Cộc! Cộc! Cộc! Tiếng dao chan chát của chị bán vịt dội liên hồi trên mặt thớt gỗ dày cui. Cách đó chỉ vài xăng-ti-mét, một chiếc micro đang được chĩa sát vào để thu trọn âm thanh này.

“Với mình, nhiếp ảnh và thu âm thực ra rất giống nhau. Đều là cách ta níu giữ kỷ niệm, chỉ khác ở giác quan tiếp nhận. Mỗi lần nghe lại các đoạn băng cũ, mình như được quay ngược thời gian, trở về đúng khoảnh khắc đó, đắm mình trong bầu không khí đó và sống lại trải nghiệm đó một lần nữa,” Trần Đăng Khoa, người sáng lập dự án Vietnam Sound Library (Thư viện Âm thanh Việt Nam) chia sẻ. Lúc này, chúng tôi đang ngồi xì xụp tô bún vịt từ chính sạp hàng anh vừa thu âm ban nãy.

Bên tô bún đang ăn dở, Khoa say sưa nói về triết lý lưu trữ của mình. Âm thanh có sức mạnh vô hình, đủ sức đánh thức ký ức và khơi gợi niềm hoài niệm về những khoảnh khắc tưởng chừng đã rơi vào quên lãng. Thế nhưng, nếu thói quen chụp ảnh đã quá phổ biến, thì người ta lại hiếm khi nghĩ đến việc ghi lại một âm thanh cho đến khi nó vĩnh viễn biến mất. Khoa thì khác, anh luôn trăn trở xem mình nên lưu lại những gì và lên kế hoạch rất bài bản cho mỗi chuyến đi thực địa. Cứ đến một địa điểm mới, anh lại tự đặt ra hai câu hỏi. “Thứ nhất, đâu là nét đặc trưng nhất của âm thanh này? Nếu nhắm mắt lại và chỉ nghe thôi, liệu người ta có nhận ra ngay mình đang ở đâu không? Thứ hai, 30 hay 50 năm nữa, khi thế giới đổi thay, âm thanh nào của ngày hôm nay sẽ còn đọng lại ý nghĩa với thế hệ mai sau?”

Khoa thu âm không khí buổi sáng ở Chợ Bình Tây.

Saigoneer đã dành trọn một buổi sáng để theo chân Khoa đi thu âm. Điểm hẹn đầu tiên là Chợ Lớn (Chợ Bình Tây) vào lúc sáng sớm, khi các tiểu thương vừa mở sạp. Thấy một chiếc xe tải chở đồ đang tấp vào trước cổng chính, Khoa liền thốt lên: “Đoạn này đắt giá nè, tiếng người lao động!” Nói rồi, anh chạy đi tìm chỗ đứng phù hợp để thu lấy tiếng loảng xoảng, ồn ã của bàn ghế sắt đang được khuân vác, bày ra. Vài phút sau, chúng tôi lại thấy anh trên lầu hai của chợ, đang nhờ một tiểu thương kéo thử cánh cửa cuốn trước sạp. Khoa luôn dỏng tai nghe ngóng mọi thứ xung quanh. Thậm chí lúc đang ngồi ăn sáng, chuyện còn đang nói dở, anh sẵn sàng đứng phắt dậy vọt ra đường chỉ để thu tiếng rao của một cô bán chè vừa đi ngang qua.

Vẫn còn tràn đầy năng lượng, Khoa tiếp tục dẫn chúng tôi đi thăm vài ngôi chùa quanh đó. Tại đây, anh thu lại tiếng gieo quẻ xin xăm, tiếng chuyện trò rôm rả giữa một người bán vé số khiếm thị và khách đi lễ, tiếng chuông ngân vang cùng tiếng cầu kinh râm ran trong không khí.

Từ thuở nhỏ, Khoa đã có một sự gắn bó mật thiết với thế giới âm thanh. “Mỗi lần xem một bộ phim, hễ thấy xúc động hay nổi da gà, mình nhận ra phần lớn cảm xúc đều bắt nguồn từ âm thanh.” Niềm đam mê ấy dẫn dắt chàng trai Sài Gòn theo học ngành kỹ thuật âm thanh, sau đó làm công việc chỉnh sửa và hòa âm cho các dự án điện ảnh, quảng cáo (TVC) cùng nhiều sản phẩm thương mại khác.

Trong quá trình hành nghề, Khoa sẽ bắt gặp những cảnh phim đòi hỏi một âm thanh hoặc tiếng động đặc thù mà không một kho dữ liệu nào có sẵn. Đứng trước bài toán đó, các nghệ sĩ tiếng động (Foley artist) có thể tự sáng chế ra những âm thanh không có thật nhưng vẫn tạo được hiệu ứng cảm xúc mạnh mẽ, giúp câu chuyện càng thêm lôi cuốn. Dẫu vậy, vẫn có những lúc tính chân thực cần được ưu tiên tuyệt đối. Gặp phải tình huống như thế, Khoa quyết định xách máy lên đường, tự