhánh quốc tế.

Tiếp nối quá trình chuyển giao từ mô hình thực dân sang doanh nghiệp, thế hệ expat thứ ba bắt đầu xuất hiện vào thập niên 1980 và 1990 cùng với sự lên ngôi của chủ nghĩa tân tự do. Nhìn chung, đặc điểm của hệ tư tưởng này là chính sách hạn chế tối đa sự can thiệp của nhà nước ở quy mô nội địa, song hành cùng làn sóng toàn cầu hóa và thương mại tự do trên trường quốc tế. Hậu quả tất yếu của cơ chế này là tình trạng bất bình đẳng ngày càng nghiêm trọng, hệ thống công suy yếu, phúc lợi bị cắt giảm, quyền lợi của người lao động không còn được bảo vệ và mỗi cá nhân ngày càng bị cô lập.

Tại Việt Nam, chủ nghĩa tân tự do nhen nhóm từ công cuộc Đổi Mới, khi đất nước chính thức mở cửa đón người nước ngoài. Đợt tái cấu trúc tập đoàn Shell vào thập niên 1990 cho thấy rõ nhất bản chất của giai đoạn này.

Tác giả Kunz chỉ ra rằng dưới sức ép của làn sóng tân tự do, các expat làm việc cho Shell bỗng nhiên nhận được nhiều “sự lựa chọn” và tính “linh hoạt” hơn, nhưng đồng thời cũng bị đẩy vào tình cảnh bấp bênh và bất bình đẳng tột độ. Cơ chế lương thưởng bắt đầu được neo theo hiệu suất cá nhân, làm trầm trọng thêm sự bất bình đẳng giữa các expat và kích động bầu không khí cạnh tranh khốc liệt thay cho tính hòa ái vốn được kỳ vọng và vun đắp bấy lâu. Nếu vào thập niên 1950, các expat của Shell vẫn tự xem mình là một phần của “đại gia đình Shell,” thì đến thập niên 1990, hình mẫu “nhân viên tận tụy vì công ty” đã bị nhào nặn lại thành những “expat toàn cầu đề cao chủ nghĩa cá nhân và bị bứt lìa khỏi mọi liên kết xã hội.” Nói cách khác, họ chính là những sản phẩm điển hình của chủ nghĩa tân tự do.

Nhà văn Mark Hodson cùng những người bạn tại Khách sạn Majestic, Sài Gòn năm 1992. Nguồn ảnh: Saigoneer.

Kiểu expat toàn cầu với phong cách sống đề cao tính cá nhân này chính là hồi chuông báo hiệu cho sự trỗi dậy của một nhóm mà giới học thuật gọi là “expat tự định hướng” (self-initiated expatriate hay SIE). Đây là tầng lớp lao động dịch chuyển toàn cầu, sang nước ngoài làm việc tự nguyện mà không theo bất kỳ sự phân công nào, thường mang trình độ chuyên môn cao. Nằm trong số đó phải kể đến giới “du mục kỹ thuật số” (digital nomad), giáo viên dạy tiếng Anh, những người có sức ảnh hưởng trong mảng du lịch hay người làm nghề tự do. Cần làm rõ rằng nhóm SIE không hề thế chỗ hoàn toàn các expat doanh nghiệp vì tầng lớp này vẫn đang tồn tại. Tuy nhiên, họ đã giành lấy vị thế để trở thành khuôn mẫu đại diện mỗi khi người ta nhắc đến từ “expat.” 

Xét trên nhiều khía cạnh, nhóm SIE vốn dĩ là sản phẩm của chủ nghĩa tân tự do vì họ đang tiếp tục nhân bản hệ tư tưởng này. Việc sùng bái lối sống xê dịch toàn cầu vô hình trung che lấp đi thực tế, rằng khả năng tự do đi lại xuyên biên giới vốn bị phân hóa vô cùng gắt gao. Đặc quyền này phụ thuộc vào sức mạnh của cuốn hộ chiếu, độ “lỏng lẻo” của các hệ thống nhập cư, và tất nhiên là cả tiềm lực tài chính. Chỉ ra điểm mù này, Kunz bình luận: “Những kẻ tự xưng là công dân toàn cầu, thậm chí còn chối đây đẩy cả danh xưng expat, luôn mồm ca tụng về một thế giới không biên giới... thực chất chẳng khác nào những nhân vật bi kịch. Họ có thể vô tư và có thiện ý, nhưng lại kiêu ngạo đến mức mù quáng khi đem những đặc quyền có sẵn từ hệ thống xã hội ra để tự hào như thể đó là thành tựu của riêng mình.”

Dù luôn gắn liền với tinh thần quốc tế và sự đa dạng, nhóm SIE vẫn bị đóng khung trong hình tượng người da trắng. Theo Kunz, phải nhìn qua lăng kính tân tự do mới lý giải được sự mâu thuẫn này. Cụ thể, bà cho rằng nhờ tính linh hoạt và đa nghĩa, cộng thêm việc chấp nhận những cá nhân từ các gốc gác khác làm “người trong cuộc lâm thời,” danh xưng expat đã che đậy thành công yếu tố phân biệt chủng tộc. Nó mượn lớp vỏ bọc về một chủ nghĩa quốc tế phi biên giới để tạo ảo giác công bằng, nhưng thực tế lại được vận hành theo cấu trúc bất đối xứng của những tàn dư thực dân và tân thực dân, trái ngược hoàn toàn với những gì phong trào toàn cầu hóa tân tự do hứa hẹn. Chính vì vậy, người ta vẫn thường xuyên chỉ trích việc dùng từ expat để tâng bốc người da trắng dù expat thuộc màu da khác cũng tồn tại. Từ góc độ này, tư duy bao hàm (có chọn lọc) của từ expat cũng hoạt động hệt như cách các tập đoàn tân tự do tung hô “chủ nghĩa đa văn hóa” nhằm tẩy trắng bản chất bóc lột sắc tộc tàn bạo của chủ nghĩa tư bản trên quy mô toàn cầu.

Expat tại Việt Nam

Nhìn lại tiến trình lịch sử qua ba hình mẫu thực dân, doanh nghiệp và tự định hướng, danh xưng expat trên bình diện toàn cầu vốn mang sẵn định kiến về sắc tộc. Tuy nhiên, thực tế tại Việt Nam lại hoàn toàn khác. Sự hiện diện áp đảo của cộng đồng expat Đông Á đã phá vỡ quy chuẩn expat mặc định phải là người da trắng. 

Trên thực tế, vào năm 2025, phần lớn lực lượng lao động quốc tế được thống kê chính thức tại Việt Nam (dù cần lưu ý rằng con số này không đồng nhất với tổng số người nước ngoài sinh sống và làm việc tại đây — nhóm thường được gọi là “expat”) đều đến từ Trung Quốc, Hàn Quốc hoặc Nhật Bản. Một chi tiết đáng quan tâm là bài viết trên Vietcetera có tựa đề “Góc nhìn của Expats về việc làm tại Việt Nam” đã giới thiệu 6 cá nhân nước ngoài; trong đó, ít nhất 5 người không phải là người da trắng và họ đảm nhiệm các công việc đa dạng, từ cấp quản lý cho đến huấn luyện viên yoga hay giáo viên dạy tiếng Anh.

Lễ khánh thành nhà máy Coca-Cola tại tỉnh Hà Tây (nay thuộc Hà Nội) vào tháng 8/1995. Coca-Cola là một trong những tập đoàn đa quốc gia đầu tiên của Mỹ tiến vào Việt Nam sau Đổi Mới. Ảnh: Hoàng Đình Nam, qua trang Instagram @tonkin.jpg.

Thế nhưng, điều này không đồng nghĩa với việc danh xưng expat tại Việt Nam hoàn toàn miễn nhiễm với định kiến sắc tộc. Đúng hơn là mỗi nhóm expat lại bị gán với một định kiến riêng. Hãy thử đối chiếu bài viết của Vietcetera với chuỗi bài chân dung “Expat ở Thành phố Hồ Chí Minh.” Nếu bài viết đầu tiên tập trung vào nhóm expat gốc Á, thì tuyến bài thứ hai lại chỉ đề câp đến các expat phương Tây. Không phải ngẫu nhiên mà tuyến bài về người châu Á lại xoáy sâu vào công việc, trong khi loạt bài về người phương Tây lại khai thác rộng hơn về trải nghiệm và phong cách sống. Sự phân hóa này xuất phát từ hai hình mẫu expat đặc trưng tại Việt Nam: expat “công việc” (thường gắn với người Đông Á) và expat “trải nghiệm” (thường gắn với người phương Tây).

Một nghiên cứu về cộng đồng expat Hàn Quốc tại Sài Gòn chỉ ra rằng những người được phỏng vấn thường gọi thời gian sống tại Việt Nam là “một chuyến công tác dài hạn.” Cách nghĩ này đi ngược lại hoàn toàn so với hình dung thường thấy về các expat “phương Tây.” Vì vậy, không thể nói màu da không đóng vai trò gì trong cách nhìn nhận expat tại Việt Nam. Thay vào đó, tư duy phân biệt này vận hành theo một cơ chế khác biệt và không đồng đều. Điều này bắt nguồn từ tỷ trọng khổng lồ của nguồn vốn FDI đến từ các quốc gia châu Á như Hàn Quốc, Singapore, Trung Quốc, kéo theo thiên hướng tập trung vào kinh doanh của nhóm expat khu vực này. Cái gọi là “cộng đồng expat” ở Việt Nam thực chất không hề đồng nhất. Khi viết về giới expat Hàn Quốc, Fred Wissink, nhà sản xuất của loạt bài “Expat tại Thành phố Hồ Chí Minh,” từng nhận định: “Họ sống rất khép kín. Đó là một cộng đồng 100.000 người nhưng tất cả đều tập trung ở Quận 7... Họ có một thế giới riêng và chẳng cần bước ra ngoài vẫn làm ăn thuận lợi. Bên ngoài ranh giới cộng đồng người Hàn, Sài Gòn ước tính có thêm khoảng 50.000 expat khác.” Điển hình cho lập luận phía trên, đây cũng chính là một dạng định kiến tồn tại ngay giữa các nhóm expat với nhau, bởi hiển nhiên không phải "tất cả" expat Hàn Quốc đều gom về Quận 7 hay sống biệt lập với phần còn lại của thành phố.

Phú Mỹ Hưng, thường hay được ví von là “phố người Hàn” của Sài Gòn. Nguồn ảnh: VnExpress.

Dù được dùng phổ biến cho người nước ngoài tại Việt Nam, expat chưa bao giờ là một danh xưng trung tính. Hai trường hợp dưới đây sẽ bóc tách những định kiến đằng sau cách gọi này.

Đầu tiên, dù vốn được biết đến là quốc gia xuất khẩu lao động, Việt Nam thực chất vẫn tiếp nhận một lực lượng đáng kể lao động chân tay ngoại quốc, đặc biệt là từ Trung Quốc. Nhà nhân học Nguyễn Văn Chính từng lý giải rằng các nhà thầu Trung Quốc ở miền Bắc thường ưu tiên tuyển nhân công đồng hương để tiện giao tiếp và dễ huy động qua các tỉnh biên giới. Phần lớn lực lượng này làm việc không chính thức theo hợp đồng ngắn hạn từ 3 tháng đến 1 năm, dù không ít người đã bám trụ tới cả thập kỷ. Đối chiếu với định nghĩa từ điển, họ hoàn toàn thuộc nhóm expat. Thế nhưng trong nghiên cứu của mình, ông Chính lại nhiều lần gọi họ là “người nhập cư.” Cách lựa chọn từ ngữ này phơi bày thực tế rằng expat là danh xưng mang đậm định kiến giai cấp và sắc tộc.

Gần 90% các nhà máy nhiệt điện tại Việt Nam là do nhà thầu Trung Quốc xây dựng. Nguồn ảnh: UNDP.

Ví dụ thứ hai là một trường hợp nhập quốc tịch được báo chí Việt Nam rất chú ý: ông Kenneth Atkinson. Vị doanh nhân người Anh này chính thức trở thành công dân Việt Nam vào năm 2025 sau 3 thập kỷ sinh sống ở đây. Điều đáng nói là các bài báo trên Tuổi Trẻ và VnExpress không một lần dùng đến những từ như “người nhập cư” hay “di dân.” Tuổi Trẻ xếp bài viết vào chuyên mục “Đời sống Expat,” còn VnExpress gắn hàng loạt tag chứa từ “expat.” Mục đích đặt câu chuyện của Kenneth Atkinson bên cạnh nhóm lao động chân tay Trung Quốc không phải để phân định ai mới là expat hay ai là người nhập cư, mà để minh chứng rằng bản chất của ngôn từ không hề vô tư hay trung lập.

Ông Kenneth Atkinson, một công dân nhập tịch Việt Nam, tại buổi ra mắt cuốn hồi ký vào tháng 9/2025. Ảnh: VnExpress.

Suy cho cùng, các cuộc tranh luận xoay quanh câu chuyện expat và phân biệt chủng tộc thường rơi vào lối tư duy một chiều, làm lu mờ những góc nhìn đa chiều về khái niệm này. Dù vậy, ngay cả khi đã nhìn nhận vấn đề thấu đáo hơn, tôi cho rằng ta vẫn có lý do chính đáng để gạt bỏ hoàn toàn danh xưng này bởi sự mập mờ và tính gây lú lẫn của nó. Phản bác lại quan điểm này, một số ý kiến cho rằng từ “expat” vẫn có thể được giữ lại nếu dùng như một công cụ định danh những nhóm người vốn đã nắm giữ một mức độ đặc quyền nhất định. Thế nhưng, rắc rối của đề xuất này là việc cố nhận diện đặc quyền thực chất lại có thể vô tình ban phát hoặc củng cố thêm quyền lực cùng địa vị. Điều này càng dễ hiểu khi ta gần như không thể đong đếm rạch ròi “mức độ” đặc quyền của một cá nhân. Vì lẽ đó, có lẽ giải pháp tốt nhất là chúng ta nên từ bỏ hoàn toàn việc sử dụng thuật ngữ này. 

Ở Việt Nam, liệu có loài hoang dã nào chưa từng bị săn lùng đến sát bờ vực tuyệt chủng, hay chưa biến thành món hàng bị người ta định giá rạch ròi bằng miếng thịt, nhúm lông?

Thật khó để bật ra ngay một cái tên, nhưng lịch sử từng ghi nhận một ngoại lệ “khổng lồ”: Gigantopithecus. Khoảng 2 triệu năm trước, loài vượn đồ sộ mang hình dáng đười ươi này từng sinh sống khắp miền Nam Trung Quốc và miền Bắc Việt Nam ngày nay. Theo ước tính, chúng cao hơn 3m và nặng từ 200 đến 300kg.

Ảnh phác họa môi trường sống của Gigantopithecus. Tác giả: Garcia và Joannes-Boyau (Đại học Southern Cross). Nguồn ảnh: National Geographic.

Gigantopithecus, loài linh trưởng lớn nhất từng tồn tại trên Trái Đất, vô tình được phát hiện cũng chính nhờ những bài thuốc y học cổ truyền đang đẩy động vật hoang dã ngày nay vào cửa tử.

Tại Trung Quốc vào đầu thế kỷ 20, người ta thường dùng xương và răng động vật để bào chế đủ loại thần dược và gọi chúng bằng những cái tên mỹ miều như “long cốt.” Các thầy lang thường chỉ bốc thuốc theo kinh nghiệm chứ hiếm khi soi xét tỉ mỉ cấu tạo của những mẩu xương hay răng thú cất trong tủ như cách các nhà khoa học vẫn làm.

Nắm bắt được thực trạng này, nhà địa chất học kiêm cổ sinh vật học người Hà Lan Ralph von Koenigswald thường lùng sục các tiệm thuốc đông y mỗi khi đi khảo sát thực địa trong vùng. Trong một lần đến Hồng Kông vào năm 1925, ông tình cờ phát hiện một chiếc răng hàm có hình dáng hệt như răng người nhưng kích thước lại lớn gấp 5 lần.

Mẫu chuẩn (holotype) răng hàm (trái) và xương hàm dưới (phải) của Gigantopithecus. Nguồn ảnh: Wikipedia.

Nhận thấy tầm quan trọng của hiện vật, Koenigswald bắt tay tổ chức các chuyến thám hiểm khoa học tại Trung Quốc đại lục. Dưới sự hỗ trợ của các hợp tác xã thu mua và cung ứng địa phương, ông khoanh vùng tìm kiếm tại các hang động ở miền Nam Trung Quốc, ngay sát biên giới với Việt Nam, và tìm thấy thêm hàng trăm chiếc răng tương tự. Những chiếc răng khổng lồ này mang đặc điểm hoàn toàn khác biệt, đủ để giới khoa học công nhận đây là một loài mới. Theo thông lệ ngày xưa, ông đặt tên cho loài vượn này là Gigantopithecus blacki để vinh danh tiền nhân Davidson Black, nhà cổ nhân chủng học người Canada từng nghiên cứu về tiến trình tiến hóa của loài người tại Trung Quốc vừa qua đời một năm trước đó.

Ảnh chụp núi Đỉnh Hồ ở Triệu Khánh, tỉnh Quảng Đông, miền nam Trung Quốc ngày nay. Nơi đây được cho là có cảnh quan giống với môi trường sống của Gigantopithecus. Nguồn ảnh: Wikimedia.

Trong những thập kỷ tiếp theo, giới chuyên môn tìm thấy thêm hàng trăm chiếc răng và 4 đoạn xương hàm dưới của Gigantopithecus, trong đó có cả những mẫu vật ở Việt Nam. Thậm chí, nhiều nhà khoa học Mỹ đã bất chấp lệnh cấm vận năm 1990 để lặn lội sang tận nơi cùng tham gia tìm kiếm; khát vọng khoa học đã vươn lên trên mọi rào cản chính trị. Thế nhưng, kỳ lạ ở chỗ, dù thu về la liệt răng và hàm, tuyệt nhiên không ai đào được bất cứ mảnh xương thân mình nào. Nhiều khả năng, toàn bộ phần thân cốt đồ sộ của bầy vượn đã bị lũ nhím gặm sạch từ trước khi kịp hóa thạch. Dẫu vậy, chỉ từ vài mảnh vỡ, các nhà khoa học vẫn có thể đưa ra những kết luận đáng kinh ngạc. Khi quan sát chiếc răng hàm to, phẳng, men răng dày cắm trên bộ hàm nặng nề và phân tích cặn bám, họ đoán Gigantopithecus sống sót nhờ nhai thực vật cứng và nhiều xơ. Lớp cặn carbon soi dưới kính hiển vi điện tử sau này cho thấy loài vượn này ăn tạp, tiêu thụ cả trái cây, hạt vả lẫn một số loại cỏ và rất có thể là cả tre trúc.

Hình ảnh mô phỏng so sánh kích cỡ Gigantopithecus và đười ươi hiện đại. Nguồn ảnh: Brainmaze.

Chế độ ăn và ước tính giải phẫu cho thấy, khác với họ hàng gần nhất là đười ươi hiện đại, Gigantopithecus trưởng thành có thân hình quá khổ nên không thể trèo cây hái quả. Các mô hình toán học phác họa chúng cao hơn 3m và nặng vượt 540kg (để dễ hình dung, loài khỉ đột cũng chỉ đạt tối đa khoảng 180kg). Nhờ dữ liệu này, giới khoa học và các họa sĩ mới có cơ sở phỏng đoán về hình dáng của chúng, dù màu lông hay độ vạm vỡ thực tế vẫn là ẩn số. Tương tự, những đặc điểm về hành vi, tính khí, trí thông minh hay các mối quan hệ xã hội của loài này cũng chỉ được suy luận thông qua việc quan sát các giống loài họ hàng.

Ranh giới mờ ảo giữa hóa thạch và huyền thoại

Gigantopithecus được cho là đã tồn tại trong khoảng 1 triệu năm và biến mất vào 100.000 năm trước. Tức là, chúng rất có thể từng sống chung với tổ tiên loài người trong những cánh rừng nguyên sinh. Dù con người không phải là tác nhân khiến loài vật này tuyệt chủng (sẽ bàn kỹ hơn ở phần sau), những cuộc chạm trán năm xưa dường như vẫn len lỏi vào kho tàng thần thoại qua những câu chuyện về Người tuyết Yeti hay loài quái vật hình vượn bí ẩn.

Hình ảnh Người tuyết Yeti trong truyền thuyết và văn hóa đại chúng phương Tây, cụ thể là trong một cuốn truyện tranh Mỹ năm 1971. Nguồn ảnh: New York Times.

Truyền thuyết kể rằng Yeti là một loài dã nhân lông lá, chuyên lang thang trên dãy Himalaya. Giai thoại này được truyền miệng từ các cộng đồng người Tây Tạng và Nga sang phương Tây, nơi chúng đôi khi được gọi là “Người tuyết gớm ghiếc” (Abominable Snowman). Sự biệt lập của vùng núi cao hiểm trở đã nuôi dưỡng trí tưởng tượng của công chúng cho đến tận giữa thế kỷ 20. Khi đó, các nhà thám hiểm phương Tây bắt đầu đổ xô đến đây để săn lùng những bằng chứng mập mờ như những bức ảnh mờ căm, những dấu chân khổng lồ hay vài túm lông bí ẩn, cốt chỉ để thỏa mãn sự hiếu kỳ của khán giả quốc tế. Thế rồi, khi từng tấm da thú hay dấu vết lần lượt bị công nghệ ADN và khoa học hiện đại vạch trần là đồ giả, sự hoài nghi cứ thế lớn dần, cho đến khi ai nấy đều tin chắc rằng chẳng có sinh vật huyền bí nào tồn tại trên đời.

Thế nhưng, với những cộng đồng săn tìm sinh vật bí ẩn, Yeti vẫn còn sống đâu đó ngoài đời thực. Họ lý giải đó là một quần thể Gigantopithecus nhỏ lẻ, bị cô lập và sống sót đến tận ngày nay. Tạm gác lại thực tế rằng những ngọn núi băng giá hoàn toàn không giống với hệ sinh thái vốn có của loài vượn này, một số người vẫn ngoan cố tin rằng một nhóm nhỏ đã tồn tại suốt hàng chục nghìn năm và tự thích nghi được với khí hậu khắc nghiệt. Hơn nữa, các truyền thuyết thường miêu tả Yeti đi bằng hai chân, trong khi Gigantopithecus lại di chuyển bằng bốn chân giống đười ươi, một mâu thuẫn rành rành mà chưa ai đưa ra được lời giải thích thỏa đáng. Suy cho cùng, nỗ lực xâu chuỗi người tuyết với loài vượn cổ đại thực chất chỉ lột tả khao khát mượn danh khoa học để hợp lý hóa thần thoại của con người thế kỷ 21, cũng như nỗi ám ảnh về bằng chứng thực nghiệm của thời đại này, chứ không hề chứng minh được Gigantopithecus vẫn còn sống.

Minh họa sinh vật huyền bí. Nguồn ảnh: the Cryptid Archives.

Ta cũng nên đặt dấu chấm hỏi tương tự trước những đồn đoán cho rằng Gigantopithecus là nguồn cơn của truyền thuyết “vượn đá.” Dù chưa từng xuất hiện trên các tạp chí học thuật hay thu hút sự chú ý của báo giới, những câu chuyện về sinh vật này thường xuyên xuất hiện trên các trang blog hay diễn đàn của cựu binh Mỹ. Những người từng chạm trán luôn quả quyết chúng là động vật bình thường chứ không phải quái thú thần thoại, và gọi là “vượn đá” bởi thói quen ném đá vào binh lính.

Thực tế, những lời kể về việc chạm trán vượn đá, hay nhặt được lông và phát hiện dấu chân của chúng, đã xuất hiện từ cả trước lẫn sau chiến tranh, thậm chí từng được bộ đội Việt Nam xác nhận. Dù vậy, những giai thoại lan truyền rộng rãi nhất vẫn chủ yếu xuất phát từ lính Mỹ đóng quân tại các chốt vùng cao. Đáng nói là, dù sinh vật trong các lời đồn này thấp hơn rất nhiều so với mốc 3m của Gigantopithecus, một số người vẫn khiên cưỡng cho rằng đây là một quần thể vượn cổ đại sống sót, vô tình bị kích động bởi sự hiện diện của con người.

Việc loài vượn đá hoàn toàn bặt vô âm tín trong nhiều thập kỷ qua đủ để khẳng định rằng chúng chưa từng tồn tại, và đương nhiên giả thuyết chúng là loài Gigantopithecus lại càng vô căn cứ. Dù vậy, qua những giai thoại này, ta có thể rút ra một số kết luận về tâm lý quân nhân trong thời chiến. Bị bủa vây bởi chiến tranh tàn khốc và môi trường xa lạ, những người lính đã bấu víu vào các yếu tố siêu thực để duy trì sự tỉnh táo. Cách lý giải này hoàn toàn trùng khớp với chi tiết về một sinh vật khổng lồ giống vượn trong tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh của nhà văn Bảo Ninh. Trong tác phẩm, người lính đã nổ súng tiêu diệt sinh vật mang hình dáng đười ươi, dù thực tế là giống loài này không hề sinh trưởng ở Việt Nam. Thay vì xem những câu chuyện như vậy là manh mối về một loài thú thất truyền, ta có thể hiểu đó là sự bất lực của con người trong việc dùng lý trí để lý giải nỗi kinh hoàng của chiến tranh. Chỉ khi viện đến sự hiện diện của những sinh vật đã tuyệt chủng, hay khả năng những sinh vật thời tiền sử còn sống sót tới tận ngày nay, con người mới có cớ để hợp lý hóa những hành vi man rợ mà chính đồng loại đang gây ra cho nhau.

Giải mã một cuộc đại tuyệt chủng

Nếu Gigantopithecus không hề lẩn trốn trên dãy Himalaya hay trong những cánh rừng hẻo lánh ở Việt Nam mà đã thực sự tuyệt diệt, thì điều gì đã hạ gục chúng? Các nhà khoa học đã đưa ra những giả thuyết vô cùng hấp dẫn. Đơn giản mà nói, chúng quá to lớn để có thể thích ứng với biến đổi khí hậu. Những động vật có kích thước đồ sộ như Gigantopithecus đòi hỏi nhu cầu trao đổi chất khổng lồ nhưng lại sinh sản rất ít. Đặc điểm này khiến chúng cực kỳ dễ bị tổn thương trước sự thay đổi của thảm thực vật — hệ quả tất yếu từ những biến động nhiệt độ và lượng mưa toàn cầu. Thật không may cho chúng, kịch bản tồi tệ này đã thực sự ập đến vào khoảng 300.000 năm trước.

Phân tích phấn hoa trong hóa thạch cho thấy, suốt giai đoạn này, những cánh rừng nhiệt đới trù phú đã biến mất dần, nhường chỗ cho các trảng cỏ thưa thớt. Một bài báo học thuật gần đây lý giải: “Ngay trước và trong khung thời gian tuyệt chủng từ 295.000 đến 215.000 năm trước, sự phân hóa các mùa ngày càng rõ rệt đã khiến môi trường biến động mạnh mẽ, kéo theo sự thay đổi quần xã thực vật và sự mở rộng của các khu rừng thưa. Trong khi họ hàng gần Pongo weidenreichi (đười ươi) xoay sở thay đổi sở thích ăn uống và tập tính để thích nghi, thì G. blacki lại bộc lộ những dấu hiệu căng thẳng mạn tính, kéo theo sự suy giảm quần thể. Rốt cuộc, chính sự chật vật trong quá trình thích nghi đã đặt dấu chấm hết cho loài linh trưởng vĩ đại nhất từng sống trên Trái Đất.”

Quá trình tuyệt chủng không diễn ra trong một sớm một chiều. Khi các khu rừng ngày càng khô hạn, nguồn thức ăn yêu thích của chúng cũng cạn dần. Vượn non, giống như loài đười ươi từng sống ở Việt Nam, có thể trèo cây hái quả, nhưng những cá thể trưởng thành đành phải phụ thuộc vào lớp thực vật đang thưa thớt dần trên mặt đất. Bằng chứng cho thấy chúng buộc phải ăn nhiều vỏ cây, lau sậy và các loại thức ăn thô ráp kém dinh dưỡng hơn. Thế nhưng, với kích thước khổng lồ, ngần ấy thức ăn rốt cuộc cũng không đủ để cầm cự. Món khoái khẩu biến mất, bản thân chúng lại không thể tiêu hóa các loài thực vật mới sinh sôi để lấp đầy khoảng trống sinh thái, giống loài này đành chấp nhận kết cục buồn. Chúng ta sẽ vĩnh viễn không biết được con vượn lớn cuối cùng đã gục ngã ở đâu và vào lúc nào.

Nguồn ảnh: Reddit.

Vậy chúng ta học được gì từ sự biến mất của Gigantopithecus? Ở một góc độ nào đó, thật an ủi khi biết con người không phải thủ phạm của mọi cuộc tuyệt chủng, và vạn vật rồi cũng sẽ đến hồi kết giống như loài khủng long. Nhưng tôi không muốn lấy đó làm lời kết, bởi lẽ góc nhìn phó mặc ấy rất dễ trở thành tấm bình phong bao biện cho thói tàn phá thiên nhiên vô tội vạ của chúng ta. Thay vào đó, tôi muốn mượn cuộc đời của Gigantopithecus để nhắc nhở nhau rằng: Trái Đất luôn dung chứa những phép màu, miễn là chúng ta chừa cho thiên nhiên đủ không gian và thời gian.

Không một giống vượn lớn nào có thể sinh sôi trên mảnh đất lấp biển đầy rẫy lô cốt bê tông bóp nghẹt những rặng ngập mặn đứt gãy; chẳng loài thú nào có thể phát triển dọc theo những bờ biển trơ trọi cây xanh nay đã biến thành khu nghỉ dưỡng xa hoa; và chắc chắn sẽ không có sinh vật nào kịp tiến hóa giữa tiếng búa xẻ đá vôi chát chúa hòng dựng nên một công viên giải trí giả Âu lạc lõng. Chẳng ai trong chúng ta từng biết đến Gigantopithecus. Vậy hãy thử tưởng tượng xem, thế giới ngoài kia còn bao nhiêu loài cỏ cây muông thú tuyệt diệu mà ta sẽ vĩnh viễn không bao giờ được chiêm ngưỡng, nếu con người không chịu bừng tỉnh và thôi coi Trái Đất như một món hàng để vơ vét thay vì một ân huệ thiêng liêng.

Khi mặt trời từ từ ló dạng, chiếu ánh bình minh ấm áp lên bản làng Ban Wichit Pattana, thuộc vùng quê Đông Bắc Thái Lan, ông Chuchart Srithachum, 62 tuổi, lục tục bắt đầu bài tập thể dục buổi sáng. Ông chậm rãi nhấc từng bước trên vạt đường ngay trước nhà bằng chiếc chân giả của mình.

Lời từ ban biên tập: Bài viết có sử dụng một số hình ảnh mang tính chất nhạy cảm. Bạn đọc cân nhắc trước khi xem.

Hiện tại, ông Chuchart đã mất khả năng lao động. Ông chủ yếu sống nhờ tiền con trai gửi, kèm khoản trợ cấp tuổi già và khuyết tật từ chính phủ. Trước đây, ông từng là nông dân trồng lúa nước trên mảnh đất rộng 2.4ha ngoài rìa làng, thuộc tỉnh Nong Bua Lamphu.

Gần 9 năm trước, Chuchart đang làm ruộng như mọi khi, đầu đội trời, chân đạp đất, thì bỗng nhiên để ý thấy hiện tượng kỳ lạ: nước ruộng sao hôm nay có màu xanh lá dị thường. Ông cũng phớt lờ rồi lúi húi làm tiếp, nhưng rồi cơn ngứa ngáy chân ập tới. Khi đặt chân về tới nhà cũng là lúc lớp da chân đã nổi ban đầy, kèm cảm giác đau rát. Người ta đưa ông đến ngay trạm y tế địa phương.

Bác sĩ nói vết mẩn ngứa ấy là “triệu chứng điển hình của tiếp xúc với paraquat [một loại thuốc diệt cỏ],” Chuchart hồi tưởng. Da bị chất độc làm tổn thương, tạo điều kiện cho vi khuẩn gây nhiễm trùng, gây ra những hậu quả đau thương.

Năm 2017, chân ông Chuchart Srithachum, nông dân vùng Đông Bắc Thái Lan, bị cắt bỏ do nhiễm trùng sau khi tiếp xúc với paraquat, một loại thuốc diệt cỏ mạnh, thường gây bỏng hóa chất nếu con người chạm phải. Chất độc trong ruộng nhà Chuchart bị rò rỉ từ một đồn điền mía ngay trong tỉnh.

Paraquat là dung dịch thuốc diệt cỏ dùng để thanh trừng cây dại, gây cháy lá, thường sử dụng trong nuôi trồng hoa màu như cà phê, thơm, trà, và mía đường. Y văn khuyến cáo rằng paraquat kịch độc với người và động vật nếu uống, hít phải, hay đơn giản chỉ là chạm vào da. Tính ăn mòn của paraquat gây tổn thương sâu và bỏng hóa học khi tiếp xúc với da. Tại khu vực Đông Bắc và những vùng nông nghiệp khác của Thái Lan, chất độc này thường đi kèm với biến chứng khét tiếng mang tên viêm cân mạc hoại tử (necrotising fasciitis), tình trạng nhiễm trùng diễn tiến cấp kỳ, dẫn đến nhiều ca tử vong và cắt cụt chi.

Khi vào đến trạm xá, tình trạng của ông Chuchart bắt đầu trở nặng, vượt quá khả năng chữa trị của y tế địa phương, nên ông được chuyển lên bệnh viện tỉnh Nong Bua Lamphu. Nhưng mọi thứ đã quá trễ, người ta phải cắt chân phải để bảo toàn mạng sống cho ông. Sau đó, ông phải trải qua 6 tuần nằm viện để dưỡng thương.

Chuchart không phải là trường hợp độc nhất. Năm đó (2017), các cơ sở y tế địa phương ghi nhận hơn 50 ca tương tự, đều là nông dân, bị bỏng hóa chất rồi nhiễm trùng, rải rác khắp các vùng trồng mía thuộc khu vực Đông Bắc Thái. Đây là số liệu đến từ Mana Muangkhun, nhà hoạt động thuộc Hội Người tiêu dùng tỉnh Khon Kaen, tổ chức đã đệ đơn kiện các công ty nhập khẩu paraquat.

Chân của Natthanan Photiwong, một nạn nhân nhiễm độc paraquat hồi năm 2018, khi đang xịt thuốc trồng mía tại làng Ban Dong Sawan, tỉnh Nong Bua Lamphu.

Rất may, phần mô bị ăn mòn được nhân viên y tế loại bỏ đủ nhanh để bảo toàn cẳng chân, nhưng Natthanan không bao giờ dám tự xịt thuốc nữa.

Tại làng Ban Khok cạnh bên, số phận của ông Bunrod Yodda bi đát hơn. Chân ông được chỉ định cắt cụt vì nhiễm trùng quá nặng sau khi tiếp xúc với paraquat, trong lúc ông đặt rọ bẫy tôm trong ao.

Những trường hợp như Chuchart đã phần nào tiếp thêm lửa cho các tổ chức dân sự như Quỹ BioThai và Mạng lưới Cảnh báo Thuốc trừ sâu Thái Lan (Thai-PAN). Chiến dịch đã áp dụng nhiều biện pháp, như xét nghiệm dư lượng thuốc trừ sâu trên rau quả để nâng cao nhận thức người tiêu dùng, hay vận động trực tiếp cơ quan chức năng, để kêu gọi chính phủ cấm cửa hoàn toàn paraquat và 2 nông hóa phẩm tai tiếng khác: thuốc trừ sâu chlorpyrifos, thường gây dị tật não và chậm phát triển ở trẻ nhỏ; và chất diệt cỏ glyphosate, dược phẩm bị Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xếp vào nhóm “có thể gây ung thư cho người.”

Dần dà, càng nhiều bằng chứng khoa học được công bố, bổ trợ cho chiến dịch, nên vào tháng 4, 2017, Bộ Y tế Công cộng Thái Lan đã ra khuyến nghị cấm hoàn toàn paraquat và chlorpyrifos, và siết chặt lưu hành glyphosate, chậm nhất vào cuối năm 2019. Sau đó, tranh cãi phạm vi toàn quốc đã nổ ra, kèm theo làn sóng phản đối từ các bên liên quan, cả bên thuận và bên chống đều xuống đường biểu tình, và chính phủ bị đẩy vào thế phải xoay vòng theo chiều thắng thế.

Thế rồi, lệnh cấm cũng chính thức có hiệu lực vào tháng 6/2020. Paraquat và chlorpyrifos bị xếp vào nhóm hóa chất nguy hiểm Loại 4, mức độ nặng nhất. Không ai được phép sản xuất, kinh doanh, sử dụng hay thậm chí tàng trữ các chất trong nhóm này. Theo đó, Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Thái Lan cũng cho ra đời chính sách không khoan nhượng đối với dư lượng các độc dược này, ngay cả trên nông sản nhập khẩu. Lúc đầu, glyphosate cũng suýt bị xếp vào Loại 4, nhưng chính phủ Mỹ và ông lớn trong ngành nông dược phẩm, Bayer, đã gây áp lực xoay chuyển tình hình. Cuối cùng, glyphosate được xếp Loại 3, nghĩa là hóa chất phải có giấy phép mới được sử dụng, với phạm vi sử dụng cực hạn chế trên vài loại hoa màu nhất định, và ngoài phạm vi lưu vực sông và những khu vực công cộng khác.

Tránh vỏ dưa, gặp vỏ dừa

Tình trạng tồn dư paraquat và chlorpyrifos trên rau quả đã giảm thiểu đáng kể từ khi lệnh cấm có hiệu lực, điều phối viên Prokchon Usap thuộc Thai-PAN cho biết. Mạng lưới Thai-PAN và các thành viên chiến dịch đều cho rằng đây là một chiến thắng đáng mừng, nhưng cuộc chiến của họ vẫn chưa kết thúc. Đối với bà Prokchon, tất cả những nông dược phẩm đều “rất độc hại,” và ngoài kia vẫn còn hơn 230 hóa chất khác như vậy đang lưu hành. Quan trọng hơn cả, bà và các cộng sự cho rằng người ta đang lạm dụng hóa phẩm trong nông nghiệp, gây nguy hiểm trực tiếp cho cả người trồng và người tiêu dùng.

Tấm biển quảng cáo glufosinate-ammonium, một thuốc trừ cỏ Loại 3 tương tự như glyphosate. Ảnh chụp bên đường tại tỉnh Nakhon Sawan.

Kệ trưng bày nông dược phẩm, phần lớn là hóa chất bảo vệ thực vật công nghiệp, tại một cửa hàng thuộc tỉnh Nong Bua Lamphu. Rất ít nông dân ở Thái Lan được đào tạo kỹ lưỡng về cách sử dụng hóa chất an toàn.

Dù bị cấm, paraquat là cái tên phổ biến với người dân đến nỗi từ “paraquat” vẫn được dùng để quảng bá các loại thuốc trừ sâu khác. Ảnh chụp (tháng 11/2025) sản phẩm thuốc trừ sâu trên một ứng dụng mua hàng qua mạng. Sản phẩm có thành phần chính là diquat dibromide, nhưng hình quảng cáo vẫn có tên paraquat.

Thai-PAN đã kiểm nghiệm thực tế dư lượng hóa chất trên rau quả mua ở nhiều chợ địa phương vào cuối năm 2024. Kết quả: 68% mẫu xét nghiệm chứa dư lượng thuốc trừ sâu cao hơn mức tối đa do chính phủ ấn định, tuy mỗi loại thực phẩm có tiêu chuẩn khác nhau. Báo cáo cho thấy mức dư lượng cao hơn chuẩn khi xét đến các loại hóa chất Loại 3, như chlorfenapyr, fipronil và carbendazim.

Dược phẩm làm bà Prokchon lo ngại nhất chính là carbendazim, một loại thuốc diệt nấm thường được dùng trên nhiều giống hoa màu để kìm hãm bệnh cây. Hiện nay, carbendazim đã bị chính phủ nhiều nước cấm hoàn toàn.

“Chúng tôi phát hiện carbendazim trên gần như tất cả mẫu rau quả,” bà chia sẻ. “Đây là một hóa chất có nhiều tác hại cho sức khỏe, như gây hiếm muộn, vì nhiều nghiên cứu cho rằng carbendazim có thể làm suy giảm lượng tinh trùng ở nam giới.”

Sự lệ thuộc bất đắc dĩ

Trong vòng vài thập kỷ gần đây, Thái Lan đã có bước chuyển mình không nhỏ từ canh tác tự cung tự cấp sang nông nghiệp thương mại. Hiện nay, quốc gia này thuộc nhóm dẫn đầu thế giới về nuôi trồng và xuất khẩu nông sản thương phẩm như lúa gạo và trái cây nhiệt đới. Mía đường là một phần quan trọng của bức tranh nông nghiệp Thái Lan — hiện đang đứng thứ 5 về sản xuất và thứ 2 về xuất khẩu mía đường. Bước tiến này cũng kéo theo sự bành trướng của hóa dược phẩm. Thái Lan là quốc gia đứng thứ 15 toàn cầu về nhập khẩu thuốc trừ sâu tổng hợp; hồi 2016, trước khi lệnh cấm được ban hành, glyphosate và paraquat đứng đầu danh sách hàng nhập.

Trong khi cả nước đều dùng thuốc trừ sâu nhiều hơn, khu vực Đông Bắc ghi nhận mức tăng đột biến do “đồn điền mía và cao su mở rộng cấp kỳ” trong những năm gần đây, theo lời ông Patiwat Chalermchart, thành viên chủ chốt của chi nhánh vùng của Hội đồng Người tiêu dùng Thái Lan. “Cách nuôi trồng thương mại này rất lệ thuộc vào thuốc trừ sâu để giảm chi phí sản xuất và tối đa hóa lợi nhuận,” ông giải thích. “Do đó, những ca ngộ độc paraquat đều tập trung ở đây.”

Dẫu đa số nông dân đều nhận thức được tác hại của thuốc trừ sâu, phần lớn vẫn không từ bỏ được thuốc. Họ không có cách nào khác, ông Patiwat nói, vì áp lực vốn liếng và nhu cầu giảm thiểu phí nhân công.

Vùng quê quanh làng Ban Dong Sawan, tỉnh Nong Bua Lamphu, bị cây mía bao phủ. Khoảng 45% sản lượng mía đường quốc gia được sản xuất tại khu vực Đông Bắc. Nông hộ nhỏ lẻ chiếm phần lớn, với khoảng 70% mía trồng trên thửa đất dưới 10ha, theo hợp đồng với nhà máy đường.

Thửa ruộng thuộc huyện Suwannakhuha cháy khô sau khi được phun thuốc trừ sâu cực mạnh để phát hoang, lấy đất chuẩn bị cho mùa gieo trồng mới.

Thuốc trừ sâu có thể giảm bớt phí nhân công trên đồn điền mía, nhưng một lượng lớn công việc vẫn phải qua tay người. Thu hoạch là công đoạn rất nặng nhọc, nên nhiều hộ phải thuê thêm người phụ.

Một nông dân ở Suwannakhuha tưới vườn rau nhà mình ngay cạnh ruộng mía. Nhiều hộ làm nông nhỏ lẻ hiểu được mức độ độc hại của thuốc trừ sâu, nên họ hạn chế xịt thuốc lên hoa màu trồng nhà ăn, nhưng tình trạng ô nhiễm thứ phát từ các đồn điền lân cận là không thể tránh khỏi.

Ông Natthanan Photiwong, 64 tuổi, trồng mía trên một mảnh đất nhỏ thuộc huyện Suwannakhuha, tỉnh Nong Bua Lamphu. Ông đã tránh xa thuốc trừ sâu tổng hợp 3 năm nay, sau khi chính ông mắc phải chứng viêm cân mạc hoại tử quái ác do chẳng may tiếp xúc với paraquat vào năm 2018. Nhưng gần đây, do tình trạng khan hiếm nhân công, ông phải bấm bụng nhờ vào thuốc xịt trở lại, để phát hoang thửa ruộng rộng 1.4ha nhà mình.

“Nguyên ruộng mía um tùm vậy mà dọn cỏ bằng tay không rất vất vả, nên tôi rất khó kiếm được người chịu làm,” ông giãi bày. “Cuối cùng tôi cũng phải thuê người xịt thuốc giúp, vì tôi vẫn không dám đụng vào thuốc nữa.”

Gần đó, tại huyện Na Klang lân cận, cô nông dân trẻ Sinaphon Namphrom, cũng có suy nghĩ tương tự. Gia đình Sinaphon chuyên trồng lúa gạo.

Dù tác hại sức khỏe của nông dược phẩm cũng làm cô quan ngại, cô vẫn phải sử dụng vì chúng “là nguyên liệu quan trọng giúp việc đồng áng dễ kiểm soát hơn, cho lợi nhuận cao hơn,” cô chia sẻ. “Chúng tôi ráng tự bảo vệ bằng cách mặc đồ bảo hộ khi xịt, và hạn chế liều lượng càng thấp càng tốt, nhất là trên những thửa trồng rau nhà ăn.”

Một “phi công” lái thiết bị bay không người lái (drone) và trợ lý đang pha chế hỗn hợp phân bón và thuốc trừ sâu để phun lên ruộng lúa của khách.

Thứ duy nhất bảo vệ họ khi thao tác với hóa chất là chiếc áo thun trùm đầu.

Drone là công nghệ tương đối mới, đơn giản hóa công tác phun xịt so với xịt bằng tay. Trong những năm gần đây, nông dân Thái bắt đầu tìm đến drone nhiều hơn. Tuy nhiên, phương pháp này có nguy cơ khiến thuốc xịt tán xa hơn, làm ô nhiễm khu vực ngoài những thửa cần xịt.

Bà Prokchon thuộc Thai-PAN cho rằng “nông dân bị mắc vào vòng lặp lẩn quẩn của nợ nần và hóa chất.” Khi dùng hóa chất, người ta đã vô hiệu hóa những quá trình tự nhiên trước kia đã giúp đất màu mỡ hơn, và loại trừ sâu bệnh, cho nên hóa chất lại tiếp tục được sử dụng cho lần sau, không dùng không được. Chưa hết, hoạt động canh tác thương mại đã tạo nên một “nền kinh tế nợ nần” ở khu vực nông thôn, vì rất nhiều nhà nông phải vay mượn để mua vật liệu trồng trọt.

“Ngành nông nghiệp thương phẩm hoàn toàn không phát triển các phương pháp mới để hạn chế lệ thuộc vào hóa chất,” bà nói.

Ngoài ra, người ta gắn mác cho những biện pháp thay thế, không dùng hóa chất là đắt đến mức không thực hiện được. “Hệ thống sản xuất lương thực hiện tại không đề cao nông nghiệp hữu cơ,” ông Patiwat thuộc Hội đồng Người tiêu dùng Thái Lan, chia sẻ. “Hoàn toàn không có cơ chế nào để hỗ trợ nông dân đầu tư vào sản xuất lương thực hữu cơ, vốn quá đắt đỏ.”

Tương lai không thuốc trừ sâu?

Trong bối cảnh nông dân không có nhiều lựa chọn trong canh tác, tầng lớp trung lưu ngày càng đông đúc ở Thái đang rất quan tâm đến an toàn vệ sinh thực phẩm, dẫn đến nhu cầu thực phẩm hữu cơ tăng cao, đặc biệt tại những khu vực giàu có thuộc đô thị lớn. Thế là những doanh nghiệp như DiStar Fresh, do doanh nhân Krisana Tamvimol thành lập, ra đời, với mô hình nuôi trồng rau lá giá trị cao bằng phương pháp thủy canh trong nhà bằng giá thể (vertical farming).

Công ty này đưa vào hoạt động một cơ sở sản xuất rộng 400m² vào năm 2021, tại huyện Bang Yai, tỉnh Nonthaburi, gần thủ đô Bangkok. Theo Krisana, cơ sở này có năng suất tương đương với một thửa ruộng truyền thống rộng 64.000m² (6.4ha).

DiStar Fresh quảng cáo rằng rau trồng ở đây “hơn cả hữu cơ.” Rau lá trồng trong hệ thống khép kín, được nuôi lớn bằng dưỡng chất hòa tan trong nước thay vì đất — DiStar gọi là môi trường “siêu sạch” — được bảo vệ khỏi sâu bệnh ngoài trời, nên không cần thuốc trừ sâu.

Công nhân thu hoạch xà lách trong cơ sở DiStar áp dụng công nghệ cao và hệ thống kiểm soát khí hậu. Doanh nghiệp áp dụng thủy canh để trồng một vài loại rau lá nhất định.

Sản phẩm rau của DiStar được quảng bá là “hơn cả hữu cơ.” Rau ở đây có giá khá cao, thường bán cho khách hàng đô thị trung lưu.

Krisana nhận thấy rằng Thái Lan có hệ thống quản lý nông dược phẩm khá lỏng lẻo so với các quốc gia phát triển, nhưng chính nhờ tình trạng này, doanh nghiệp của ông lại ăn nên làm ra. “Chúng tôi đã ký kết với khoảng 1,000 đến 2,000 khách hàng thường xuyên,” ông nói. “Hiện nay, nhu cầu đã gần chạm ngưỡng năng lực sản xuất của nông trại, và chúng tôi đang tìm địa điểm mới để mở rộng trại thủy canh thứ 2 tại huyện Sai Noi.”

Dù ông Krisana tin rằng thủy canh là chìa khóa mở ra tương lai của nông nghiệp Thái Lan, đây có lẽ không phải là giải pháp cho những giống cây khác như lúa gạo hay mía đường. Lý do tiên quyết là chi phí: để xây dựng một cơ sở đủ năng lực để trồng được 3.2ha thành phẩm cần khoản đầu tư 20 triệu baht (gần 16 tỉ VND), theo Krisana.

Chi phí vận hành cũng cao không kém, dù ông Krisana nhấn mạnh rằng chi phí ở Thái cũng đã thấp hơn các nước phương Tây nhờ tiền điện rẻ hơn. Ở những nước phát triển, chi phí trồng một đơn vị rau xanh trong trại thủy canh rơi vào khoảng 15 baht (gần 12.000VND), so với 8 baht (khoảng hơn 6.000VND) ở Thái, ông chia sẻ.

Tại một vườn trồng cam thuộc tỉnh Chiang Mai, miền Bắc Thái Lan, công nhân phun xịt thuốc trừ sâu lên cây trước khi thu hoạch để bảo đảm trái ra sẽ mang ngoại hình bắt mắt. Mỗi lần phun hết hàng ngàn lít thuốc trừ sâu.

Công nhân nhập cư từ Myanmar phân loại cam tại một cơ sở thuộc nhà cung cấp cam lớn. Doanh nghiệp này thu mua cam của nhà vườn, đóng gói, rồi phân phối cam thành phẩm khắp Thái Lan và cả xuất khẩu.

Một vài chủ vườn cam trong vùng đang cố gắng thay đổi cách canh tác. Như ở Trại cam Yoddoy, chủ vườn chủ trương giảm thiểu lượng hóa chất tổng hợp trong sản xuất và hiện tại đã giảm xuống chỉ xịt một lần mỗi mùa lúc cây bắt đầu ra hoa. Để dễ quản lý hơn, ông dừng bán cam cho các nhà phân phối lớn. Thay vào đó, ông tự quảng bá cam trên mạng xã hội để bán online, bên cạnh tổ chức tour hái cam tại vườn.

Cách xa thủ đô, tận tỉnh Chiang Mai thuộc miền Bắc Thái Lan, nổi tiếng với nghề trồng lúa và nhiều loại trái cây, một phong trào hữu cơ tự phát kiểu khác đang nhen nhóm. Saranarat Kanjanavanit, nhà đồng sáng lập doanh nghiệp Nunienoi Wetland and Farm (tạm dịch: Tổ hợp Đất ngập nước và Trang trại Nunienoi), là một trong rất nhiều nông hộ trong vùng là minh chứng rằng ngành trồng trọt cũng có thể tồn tại khi nói không với hóa chất tổng hợp, nếu tập trung hồi sinh đa dạng sinh học, thuận theo tự nhiên.

Theo Saranarat, khi bà mua lại miếng đất hồi năm 2018, môi trường sống ở đây rất cằn cỗi sau thời gian dài sử dụng nông dược phẩm mạnh tay, bao gồm cả phân bón hóa học và thuốc trừ sâu. Bà đã từng bước tái tạo độ màu mỡ của đất bằng biện pháp luân canh, trồng lúa và đậu nành luân phiên từng mùa để cố định đạm cho đất.

Kết quả là năng suất lúa hữu cơ của trang trại đạt đến 500kg một rai (1.600 m²), tương đương với các cơ sở trồng lúa thương phẩm có trợ giúp hóa học, bà ước tính.

Saranarat Kanjanavanit, đồng sáng lập nên Tổ hợp Đất ngập nước và Trang trại Nunienoi, rất ủng hộ canh tác hữu cơ.

Ngoài ra, Saranarat cũng không cần đến thuốc xịt để diệt sâu, vì ngay tại khuôn viên đất ngập nước tái tạo có nhiều loại côn trùng, chim thiên địch sinh sống, giúp kìm hãm mật độ sâu hại tại nông trại.

“Trong những năm đầu, rất nhiều người, kể cả người làm công cho tôi, không tin rằng canh tác thuận tự nhiên sẽ thành công, vì chúng tôi ghi nhận năng suất rất thấp. Nhưng sau khi chúng tôi cho thiên nhiên thời gian để tái tạo cân bằng sinh thái và nâng cao đa dạng sinh học, chúng tôi đã chứng minh được rằng, khi đã thấu hiểu và làm bạn với thiên nhiên, an ninh lương thực là điều hoàn toàn có thể đạt được mà không phải hi sinh môi trường, bà Saranarat nói.

Luke Duggleby là nhiếp ảnh gia chuyên về ký sự và chân dung tại Bangkok, Thái Lan, nơi ông đã sinh sống 15 năm qua. Ghé thăm website của ông để xem nhiều tác phẩm nhiếp ảnh khác.

Bài viết được thực hiện bởi Dialogue Earth và được Saigoneer chuyển ngữ. Ghé thăm đường dẫn này để đọc bài viết nguyên bản bằng tiếng Anh.

Vi vu trên xe máy có lẽ là cách đi lại phổ biến nhất đối với người Việt hiện nay. Chiếc xe ấy đưa chúng ta bon bon trên những cung đường, hòa mình vào luồng giao thông tuôn chảy khắp các đô thị. Nhưng có lẽ, chính cái tiện lợi và nhanh cấp kỳ ấy lại là một rào cản khiến ta không có dịp nhìn ngắm nét đẹp của nơi mình sống, bỏ quên đi những bí mật thú vị bên đường. Họa sĩ minh họa Bờm Sketcher chính là người theo đuổi những bí mật như thế. Qua từng bước chân, từng nét vẽ, anh rảo bước khắp nẻo đường để ghi lại ngõ ngách đô thị trên trang giấy.

Bờm Sketcher, còn được biết đến với cái tên Lâm Bờm, hiện đang sống và làm việc tại Thành phố Hồ Chí Minh, nhưng lịch sử du ngoạn dày dặn đã đưa anh đi khắp Đồng bằng sông Cửu Long, chủ thể chính trong những bức tranh của anh. Bờm nhận được nhiều tình cảm của cộng đồng nhất qua những bức ký họa đường phố màu nước, với tôn chỉ đặc tả phố thị càng gần với hiện thực càng tốt, từ từng mảng tường lỗ chỗ cho đến “mạng nhện” dây nhợ giăng đầy trời. Gần đây, anh họa sĩ Sài Gòn đã bắt đầu một dự án nhỏ khác, với cái tên Con Ốc Nhỏ, để lưu trữ tài nguyên kiến trúc dân dụng địa phương qua một cách khác.

Con Ốc Nhỏ là một cách chơi chữ, vì “ốc” vừa là tên một loài động vật, vừa có nghĩa là “nhà.” Như một chú ốc nhỏ nhẫn nại, Bờm rong ruổi qua nhiều vùng đất để vẽ lại những gì lọt vào "con mắt nghệ thuật" của mình. “Còn ‘nhỏ’ thì là do mình nghĩ việc mình làm cũng chỉ là vẽ lại những điều nho nhỏ, ‘nhỏ’ nghe cũng khá dễ thương nữa,” Bờm thật thà chia sẻ.

“Dự án này bắt đầu một phần vì mình hay đi ký họa. Trong một lần đến Tri Tôn, mình thấy một vài căn nhà ở đây rất thú vị, vừa có nét Việt, Hoa, Pháp, lại thấp thoáng chút gì đó Khmer,” anh nhớ lại. “Nhưng những căn nhà ấy đều đã cũ, có thể một ngày nào đó sẽ biến mất. Mình cũng nhận ra còn rất nhiều ngôi nhà thú vị ở những địa phương khác đáng được lưu giữ, nên muốn ghi lại chúng theo cách của riêng mình.”

Và thế là một bộ sưu tập hình minh họa với phong cách vẽ kỹ thuật ra đời, trưng bày mặt tiền của loạt nhà phố Việt trong khung vẽ ngay ngắn, như thể một phần của quyển bách khoa toàn thư kiến trúc nào đó. Mỗi tiểu mục đi kèm thông tin ngắn như địa điểm nhà gốc, vật liệu xây dựng, và vài chi tiết ngoại thất thú vị đáng quan sát, như hoa gió hình học, hay lan can uốn lượn.

Lật giở qua từng bài đăng của dự án, chắc hẳn ai cũng thấy được rằng Bờm không tập trung vào một phong cách kiến trúc nhất định nào, mà đem lại một bức tranh đa dạng, đa sắc từ bất kì công trình nào anh cảm thấy thích. Dù vậy, những ai có chút kiến thức về kiến trúc bản địa Việt Nam sẽ nhận ra một vài xu hướng phổ biến, như nhà phố kiểu thuộc địa tương tự như khu người Hoa ở Chợ Lớn, nhà ống thiết kế đơn giản, và nhà kiểu hiện đại miền Nam với lớp áo đá rửa xám quen thuộc. Sự trộn lẫn có phần ngẫu nhiên này thể hiện đúng tinh thần văn hóa giao thoa của các đô thị ở miền Tây, và cũng chính tính đa dạng này đã kéo Bờm về đây để vẽ vời.

“Lúc nảy sinh ý tưởng làm Ốc Nhỏ là giai đoạn Bờm hay lang thang vẽ ở đây, một vùng đất nhiều nét đặc sắc về văn hóa, ẩm thực, con người, giàu đề tài để vẽ tranh, đặc biệt là vùng văn hóa sông nước, tuy bề ngoài không quá nổi bật, nhưng ẩn bên trong là sự trù phú như những cánh đồng lúa đồng bằng sông Cửu Long,” anh giải thích lý do vì sao bộ tranh chủ yếu vẽ nhà ở miền Tây.

“Tiếp theo, vùng đất này vẫn còn nhiều thị trấn ‘cổ,’ chưa bị đô thị hóa tác động quá nhiều, nên các công trình kiến trúc xưa vẫn còn tồn tại, tạo nên thành một số quần thể kiến trúc khá đặc sắc. Đồng thời các công trình kiến trúc dưới đây có nét độc đáo khi có sự giao thoa văn hóa Việt, Hoa, Khmer, Pháp và bị tác động bởi địa hình sông nước nên rất dễ gây ấn tượng cho Bờm. Cuối cùng là Bờm có khá nhiều người bạn dưới miền Tây, việc này tạo điều kiện rất nhiều cho việc Bờm đi lại và lưu trú.”

Bộ tranh bao gồm nhiều mô hình nhà từ khắp Đồng bằng sông Cửu Long, như Hồng Ngự, Mỹ Tho, Cái Bè, Cai Lậy, Gò Công, Sa Đéc, v.v. Một số “thành viên” độc đáo, nổi bật nhất có thể kể đến căn nhà phố kiểu Hoa sơn màu vàng chanh ở Cái Bè với cấu trúc rất giống loạt nhà dọc đường Hải Thượng Lãn Ông ở Sài Gòn, hay không thể không kể đến nhà cổ Huỳnh Thủy Lê ở Sa Đéc, vốn đã nổi tiếng khắp thế giới với cương vị là bối cảnh của bộ phim Pháp Người Tình.

Bờm chia sẻ rằng, suốt thời gian thực hiện dự án đến nay, anh đã nghiệm ra nhiều điều về những đặc điểm nhận diện của mỗi vùng đất anh đã ở lại và vẽ lại. Sa Đéc rất hay sử dụng hoa gió để xây lan can, còn ở Mỹ Tho thì lan can thường xây bê tông với những hình học cơ bản như đường thẳng và hình tứ giác. Tiếp theo, một đặc điểm dễ thấy là các vòm cửa sổ: nhà cổ Châu Đốc nổi bật với các ô cửa sổ được chia tỷ lệ nhỏ với vòm bán nguyệt đặc trưng. Trong khi đó, Mỹ Tho thường làm cửa sổ vuông vức, với dãy cửa sổ chạy dài theo mặt đứng.

“Quá trình thực hiện Ốc Nhỏ giúp Bờm quan sát kỹ hơn kiến trúc mỗi vùng đất, nếu đi sâu vào từng chi tiết, ta có thể bắt gặp những nét rất riêng của mỗi nơi, như một đặc điểm nhận diện cho vùng đất đó. Đồng thời, mình cảm nhận được dòng chảy thời gian qua những gu thẩm mỹ, cũng như cách xây dựng của mỗi thời kỳ.”

Ghé thăm trang Instagram của Con Ốc Nhỏ để theo dõi dự án và theo dõi Instagram của Bờm để xem tranh ký họa.

“Kiểu nhà này là chú tôi tự nghĩ ra. Giờ làm gì còn bản vẽ, hồi đó cứ làm tới đâu tính tới đó thôi,” người chủ một homestay mang phong cách hiện đại (modernist) ở Ninh Thuận kể với tôi. Chẳng cần đến kiến trúc sư, người thợ xây cứ thế đắp bê tông thành nhà chỉ từ một ý tưởng mộc mạc ban đầu.

Chủ nghĩa hiện đại thường được xem là ngôn ngữ dành riêng cho giới kiến trúc sư. Nhưng ở Việt Nam, người dân bình thường cũng nằm lòng thứ ngôn ngữ này. Khắp miền Nam, lối thiết kế này nhanh chóng trở thành một chuẩn mực chung để xây nhà phố hay biệt thự. Và giống như bất kỳ một ngôn ngữ phổ biến nào, khi đi sâu vào đời sống đại chúng, nó bắt đầu nảy sinh những “phương ngữ” mang đậm màu sắc địa phương.

Cột mốc độc lập năm 1945 đã mở đường cho chủ nghĩa kiến trúc hiện đại. Sau nhiều năm chiến tranh, công cuộc tái thiết trở thành ưu tiên hàng đầu. Đây cũng là lần đầu tiên các kiến trúc sư người Việt tự tay kiến thiết đất nước. Họ chọn phong cách hiện đại như một bản tuyên ngôn: hướng tới tương lai và đoạn tuyệt với những công trình tân cổ điển thời Pháp thuộc.

Rất nhanh sau đó, phong cách này đã bước ra khỏi bản vẽ của các chuyên gia. Ở Việt Nam, phần lớn người ta đều tự tay cất nhà, và sự ngẫu hứng mà người chủ homestay ở Ninh Thuận kể lại chính là cách lối kiến trúc ấy lan tỏa. Thấy hệ lam che nắng của nhà bên cạnh đẹp mắt, người ta liền áp dụng ngay cho nhà mình. Từng hình khối, kiểu dáng, ô cửa cứ thế nhân rộng rồi mặc nhiên trở thành ngôn ngữ riêng của người lao động bình dân.

Toàn bộ miền Nam đều mang dấu ấn của thứ ngôn ngữ bê tông này, nhưng nếu đi dọc từ Đồng bằng sông Cửu Long lên duyên hải Nam Trung Bộ, ta sẽ nhận thấy mỗi vùng đất lại có một đặc trưng riêng. Sự khác biệt ấy có thể bắt nguồn từ thẩm mỹ của từng địa phương, hoặc do cách mỗi thành phố tự thiết kế để che nắng, chắn gió. Dù vì lý do gì, các cộng đồng dân cư cũng đã tự tạo nên những “thổ ngữ” kiến trúc cho riêng mình. Đôi khi đó chỉ là một sự thay đổi nhỏ: hệ lam thẳng tắp ở Sài Gòn lại được uốn cong nhẹ ở phần đuôi khi đến Quy Nhơn. Nhưng cũng có lúc, đó là một phá cách hoàn toàn mới: những khối hiên che nắng uốn ngược vào trong mà ta chỉ bắt gặp ở Ninh Thuận.

Kiến trúc hiện đại bản địa miền Nam là một thứ ngôn ngữ mộc mạc bước ra từ đường phố, được nắn nót lại đôi chút qua bàn tay của từng người thợ xây, chất chứa vô vàn những cách diễn đạt “lệch chuẩn” nhưng lại phóng khoáng và vui tươi hơn hẳn thứ kiến trúc khuôn thước nằm trong sách vở.

Tương tự như việc học một ngôn ngữ, vẻ đẹp này cần thời gian để chiêm nghiệm. Nó giống hệt niềm thích thú của một người học tiếng Pháp khi chợt nhận ra các cuộc trò chuyện ở Paris và Brussels có âm hưởng hoàn toàn khác nhau. Khi đã quan sát đủ nhiều những ngôi nhà hiện đại trải khắp các thị trấn ở Việt Nam, ta sẽ bắt đầu cảm nhận được những thổ ngữ ấy. “Âm sắc” của Quy Nhơn chắc chắn khác biệt hoàn toàn với Mỹ Tho.

Những “dải mây” Quy Nhơn

Thay vì kéo những đường nét thẳng tắp như ở Sài Gòn, các khối bê tông ở Quy Nhơn lại đan chéo và uốn lượn mềm mại, tựa như hình ảnh những đám mây. Kiểu dáng lam gió đặc trưng này cũng xuất hiện ở các thị xã lân cận như An Nhơn.

Ngôi nhà phố sơn màu xanh pastel ở trung tâm Quy Nhơn.

Ngôi nhà phố hoàn thiện bề mặt bằng đá rửa ở trung tâm Quy Nhơn.

Căn nhà ở vùng ven An Nhơn, được xây vào năm 1987.

Nhà phố nằm trên đường Trần Hưng Đạo ở trung tâm Quy Nhơn.

Thông gió “hình học” Phú Yên

Cách Quy Nhơn một tiếng chạy xe về hướng nam, mặt tiền nhà ở Phú Yên chi chít những lỗ thông gió đủ hình thù: tam giác, trái tim, mũi tên, rồi lại tam giác, và không hiểu sao lại có nhà trổ hẳn hình một chiếc trực thăng. Thực hành trổ lỗ này cũng xuất hiện ở Quy Nhơn, nhưng chưa bao giờ đến mức dày đặc như ở Phú Yên.

Ngôi nhà ở Xuân Lộc với phần đà ngang màu đỏ đục lỗ trang trí.

Ngôi nhà ở Xuân Lộc nổi bật với các họa tiết viền xanh dương cùng các lỗ đục rải rác khắp mặt tiền.

Ngôi nhà ở Xuân Lộc có họa tiết trực thăng tinh nghịch giấu mình giữa các họa tiết hình học.

Nhà ở Xuân Lộc với họa tiết viền trắng chạy dọc quanh.

Bức tường ốp gạch men vàng trắng.

Những đường viền màu tím bao quanh lỗ thông gió.

Những hoạ tiết mềm mại ở Ninh Thuận

Tại xã Vĩnh Hải, các khối bê tông che nắng quanh hàng hiên và ban công đều được uốn cong, thường vuốt thành một nét móc sắc sảo. Người thợ cẩn thận đắp nổi đường viền, sơn màu xanh lam hoặc trắng, những gam màu quen thuộc của miền duyên hải.

Nhà Mỹ Tân với mặt tiền khắc họa tiết hoa lá.

Căn nhà ở Mỹ Tường xây năm 1990, vạch sẵn năm cất nhà nổi trên mái hiên.

Nhà ở Mỹ Tân xây năm 1989, điểm xuyết các chi tiết sơn xanh dương.

Nhà ở Mỹ Phong, phía trước có mở quán ăn nhỏ.

Hiên nhà Đồng bằng sông Cửu Long

Ở Đồng bằng sông Cửu Long, phương ngữ của kiến trúc hiện đại không nằm ở họa tiết trang trí mà hóa thành kết cấu cốt lõi. Những căn biệt thự thường nằm lùi về phía sau nhằm nhường chỗ cho khoảng hiên rộng. Khối hiên này hầu như luôn tựa trên bốn cây cột để tạo thành một bố cục ba gian. Phía trên, phần đà ngang được nâng đỡ bởi những thanh lam bê tông xếp đôi hoặc xếp ba. Trong trường hợp này, đây không còn là sự khác biệt về “ngữ điệu,” mà thực sự là một hệ thống “ngữ pháp” kiến trúc hoàn toàn mới.

Ngôi nhà Vĩnh Long với dải phù điêu trang trí xen kẽ giữa hình thoi và các họa tiết xuyên thấu.

Nhà ở Mỹ Nhơn, Bến Tre, thể hiện sự kết hợp đa tầng của nhiều yếu tố trang trí: đường chạm khắc, dải phù điêu đục lỗ, thanh giằng dọc cùng phần chân đế mang hình dáng lộc bình lạ mắt.

Nhà ở Bến Tre với họa tiết hoa tiêu la bàn chạy dọc theo đà ngang.

Một căn nhà bỏ hoang ở Sa Đéc, hiện đang treo biển rao bán.

Ngôi nhà ở An Thạnh Thủy, Đồng Tháp có toàn bộ mặt tiền được ốp gạch.

Thế giới người lớn mang đến cho tôi nhiều bất ngờ, điển hình là lời hứa: “Bữa nào cà phê.” 

Ngày mới chập chững bước khỏi mái trường trung học, tôi vẫn tin câu ấy lắm. Dăm bữa nửa tháng lại nhắn bạn bè sắp xếp lịch hẹn. Chẳng ai nói với tôi rằng đến một độ tuổi nhất định, người ta sẽ mặc nhiên xem đó là một lời nói gió bay.

Đầu năm nhất, tôi làm quen với một cô bạn. Chúng tôi nói về trường cấp ba, rồi phát hiện có bạn chung từ hồi cấp một. Bàn đến những dự định tương lai, cả hai liên tục gật gù trước quan điểm của nhau. Đến lúc đứng dậy vào lớp, bạn nói: “Hôm nào cà phê nhen, mình dùng tài khoản này.” Tôi hào hứng lắm, hóa ra Trái Đất tròn thật, hóa ra cộng đồng của mình ở đây.

Vài hôm sau, tôi rủ bạn đi cà phê học bài, nhưng bạn bận. Tôi ngại nên không mời thêm lần thứ hai. Từ đó, chúng tôi chỉ thả tim cho nhau trên những trang mạng. Và tôi nhận ra đó là một cách rất duyên để kết thúc một câu chuyện.

Đứng đầu bảng trong Top 5 câu mời lơi tại Việt Nam.

Tôi học khá nhanh. Những lần xã giao sau đó, tôi cũng bắt đầu nói “bữa nào” như mọi người. Danh sách những gương mặt xuất hiện trên mạng của tôi ngày một đa dạng. Đến năm hai, cô bạn năm nào bất ngờ nhắn tin: “Hôm bữa thất hẹn với bạn, ngại quá. Không biết mai bạn có rảnh không?”

Tôi hơi ngạc nhiên. Hai năm trôi qua rồi, còn gì để nói nhỉ? Tôi nhớ mang máng bạn đang thực tập ở một công ty nào đó. Dù sao thì cũng xem như gặp lại một người quen cũ. Hôm ấy, sau gần nửa tiếng cập nhật tình hình cuộc sống cho nhau, bạn mới vào chuyện chính. “À, công ty mình đang muốn mời nghệ sĩ này. Không biết bạn có thể kết nối giúp được không?”

Lúc đó tôi mới hiểu: “Bữa nào” cũng là một cách rất duyên để mở đầu một câu chuyện khác.

Qua thời gian, chúng ta đều trở thành những người “bữa nào” chuyên nghiệp.

Thời gian trôi, tôi dần trở thành một người “bữa nào” chuyên nghiệp. Và rồi tôi quay sang bênh vực kiểu giao tiếp này.

Có lẽ không phải người lớn thích thất hứa. Chỉ là càng trưởng thành, lịch trình của chúng ta càng chật kín bởi những việc có thời hạn, có trách nhiệm và có hậu quả nếu bỏ lỡ. Một cuộc cà phê đơn thuần vì tò mò hay thiện cảm thường khó chen vào giữa những khoảng trống ít ỏi còn lại. Vậy nên “bữa nào” xuất hiện như một lời ngỏ hơn là một lời hẹn. Nó không cam kết thời gian, cũng không tạo áp lực cho bất kỳ ai. Nếu có duyên thì gặp, còn không, cả hai đều có thể rời đi mà không mang cảm giác mắc nợ.

Bữa nào cà phê là bữa nào?

Nhưng điều thú vị là, dù bận rộn đến đâu, người ta vẫn muốn để lại một cánh cửa hé mở. Nói “bữa nào” nghĩa là thừa nhận rằng cuộc gặp này chưa đủ quan trọng để diễn ra ngay lúc này, nhưng vẫn còn điều gì đó để mong chờ. Đó là một dấu chấm lửng đặt giữa hai con người. Biết đâu vài năm nữa, khi cuộc đời rẽ sang một hướng khác, chúng ta lại có lý do để ngồi xuống cùng nhau. Biết đâu khi ấy, thứ từng chỉ là một cuộc trò chuyện xã giao sẽ trở thành một mối quan hệ thật sự. Hay nói thực tế hơn một chút, đó là cách người lớn giữ lại một sợi dây liên lạc cho tương lai.

Cuộc sống vốn lên xuống thất thường. Giữ một cánh cửa mở cũng chẳng mất gì đâu...

Thiên tai, bệnh tật, khốn nạn, đổ vỡ, thương vong: khi một gia đình bị bủa vây cùng lúc bởi nhiều chuyện không may, người ta hay nói rằng tai ương đã ập đến rồi đó. Tai Ương (The Scourge) cũng chính là cái tên rất kêu của tựa game kinh dị vừa ra mắt phần cuối cùng, gây được tiếng vang trong cả cộng đồng game thủ quốc nội và quốc ngoại, nhờ kịch bản đầy đặn, bầu không khí rùng rợn, và cả bối cảnh được nhào nặn kĩ lưỡng.

Tai Ương có lẽ là một khái niệm rất hợp để đặt tên cho game, vốn cũng bắt đầu từ hành trình giải đáp bí ẩn đằng sau hiện tượng trùng tang của gia đình cậu sinh viên Lê Đặng Nhật Huy, nhân vật chính của game. Bước vào mở màn, người chơi ngay lập tức nhập vai Huy, thành viên duy nhất còn sống sót trong gia đình, đứng giữa đám tang của cả hai bậc phụ mẫu, ông Nhật và bà Loan. Trong một góc nhỏ là chiếc bàn thờ khiêm tốn của bé Huyên, em gái của Huy, đã mất trước đó không lâu. Dẫu gian phòng ngập tràn ánh nắng sớm, khung cảnh tang tóc, trống vắng không khỏi làm ta cảm thấy ngột ngạt.

Đám tang kép của ba mẹ Huy mở đầu game.

Giữa cảnh tang tóc, người chơi bước về phía bàn thờ đơn sơ, nhìn hai tấm ảnh thờ ba mẹ, rồi gập người vái lạy. Nhắm mắt, mở mắt, nhắm mắt, mở mắt, và rồi giật mình khi thấy ngay bên cạnh tấm hình của Huyên là cơ thể đầy máu của em. Ta tự hỏi liệu có uẩn khúc gì sau cái chết tức tưởi của Huyên không. Không lâu sau, ta cũng rời xa căn nhà đau thương ấy. Sống trong căn phòng trọ ọp ẹp, ta bắt đầu tìm hiểu cách đi vào thế giới mộng tưởng (lucid dream) theo hướng dẫn của một bà đồng lập dị, để lật giở lại từng trang của một bi kịch gia đình.

Khi hiện thực trở nên ám muội

Chương đầu tiên của Tai Ương mở màn theo lối mòn thường gặp với người hâm mộ thể loại kinh dị, dù là game hay điện ảnh: một cuộc chạm trán với thế lực siêu nhiên nào đó thúc đẩy nhân vật chính đi tìm câu trả lời, và rồi từ từ nhận ra rằng không phải bí mật nào cũng nên bị đào bới ra. Dẫu thế, nhà sản xuất game Rare Reversee Gaming và Beaztek Studio đã thành công trong việc nâng mở đầu có phần tầm thường này lên một tầm cao mới nhờ bối cảnh vừa cuốn hút vừa đặc sệt chất Việt.

Bối cảnh lấy cảm hứng từ những căn chung cư cũ ở Sài Gòn vào thập niên 90.

Tai Ương đã đem lại một phiên bản Việt Nam trong game ấn tượng nhất từ trước tới giờ trong lịch sử phát triển game. Mỗi khung cảnh lên hình với độ chi tiết đáng khen, như phần nội thất trong căn chung cư cũ nơi Huy ra đời vào thập niên 90; các dãy hành lang u tối, xập xệ trong tòa nhà cũ; và nhất là thế giới mộng tưởng, nhơ nhớp mà người chơi phải lần mò xuyên suốt chương cuối cùng của game. Đối với những bộ môn nghệ thuật khác như văn học hay điện ảnh, bất kỳ nỗ lực thể hiện đời sống, văn hóa Việt một cách chân thật nhất đều đáng khen, nhưng đối với tôi, trong trải nghiệm game kinh dị, làm càng giống thật càng khiến tôi rợn da gà, có lẽ đây cũng là một thành công của đội ngũ thiết kế.

Ngày xưa, nhà ai có chiếc Honda Cub mới coong là rất có của ăn của để.

Bối cảnh trong Tai Ương quen thuộc đến mức đáng sợ: không người chơi nào lớn lên trong giai đoạn này không nhận ra ngay được ít nhất vài điểm tương đồng giữa căn nhà trong game và tuổi thơ của chính mình. Đây là hành lang le lói ánh đèn giống góc ngày xưa hay chơi Năm Mười với đám con nít hàng xóm. Kìa, chiếc kệ màu véc-ni nâu sồng hồi đó treo giấy khen và trưng đồ chơi. Giữa gian thờ, khay đựng nải chuối xanh chễm chệ giữa bài vị và khung hình ông bà. Ủa, hình như tròng đen trong hình mới nhúc nhích?

Phòng khách được bày biện với nhiều thứ rất quen thuộc.

Nhìn chung, những câu đố trong Tai Ương không quá phức tạp, độ khó ở đây đến chủ yếu từ việc game có rất ít hướng dẫn, nên người chơi dùng phần lớn thời gian để lục lọi, xem xét từng xó xỉnh để tìm manh mối và gợi ý, chưa kể “chết đi sống lại” cũng kha kha lần dưới tay phe phản diện. 

Tuy nhiên, quá trình trinh thám này không gây chán hay mệt, rất thích hợp với người chơi nào đủ siêng và thích tìm tòi, lùng sục khi chơi game: mỗi màn chơi đều chứa đựng một kho tàng thông tin về câu chuyện đằng sau mạch game và cả thế giới huyền hoặc trong game. Những mảnh ghép này đến từ đa dạng nguồn: kỷ vật gia đình, báo cũ, thư từ viết tay, ảnh kỉ niệm, và cả một chương trình kể chuyện đêm khuya khá rùng rợn. Cùng Huy khám phá sự tích gia đình mình, người chơi cũng sẽ vỡ ra được nhiều điều động trời nấp sau những sinh hoạt thường ngày và ký ức xưa cũ.

Gia đình lục đục này có rất nhiều bí mật để người chơi bật mở.

Lần chơi đầu tiên của tôi có rất nhiều những giây phút “vỡ òa” như thế. Ví dụ dễ thấy nhất đối với cư dân Sài Gòn lớn lên trong thập niên 90 là tòa chung cư ma ám trong game cũng có thật ngoài đời và có nhiều điểm tương đồng với Khách sạn President cũ tọa lạc tại số 727 Trần Hưng Đạo; tiếc thay hiện nay phiên bản đời thực đã không còn nữa vì đã bị san bằng cách đây vài năm. Ngoài ra, nếu thật sự ngồi lại nghiên cứu kỹ hơn xấp thư từ thu thập được trong game, ta cũng dễ dàng suy đoán ra được nhiều điều khuất tất, như nòi giống thật của Huy, hay chuyện léng phéng của ông Nhật.

Tựu trung, mạch truyện và lịch sử dày dặn, sâu sắc là những điểm sáng nhất trong game, khiến cho trải nghiệm tìm lòi, khám phá Tai Ương rất “đã” và cuốn hút. Ngược lại, tương tác vật lý, control, và animation đôi lúc gây thất vọng. Chuyển động nhân vật có phần đơ cứng, và đôi chỗ rất khó điều khiển Huy, một điểm yếu khiến tôi bực mình, vì đây là một game đòi hỏi người chơi phải sống sót trong nhiều tình huống cấp bách, như bị ác ma truy đuổi.

Giữa ác mộng là căn tính Việt, từ cái đẹp đến cái xấu xí

Khi Saigoneer viết bài về Việt Nam, chúng tôi luôn bị thôi thúc bởi một tôn chỉ tôn vinh văn hóa Việt và tất cả những khía cạnh giàu đẹp, thú vị, ấm áp nhất. Thật ra đây là một kim chỉ nam rất dễ thực hiện, vì văn hóa nước ta rất xứng đáng được trân trọng. Nước ta có đời sống tâm linh, tinh thần sâu sắc, thấm nhuần lòng kính trọng đối với các đấng tối cao linh thiêng, được thể hiện rõ trong văn hóa thờ ông bà, đa thần, những tín ngưỡng như Đạo Mẫu, và hằng hà sa số các đền, chùa trên cả nước. Ngoài ra, gia đình Việt rất khăng khít, không ngại đỡ đần nhau khi hoạn nạn. Mở rộng ra, xã hội Việt Nam cũng sở hữu tính cộng đồng cao, và bất kỳ ai, từ hàng xóm láng giềng đến người qua đường, hay thậm chí người lạ trên mạng cũng có thể chìa tay ra giúp nhau khi cần.

Thế giới tâm linh luôn đóng vai trò quan trọng trong văn hóa Việt xưa và nay.

Cả ba đức tính này đều rất tích cực, nhưng nhiều khi trong lúc ta mãi tôn vinh chúng, ta dễ quên rằng đó cũng có thể biến tướng trở thành gánh nặng, hay tệ hơn là tác nhân gây ra đau thương. Sa đà quá trớn vào thế giới tâm linh có thể dẫn đến mê tín dị đoan, kéo con người tách biệt khỏi thế giới thực. Gia đình càng khăng khít, bền chặt cũng có nghĩa rằng những sang chấn liên thế hệ và bạo lực gia đình càng khó thoát ra hơn. Và cuối cùng, một xã hội luôn chăm chăm xét nét cá nhân khiến những ai trót để tâm đến việc “người ta cười cho” lâm vào áp lực phải giữ thể diện.

Nghi thức ma ám trong game diễn ra trong ngôi đền lấy cảm hứng từ Chùa Thầy, Hà Nội.

Tấn bi kịch trong Tai Ương là ví dụ rùng rợn thể hiện cách những bản ngã cay nghiệt ấy của văn hóa Việt có thể đẩy một gia đình từng hạnh phúc đến đường cùng. Đương nhiên, hệ quả trong game bi đát hơn nhiều so với đời thực, được khuếch đại lên nhiều lần vì tác động của một thực thể ma giáo, nhưng những hành vi độc hại trong gia đình Huy là khuôn mẫu ta có thể dễ dàng gặp phải trong đời sống hàng ngày, đôi khi ngay trong chính căn nhà mình đang sống.

Vì quá khát con sau hơn một thập kỷ hiếm muộn, ông Nhật và bà Loan đã mời thầy pháp đến thực hiện nghi thức tà giáo để khiến bà cấn bầu, rồi sinh ra Huy; nhiều chi tiết trong game ngầm cho thấy rằng bà đã bị thầy pháp xâm hại. Dẫu vậy, bà Loan giữ ký ức đau thương ấy mà không dám nói ra vì sợ người đời dị nghị. Vài năm sau, bà lại có thai thuận tự nhiên và sinh ra bé Huyên, nhưng cả hai đều thể hiện rõ thái độ trọng nam khinh nữ. Huy đòi gì, họ cũng cố gắng đáp ứng cho được, ngay cả khi đòi hỏi ấy làm Huyên bị thiệt hơn — như cách bà Loan cắt phăng mái tóc dài của Huyên để mua giày mới cho Huy, hay Huyên bị ép nghỉ học khi gia đình túng thiếu, để ông bà tập trung lo cho Huy.

Những con rối nước là vật tượng trưng cho người trong cảnh trong thế giới mộng tưởng.

Qua mỗi ký ức gia đình, giai đoạn khốn cùng, và cả mất mát mà Huy và người chơi chứng kiến suốt các màn chơi, Tai Ương từ từ hé mở bức tranh toàn cảnh về một gia đình đầy nứt vỡ, bị xiềng xích bởi nhiều định kiến xã hội và gông cùm giai cấp. Một trong những hình ảnh ẩn dụ mà đội ngũ làm game sử dụng khiến tôi rất tâm đắc là cách họ dùng hình ảnh con rối nước để tượng trưng cho các thành viên gia đình trong màn chơi ở thế giới trong mộng. Một mặt, đây là cách cài cắm có chủ đích nét văn hóa Việt trong bối cảnh game. Mặt khác, đó cũng là cách trò chơi phê phán hiện thực xã hội trong giai đoạn đó: con người cũng như con rối, bị thao túng bởi những sợi dây vô hình, không tài nào vùng vẫy thoát ra khỏi bể khổ.

Câu chuyện trung tâm của Tai Ương không quá lạ lẫm, nhưng không có nghĩa rằng trải nghiệm trong game nhẹ nhàng. Nhịp độ dồn dập, nhiều khi mông lung giữa lằn ranh sinh tử, khiến người chơi khó có thời gian thư thả để thật sự chiêm ngưỡng, nghiền ngẫm bối cảnh và mạch truyện. Thứ mà Tai Ương thật sự thành công đem đến cho người chơi, có lẽ là cảm giác hỗn độn trong lòng một khi nỗi sợ đã nguôi ngoai: một chút suy tư, một chút hy vọng, một chút hoài niệm, và cả chút tiếc nuối nữa.

Tiến sĩ Trang Nguyễn, nhà khoa học bảo tồn động vật hoang dã với tấm bằng tiến sĩ từ Cambridge kiêm nhà sáng lập WildAct, hẳn không còn là cái tên xa lạ. Cô từng lọt top 30 Dưới 30 của Forbes Châu Á, được ngài David Attenborough vinh danh là “người hùng” bảo tồn trên loạt phim Planet Earth III của đài BBC. Câu chuyện truyền cảm hứng của cô, từ việc chiến thắng bạo bệnh đến hành trình thâm nhập thế giới ngầm để triệt phá các đường dây săn trộm ngà voi ở châu Phi, cũng đã phủ sóng nhiều mặt báo. Thế nhưng, phần lớn công việc của Trang lại thường diễn ra thầm lặng phía sau hậu trường, hoặc chí ít là gói gọn trong những hội nhóm chuyên biệt về bảo tồn. Sự xuất hiện của cô dạo gần đây trên mạng xã hội đánh dấu một bước chuyển mình lớn trong cách thức tiếp cận công chúng.

Chỉ cần qua vài video đầu tiên, định hướng cùng thông điệp của kênh đã hiện lên rất rõ ràng. Qua lời dẫn dắt của Trang, các video được xây dựng với tiết tấu tươi vui, dễ tiếp thu, nhằm giới thiệu hàng loạt vấn đề về động vật hoang dã tại Việt Nam, những thách thức trong ngành bảo tồn, các hoạt động chính của WildAct, cũng như những chiêm nghiệm cá nhân của cô và một số gợi ý thiết thực để người xem có thể thực hành lối sống bền vững hơn.

“Thú thật là lúc đầu, tôi không đồng ý chuyện làm video trên Instagram,” Trang kể. Trao đổi với Saigoneer, cô tự nhận mình không phải người của công chúng và cũng chẳng mặn mà gì với việc đứng trước ống kính. Thế nhưng, tất cả đều xuất phát từ một mục đích lớn lao hơn. Đội ngũ của Trang đã thuyết phục cô rằng những video này “có thể là một công cụ đắc lực để đưa câu chuyện bảo tồn tại Việt Nam đến gần hơn với đại chúng, đặc biệt là những góc khuất hiếm người biết về các kiểm lâm viên, cộng đồng địa phương, vấn nạn buôn bán động vật hoang dã, hay cả những vấn đề xã hội nhức nhối đi liền với công tác bảo tồn.”

“Mỗi người sẽ có một cách tiếp nhận khác nhau. Có người cảm thấy lay động vì một cuốn sách, người khác lại thích xem phim điện ảnh, phim tài liệu, hoặc lướt mạng xã hội… Suy cho cùng, tôi tin kể chuyện là một trong những mảng quan trọng nhất của bảo tồn. Bởi lẽ con người ta chỉ ra sức bảo vệ những gì họ thực sự quan tâm.” Anh Hoàng Nguyễn, Cố vấn Truyền thông và Gây quỹ của WildAct, đã phải tốn không ít công sức thuyết phục; và sau cùng, Trang đã gật đầu đồng ý dùng hình ảnh, giọng nói và sức ảnh hưởng của mình để lan tỏa những câu chuyện nhằm đánh thức sự đồng cảm nơi người xem.

Ưu tiên hàng đầu của Trang là bình dân hóa các kiến thức khoa học. Cô xem đó như một phần trong nỗ lực nhằm gieo mầm tình yêu và tôn trọng dành cho thế giới tự nhiên, là cốt lõi của công tác bảo tồn. Xa hơn nữa, đội ngũ kỳ vọng loạt video sẽ thu hút thêm nguồn quỹ ủng hộ các dự án của WildAct, bao gồm công tác tuần tra rừng, nghiên cứu bảo tồn dựa trên nền tảng khoa học, tăng cường năng lực cho cộng đồng địa phương và dân tộc thiểu số, đào tạo năng lực lãnh đạo cho phụ nữ, cho đến các chiến dịch giáo dục quy mô lớn.

Là người “đứng mũi chịu sào” của dự án, Hoàng chia sẻ về quyết định thực hiện chuỗi video cũng như quy trình sản xuất. Nhận thấy kênh cá nhân có khả năng tiếp cận người xem hiệu quả hơn hẳn, anh quyết định sử dụng 100% tiếng Anh cho loạt video này, khác với định dạng bài viết song ngữ trên fanpage của WildAct, nhằm vươn tới tệp khán giả rộng lớn hơn, bao gồm cả giới trí thức và những người quan tâm các vấn đề chuyên môn. Hoàng đặt ra một mục tiêu khá tham vọng: ra mắt ít nhất 15 video mới mỗi tháng. Nhưng với kho tàng kiến thức và tư liệu phong phú mà đội ngũ WildAct đã tích lũy, con số này hoàn toàn nằm trong tầm tay. Kịch bản được chắt lọc từ những nội dung nhóm từng xuất bản, hoặc từ chính các buổi họp giữa Trang và mọi người. Đích thân Trang sẽ duyệt toàn bộ kịch bản trước khi bấm máy, dù đôi lúc nhóm cũng phải cực lực thuyết phục nếu nội dung có liên quan đến đời tư.

Dù những video mang yếu tố cá nhân, như clip giới thiệu chồng Trang, cũng là một nhà bảo tồn gấu chó, luôn thu hút tương tác lớn, nhưng chủ đề gai góc khác mới là điều khiến thấy Trang tự hào. Cô kể: “Lần kênh nhận được phản hồi mạnh nhất là sau khi ra mắt video bóc trần vấn nạn bạo lực giới trong ngành bảo tồn. Rất nhiều người chủ động nhắn tin riêng cho tôi qua Instagram, email. Họ kể lại trải nghiệm của bản thân, cảm ơn tôi vì đã dám lên tiếng và tha thiết mong tôi đừng ngừng thảo luận về vấn đề này.”

“Cùng lúc đó, khi video được chia sẻ rộng rãi, tôi cũng vấp phải vô số ‘gạch đá’ và công kích từ trên mạng. Rất nhiều người phản ứng gay gắt. Thế nhưng, điều khiến tôi trăn trở nhất là những dòng tin nhắn riêng từ các đồng nghiệp nữ tại Việt Nam: ‘Mình không dám công khai lên tiếng vì sợ búa rìu dư luận, nhưng mình cũng từng là nạn nhân.’ Và rất nhiều người đã dặn: ‘Xin Trang đừng im lặng’”

Việc lựa chọn thẳng thắn lên tiếng khiến Trang phải đối mặt với không ít sóng gió, đồng thời khiến cô không còn nhiều thời gian để theo đuổi niềm đam mê thuần túy thuở ban đầu. Trang chia sẻ: “Thành thực mà nói, ngày làm việc lý tưởng của tôi là được quay lại 15 năm trước, đắm mình trong rừng sâu, dõi theo các loài thú hoang và ghi chép tập tính của chúng. Đó là lý do đưa tôi đến với bảo tồn. Nơi đó có đam mê, có chuyên môn, và đó là nơi tôi thấy hạnh phúc nhất. Nhưng đảm nhận chức danh quản lý hay nhà sáng lập, đặc quyền ấy rơi rụng dần. Chuỗi ngày giờ bị cuốn vào họp hành, gây quỹ, gọi điện cho nhà tài trợ, kiểm soát ngân sách, giấy tờ, quản trị… và cả tỷ thứ vô danh khác mà có khi tôi chẳng hề hứng thú.”

Dẫu Trang luôn lạc quan và đội ngũ rất mẫn cán, công cuộc bảo tồn động vật chưa bao giờ là bức tranh màu hồng. Thách thức luôn chực chờ. Khi quốc gia dồn lực cho tăng trưởng kinh tế, còn xã hội toàn cầu đang chạy theo những thú vui hời hợt, thì thiên nhiên phải gánh chịu mọi hậu quả. Hoàng chia sẻ, hy vọng lớn nhất của anh đặt vào thế hệ trẻ, những người cởi mở hơn khi nói về tính bền vững và nhìn nhận động vật hoang dã bằng giá trị cốt lõi, thay vì xem chúng là công cụ phục vụ con người. Khi nắm giữ các vị trí cốt cán, thế hệ này sẽ thực thi được những chính sách mang tính vĩ mô, thoát khỏi cái bóng của bài toán lợi nhuận.

Trong lúc chờ đợi sự chuyển giao đó, WildAct vẫn nỗ lực hết mình trong khả năng. Họ hiểu rõ rằng sự quan tâm của cộng đồng không phải lúc nào cũng có sẵn và thực tế không phải bài toán bảo tồn nào cũng có lời giải ngay lập tức. Sự bùng nổ của các mô hình “vườn thú cưng” trong trung tâm thương mại, một trong những tiêu điểm của WildAct, là ví dụ điển hình cho cách chọn lọc vấn đề của họ.

Trang chia sẻ trong một video: “Dưới góc độ của một nhà bảo tồn động vật hoang dã, tôi muốn khẳng định rõ ràng: đây là một ý tưởng vô cùng tồi tệ, cho cả trẻ em lẫn các loài động vật.” Những hình ảnh thực tế về đời sống ngột ngạt của loài vật trong các mô hình này có sức nặng hơn bất kỳ lời kêu gọi nào, khiến người xem không thể không trăn trở về những gì chúng đang phải gánh chịu. Hướng giải quyết cũng rất thực tế và dễ thực hiện, đơn giản là từ chối mua vé tham gia. Thay vào đó, hãy ủng hộ các hoạt động quan sát động vật trong môi trường tự nhiên để trẻ nhỏ được học hỏi những tập tính thực sự, giúp các em hiểu được rằng động vật không phải thứ để mua vui cho con người, mà là những sinh mệnh nhạy cảm mang giá trị nguyên bản riêng biệt.

Chiến dịch này là nỗ lực cần thiết để thay đổi góc nhìn của công chúng, dù thay đổi thói quen giải trí thường nhật mới chỉ là bước khởi đầu. Trong bối cảnh bảo tồn vốn thiếu hụt nguồn lực, thật khó tránh khỏi cảm giác chông chênh khi chứng kiến những nghịch lý. Những khoản chi hàng nghìn đô la cho một đêm nghỉ dưỡng sang trọng đối nghịch hoàn toàn với nguồn kinh phí ít ỏi dành cho lực lượng kiểm lâm. Họ chỉ nhận được mức trợ cấp khoảng 7,5 triệu đồng mỗi tháng để băng rừng bảo vệ các loài thú nguy cấp.

Trang thấu hiểu điều này. “Tôi nghĩ ngày nay, chúng ta rất dễ cảm thấy quá tải, thất vọng, hay bất lực trước thực trạng của hành tinh. Nhưng tôi tin niềm hy vọng là điều quan trọng nhất. Và để có hy vọng, bạn phải hành động. Một điều may mắn là, bảo tồn không chỉ diễn ra trong rừng hay phòng thí nghiệm. Những hành động nhỏ hằng ngày vẫn mang ý nghĩa to lớn: giảm thiểu rác thải nhựa, tiết chế tiêu dùng, ủng hộ kinh doanh có đạo đức, thay đổi thói quen ăn uống, lên tiếng vì thiên nhiên, hay chỉ đơn giản là để tâm món đồ mình mua có xuất xứ từ đâu. Sự thay đổi chỉ thành hình khi con người hành động bằng tình yêu, lòng trắc ẩn và niềm hy vọng.”

Trang đúc kết: “Con người chỉ ra sức bảo vệ những gì họ thực sự quan tâm.” Để gìn giữ muôn loài, hãy bắt đầu bằng việc khơi gợi lòng trắc ẩn ở những người xung quanh. Chỉ một lượt chia sẻ các video của Trang hay chuỗi bài Natural Selection của Saigoneer cũng có thể nhóm lên lòng biết ơn và sự tôn trọng đối với thế giới tự nhiên.

Từ sự quan tâm ấy, chính bạn cũng sẽ tìm thấy những thay đổi nhỏ trong lối sống: chọn biến tấu lại bộ đồ cũ thay vì sắm đồ mới, ưu tiên ngồi ăn tại quán thay vì gọi đơn hàng nhựa, hay chọn nơi lưu trú gần gũi với thiên nhiên cho chuyến đi sắp tới. Và biết đâu, phần ngân sách tiết kiệm được từ những quyết định ấy có thể trở thành nguồn lực để tiếp sức cho những nỗ lực đang ngày đêm giữ gìn vẻ đẹp của Trái đất.

Ảnh cung cấp bởi WildAct.

Tiếng động cơ máy bay xé toạc bầu trời, mang theo sức nặng của sự chia xa lẫn niềm hy vọng của người đi và ở lại.

Nghe tiếng máy bay trong chiếc hộp ma thuật

Tôi cảm giác ngồi trong văn phòng như bị nhốt trong chiếc hộp ma thuật, thứ đã xuất hiện trong phim truyền hình thiếu nhi hồi tấm bé. Bốn bức tường vuông vức cách ly tôi khỏi thế giới. Nhưng như thế thì luận tội cho chốn văn phòng, có lẽ vấn đề nằm ở tôi — một người khó hòa nhập với môi trường kín như bưng thế này.

Điều đáng nói ở đây là văn phòng ở gần khu vực máy bay hạ cánh. Cứ mỗi 15 phút, tiếng động cơ của con chim sắt sẽ xé toạc không gian, kéo tôi lạc về miền ký ức lẫn lộn: tiếng máy bay rền rĩ trong phim tài liệu chiến tranh, tiếng máy bay the thé trên nền trời lồng lộng gió dưới quê nhà.

Nhưng ngay trên “sân nhà” của mình, phi trường Tân Sơn Nhất, thì tiếng máy bay không nổi trội đến thế. Con chim sắt bỗng trở nên thầm lặng, ít tiếng nói nhất, vì ai có mặt ở đó cũng hướng đôi mắt, tâm trí về người sắp phải chia xa, trong không gian hỗn loạn, xáo trộn, và vội vã.

Tâm trí lang thang như thế một lúc, tôi phải trở về với chốn văn phòng hiện tại và lại tìm cách tái hòa nhập vào không gian này. Dù vậy, 15 phút nữa trôi qua, tiếng máy bay vang động lại đưa tôi về miền ký ức; ý định hòa nhập với chiếc hộp ma thuật về xuất phát và cứ thế đến hết ngày.

Giao điểm của những đời người xa lạ

Tôi ghé vào một quán cà phê dạng rooftop được quảng cáo là nơi có thể ngắm trọn khoảnh khắc máy bay hạ cánh ở phường Gò Vấp. Từ trên cao nhìn xuống, khu vực này chằng chịt những con hẻm nhỏ rối như tơ vò với những đoạn đường đang sửa sang. Nhìn chung, người dân cũng quen với lối sống này, xe vẫn cứ chạy và người vẫn cứ thong dong. Họ tự phân chia phần nào là cho dân ngồi hóng mát, tập thể dục, phần nào cho xe máy chạy qua mà không cần vạch trắng kẻ đường. Mấy đứa trẻ con cũng xông xáo tới lui mặc tiếng la của người lớn khi xe tới. Đó là góc nhìn từ trên cao xuống.

Nhìn ngang tầm mắt, tôi thấy một lằn ranh làm từ đủ màu ánh sáng, chia cắt bầu trời-mặt đất phía khu vực trung tâm thành phố. Khung cảnh đô thị ấy không khiến tôi quá rung động hay tò mò, nhưng qua cuộc nói chuyện bàn kế bên, tôi tạm ngưng nhìn nó dưới góc nhìn thứ nhất. Đó là cuộc trò chuyện giữa hai thanh niên và một bác lớn tuổi. Bác trai với mái tóc đã điểm màu hoa tiêu, nói giọng Bắc, đi cùng với bác gái có trầm tính hơn. Bác mặc sơ mi, trông rất chỉnh tề, lịch sự, tay khoác sau ghế của bác gái, thỉnh thoảng ngoảnh đầu sang hỏi hai thanh niên:

- Tòa nhà cao cao đằng kia là có sân bay [bãi đáp trực thăng] phải không cháu?
- Không bác ạ, tòa có sân bay là tòa Bitexco, phía bên này, còn tòa kia là Landmark 81, tòa cao nhất nước mình.

Thế là tôi cũng bất giác nhìn theo hướng chỉ tay của người thanh niên theo cách mà anh ấy miêu tả và tự hỏi sao người ta có thể trò chuyện với nhau một cách thân quen đến thế. Một lát sau, tôi cũng đụng độ mấy thanh niên xởi lởi đó ở cầu thang.

- Mấy em vẫn đang ở đây hả, tưởng về trước rồi chứ.
- Dạ tụi em còn muốn chụp ảnh.
- Ôi thế tụi anh về trước đây.

Nếu xét tôi của nhiều năm trước, sẽ chỉ lẳng lặng gật đầu như một phép lịch sự, và hơi khó chịu khi ai đó hỏi han mình một cách gần gũi như thế vì là lần đầu chạm mặt. Ấy vậy không biết từ lúc nào, tôi đã có thể tự nhiên nói chuyện với người xa lạ.

Một lúc sau, có một gia đình nhỏ ghé đến. Đứa trẻ thì ríu rít hỏi người bố về chiếc máy bay mỗi lần nó bay ngang qua, hạ cánh, và cất cánh. Hóa ra, khát khao nhìn thấy chiếc máy bay không chỉ tồn tại ở đứa trẻ sống ở nông thôn như chúng tôi, mà phần đông những đứa trẻ đang dần khám phá mọi điều. Tôi nghĩ đó là những ký ức giao nhau giữa chúng ta, dù sinh ra, lớn lên và trải nghiệm thế nào. Điều đó thật kỳ diệu.

Tôi bỗng nhớ lại lý thuyết về dẫn luận ngôn ngữ của Saussure về cái biểu đạt và cái được biểu đạt. Khi chúng ta nói đến “máy bay” dưới điểm nhìn của “cái được biểu đạt” thì trong hình dung của mỗi người sẽ khác. Bạn tôi nói, cô ấy nhớ đến máy bay khi thấy nó xuất hiện trên nền trời trong vắt, bên dưới là cánh đồng vàng ươm mùa lúa chín.

Tôi thì lại khác, vì nơi tôi sống chẳng có cánh đồng lúa nào, mà là những thửa rau xanh mướt. Mỗi giờ tan học, tôi chạy chiếc xe đạp theo chiều ngược gió để trở về nhà, nếu bắt gặp máy bay trên bầu trời thì sẽ xem là điều may mắn như gặp cầu vồng sau mưa. Tôi cá là nhiều đứa học sinh như tôi tầm tuổi ấy, đều mơ về ngày rời khỏi mảnh đất mình sinh ra và xem việc ngồi trên máy bay như đến với một thế giới mới.

Chiếc phễu vô hình từ bầu trời

Nếu để ý kỹ, bạn sẽ thấy máy bay không chỉ hạ xuống, nó đang đi vào một chiếc phễu vô hình, nơi bầu trời dần khép lại trước khi chạm đất. Đi trên con đường Quang Trung, tôi thường gặp những chiếc máy bay áp sát mặt đất, thấy rõ mồn một chiếc thân sắt bầu bĩnh, nếu đi qua đúng đợt có nắng to thì tấm giáp sắt đó thực sự phát sáng.

Những bài báo cho tôi biết máy bay bắt đầu hạ thấp hẳn vào trục đường băng từ độ cao 600m, và khi quét qua bầu trời khu dân cư, nó chỉ còn cách mặt đất chừng 60m. Từ ranh giới của những mái nhà ấy đến đầu đường băng xấp xỉ 980m. Từng leo lên đỉnh núi Bà Đen cao 986m, tôi chợt giật mình nhận ra, từ tổ ấm của hàng ngàn con người đến nơi con chim sắt khổng lồ tiếp đất, hóa ra chỉ bằng chiều cao của một ngọn núi kỳ vĩ đặt nằm ngang giữa lòng thành phố. Ở khoảng cách ấy, nếu đứng trên một sân thượng đủ cao, người ta tưởng như chỉ cần nín thở và rướn mình thêm chút nữa là đã có thể “chạm lấy” máy bay trước khi nó hạ cánh.

Sân bay Tân Sơn Nhất được xây dựng vào năm 1930 dưới chính quyền thuộc địa Pháp và viện trợ từ Hoa Kỳ. Những chuyến bay đầu tiên được cất cánh trên nền đất đỏ. Dần dà, nó được mở rộng, tân trang để phục vụ những chuyến bay dân dụng và quân sự. Nó đã chứng kiến sự đổi thay của đất nước từ thời thuộc địa đến khi độc lập. Sau này, khi sân bay Long Thành được đưa vào hoạt động, nó có thể lùi về phía sau và chỉ cung ứng chuyến bay nội địa. Thời thế đổi dời, những thứ khởi đầu cũng sẽ có thứ khác tiếp nối theo nhịp chuyển mình và vươn lên của đất nước.

Cất cánh để trở về

Tôi phóng chiếu về chính mình của ngày xưa, một đứa trẻ từng háo hức ngước nhìn chiếc máy bay xa tít trên bầu trời. Nhưng khi lớn lên, cảm xúc ấy thay đổi vì những chuyến bay làm tôi nhớ đến những cuộc chia xa người thân đến nơi đất khách. Tôi từng đọc tin tức về một thứ “văn hóa” bị tranh cãi ở Việt Nam, hễ trong nhà có người đi nước ngoài, cả gia đình lại thuê hẳn một chiếc xe lớn lên sân bay, chờ đợi có khi nửa ngày trời để nói lời tạm biệt. Khoảng thời gian người đó bước qua cánh cửa kính chỉ vỏn vẹn vài giây, nếu quyến luyến hơn cho có khi vài phút, mà người ta vẫn cứ ráng ở lại với nhau một chút, có như thế mới an tâm về nhà. Thế thì, cái “văn hóa” đó có đáng bị chê trách vì nó khiến sân bay trở nên lộn xộn hơn?

Khi ngồi ở quán cà phê ngắm máy bay, tôi nhận ra lúc máy bay hạ cánh, tiếng động cơ nhỏ hơn so với khi nó bắt đầu cất cánh ở đường băng phía xa. Có lẽ con người khi trở về thì họ đi một mình, lặng lẽ, còn khi họ rời đi thì sẽ mang theo cả tiếng nói của một gia đình, của cả thế hệ và cộng đồng gói ghém trong đó.

Tôi nhớ về những câu thơ của Y Phương trong sách giáo khoa cũ:

“Con ơi
Tuy thô sơ da thịt
Lên đường
Không bao giờ nhỏ bé được
Nghe con.”

Vẫn luôn mong người đồng mình ở đất khách phương xa mạnh khỏe.

Với đôi dòng chữ nghĩa tôi viết bây giờ thì có lẽ vừa có thêm cuộc đời của ai đó được cất cánh bay.

Lịch sử kiến trúc hiếm khi ghi nhận một phong trào nào mang tính bứt phá như chủ nghĩa kiến trúc hiện đại Việt Nam (Vietnamese modernism). Không chỉ phản ánh quá trình chuyển mình và tự định hình bản sắc của một nền văn hóa qua các giai đoạn từ truyền thống, thuộc địa cho đến hiện đại, ngôn ngữ kiến trúc bản địa ấy còn mở ra những góc nhìn sâu sắc về tiềm năng sáng tạo vô hạn của con người.

Một tòa nhà mang kiến trúc hiện đại điển hình ở Sài Gòn.

Chủ nghĩa kiến trúc hiện đại Việt Nam gây ấn tượng bởi cách ứng dụng đầy sáng tạo các chi tiết thiết kế. Đó là những lam chắn nắng, bồn cây, giàn che và gạch hoa gió được sinh ra nhằm giải quyết bài toán về vi khí hậu; nhưng khi được đan cài dày đặc trên mặt đứng, chúng đã vượt khỏi vai trò ban đầu để trở thành những tuyên ngôn nghệ thuật đầy cá tính của gia chủ.

Khởi nguồn từ giữa thế kỷ 20 trong bối cảnh phi thực dân hóa, kiến trúc hiện đại đã trở thành tiếng nói khẳng định bản sắc của một quốc gia đang chuyển mình. Những công trình giai đoạn này cho thấy giới kiến trúc sư đã làm chủ hoàn toàn các vật liệu công nghiệp như bê tông, cốt thép hay kính để hiện thực hóa một triết lý thiết kế mới — lấy công năng và tính mạch lạc làm tôn chỉ. Họ mạnh dạn gạt bỏ những chi tiết trang trí rườm rà và các quy tắc gò bó để hướng đến một không gian tự do, lạc quan và mang đậm tinh thần vị lai.

Tòa nhà V.A.R ở Sài Gòn là một ví dụ điển hình cho các nguyên tắc kiến ​​trúc hiện đại trên quy mô lớn. Ảnh: Alberto Prieto.

Tác phẩm nghệ thuật đầy sức sống được tạo nên từ bê tông cốt thép.

Thông qua các công trình tiêu biểu như tòa nhà V.A.R, Dinh Độc Lập, trụ sở đài VOH hay Thư viện Khoa học Tổng hợp, thế hệ kiến trúc sư theo trường phái hiện đại đầu tiên của Việt Nam (gồm Lê Văn Lắm, Ngô Viết Thụ, Phạm Văn Thâng, Nguyễn Quang Nhạc, Nguyễn Văn Hoa cùng nhiều tên tuổi khác) đã đưa ngôn ngữ kiến trúc hiện đại đến gần hơn với công chúng. Không dừng lại ở đó, họ còn tinh chỉnh ngôn ngữ này cho phù hợp với khí hậu nhiệt đới. Thay vì coi truyền thống là lằn ranh giới hạn, họ đúc kết kinh nghiệm từ kiến trúc dân gian, tận dụng hướng gió, nguồn nước, bóng râm và thảm thực vật để “nhiệt đới hóa” chủ nghĩa kiến trúc hiện đại theo một cách riêng biệt. Quá trình giao thoa ấy đã kiến tạo nên một hệ thống đa dạng các kiểu dáng lam chắn nắng, mái đua, bồn cây và gạch hoa gió.

Ứng dụng gạch hoa gió hiện đại trong nhà ở dân dụng.

Cũng trong giai đoạn này, chủ nghĩa kiến trúc hiện đại tại Việt Nam bất ngờ chứng kiến một bước chuyển mình song hành. Lần đầu tiên, người dân tiếp thu thứ ngôn ngữ thiết kế mới mẻ này và tự tay xây dựng nên không gian sống của mình ở cả thành thị lẫn nông thôn mà không cần đến kiến trúc sư. Dựa trên những khuôn mẫu sẵn có, họ đã nhào nặn nên các tác phẩm mang đậm tính cá nhân ngay trên chính mặt tiền ngôi nhà. Những giải pháp vi khí hậu một lần nữa được tái tạo qua lăng kính đời thường.

Người dân tung hứng với các yếu tố kiến trúc hiện đại một cách sáng tạo. Ảnh: Phạm Vinh.

Từ tần suất xuất hiện dày đặc của các chi tiết này, một ngôn ngữ kiến trúc độc đáo dần thành hình. Bỏ qua những tính toán công năng phức tạp, các cấu kiện như bồn cây, lam chắn nắng hay gạch hoa gió được sắp đặt theo trực giác đầy ngẫu hứng. Việc bài trí giống như một trò chơi thị giác đậm chất thơ nhưng không hề đánh mất giá trị thực tiễn. Người dân trên khắp mọi miền đất nước đã sử dụng chung một hệ “ngữ pháp” và “từ vựng” đúc kết từ những cấu kiện hữu dụng để tự do phác họa gu thẩm mỹ riêng. Cứ thế, văn hóa thiết kế bản địa đã “thuần hóa” ngôn ngữ kiến trúc hiện đại, biến nó thành một sân chơi sáng tạo hoàn toàn độc lập, tạo ra một dòng chảy chủ nghĩa hiện đại song song mang tính quần chúng và vắng bóng tên tuổi tác giả.

Kiến trúc hiện đại Việt Nam có vẻ mang tính tự phát, nhưng được cấu thành từ một cấu trúc cốt lõi. Cấu trúc ấy đóng vai trò như một bộ mã nền tảng, sở hữu hệ thống cú pháp và từ vựng riêng để cộng đồng sử dụng và không ngừng biến tấu. Vì thế, dẫu mỗi ngôi nhà là một thiết kế độc bản, người ta vẫn dễ dàng nhận ra chúng thuộc về một hệ ngôn ngữ chung.

Dạo bước qua không gian đô thị Sài Gòn, ta bắt gặp một bức tranh kiến trúc đầy sức sống. Những yếu tố như bồn cây có thể xuất hiện dày đặc như một thứ “từ vựng” chung, lan tỏa từ khu phố này sang đô thị khác. Thế nhưng, tuyệt nhiên không có hai thiết kế bồn nào trùng lặp. Mỗi gia chủ đã biến tấu nguyên mẫu ấy, điều chỉnh hình khối và vị trí để tương thích với đặc thù hướng nắng, hướng gió của ngôi nhà mình. Chính sự lặp lại về ý tưởng song hành cùng tính độc bản trong thực thi đã giúp chủ nghĩa kiến trúc hiện đại bám rễ sâu vào bối cảnh bản địa. Sự gắn kết ấy không chỉ đến từ khả năng thích ứng với điều kiện khí hậu, mà còn phản ánh một bản sắc văn hóa đặc trưng: lối tư duy đầy phóng khoáng khi kết hợp các kết cấu, chi tiết và những mảng bóng đổ đan xen.

Thiết kế chậu trồng cây có giá đỡ.

Cảnh quan kiến trúc dần hóa thành không gian trao đổi của sự sáng tạo. Dường như luôn hiện hữu một diễn đàn trong tiềm thức, nơi các ý tưởng được truyền tay và lan tỏa. Thiết kế hiện đại khi ấy không còn là những công trình biệt lập mà trở thành trải nghiệm sống của cộng đồng, khơi mào cho một luồng kiến trúc chưa từng có: tự do hơn, tự nhiên hơn, đậm tính nhân văn và giàu sức gợi hơn hẳn những khuôn khổ giáo điều mà chủ nghĩa hiện đại truyền thống thường áp đặt. 

Chủ nghĩa kiến trúc hiện đại Việt Nam xác lập một vị thế khác biệt trong bức tranh hiện đại toàn cầu. Lần đầu tiên, đại chúng tách rời ngôn ngữ thiết kế này khỏi khuôn khổ thể chế để đưa nó vào dòng chảy xây dựng thực tiễn. Nền văn hóa ấy tự vươn mình thành một trào lưu độc lập, dẫu phần lớn các tác phẩm đều không kèm theo tác giả.

Hiện tượng này làm rõ hai bước ngoặt trong tư duy tiếp nhận chủ nghĩa hiện đại của người Việt. Thứ nhất, trái với định kiến rằng các trào lưu hiện đại thường xa cách, những thực hành bản địa này lại có khả năng song hành cùng tính hiện đại một cách tự nhiên. Kiến trúc hiện đại Việt Nam là minh chứng rõ nét cho việc kiến tạo những không gian hài hòa với văn hóa và môi trường ngay trong lòng xã hội công nghiệp. Nhờ hình thành từ kinh nghiệm ứng biến với điều kiện khí hậu và gu thẩm mỹ đặc thù, những công trình này vừa thỏa mãn về mặt chức năng vừa tiệm cận với thói quen sinh hoạt đặc thù của người Việt.

Thứ hai, nó lý giải một khía cạnh sâu sắc thuộc về bản chất con người trải dài qua nhiều hoạt động văn hóa. Gần như tương đồng với ngôn ngữ tự nhiên, chủ nghĩa hiện đại bản địa Việt Nam thể hiện khả năng vận dụng một hệ ngữ pháp và từ vựng tập thể đầy mạnh mẽ. Những biểu đạt kiến trúc ấy luôn đan cài gu thẩm mỹ, sắc thái và biến tấu cá nhân, tựa như âm hưởng của giọng điệu vùng miền hay phong cách ăn nói đặc trưng của từng người.

Có vẻ như luôn tồn tại một ngôn ngữ văn hóa hằn sâu trong tâm trí, chi phối mọi hình thức biểu đạt của nhân loại. Nằm trong năng lực sáng tạo ngôn ngữ ấy, chủ nghĩa kiến trúc hiện đại bản địa Việt Nam làm bừng sáng cách bản ngã tinh thần của con người hiển hiện qua các thực thể vật chất, cả ở góc độ cá nhân lẫn cộng đồng. Hiểu theo cách đó, kiến trúc đã vượt khỏi ranh giới chuyên môn để trở thành một hành vi văn hóa, là kết tinh của ý thức tập thể.

Những đặc tính này mời gọi chúng ta nhìn nhận lại cách định giá kiến trúc. Giá trị kiến trúc không chỉ gói gọn trong không gian học thuật của một nhóm thiểu số, mà chính các thực hành đại chúng mới phản ánh chân thực nhất mã gen văn hóa và địa lý của môi trường nhân tạo. Nếu kiến trúc chính thống thường đặt nặng lý thuyết, thì chủ nghĩa hiện đại tại Việt Nam lại là kết tinh từ sự sáng tạo tự thân của chính người dân. Trào lưu này phát triển tự nhiên như một hệ thống ngôn ngữ, một thực thể văn hóa sống động không ngừng biến đổi, trưởng thành và tiến hóa theo cộng đồng. Quá trình đó đã định hình nên các ý tưởng, phong cách và gu thẩm mỹ, phản chiếu lăng kính độc nhất của cộng đồng ấy khi đối thoại với thực tại.

Dòng chảy hiện đại bản địa tại Việt Nam mở ra một cách tiếp cận khác biệt về lịch sử kiến trúc. Nó đòi hỏi chúng ta phải vượt qua những giáo điều hình thức để thấu hiểu việc xây dựng như một hiện tượng xã hội sống động. Chính những cư dân, những người thực hành không tên, đã định hình nên đại đa số không gian sống quanh ta. Khác với chủ nghĩa hiện đại mang tính thể chế, trào lưu này cho chúng ta cơ hội thoát khỏi dòng chảy kiến trúc tinh hoa đầy đặc quyền, để chiêm ngưỡng vẻ đẹp trong ngôn ngữ thường nhật của quần chúng. Qua đó, hiện tượng này đã cất tiếng nói bảo vệ và tôn vinh những giá trị phi chính thống, vốn thường bị lãng quên trong lịch sử kiến trúc. Nó hối thúc chúng ta không chỉ bước qua giới hạn khô khan của tính khoa học trong kiến trúc, mà còn vươn khỏi cái bóng của những thủ phủ hiện đại lớn trên thế giới, để nhìn nhận kiến trúc như một phương thức biểu đạt cơ bản và dung dị của con người.

Chủ nghĩa hiện đại bản địa Việt Nam hiện vẫn là một khoảng trắng trong các diễn ngôn kiến trúc toàn cầu. Có lẽ, đây là lúc chúng ta nên tạm chia tay những quan điểm thẩm mỹ nặng tính lý thuyết, để bắt đầu đi tìm vẻ đẹp trong ngôn ngữ kiến trúc đời thường.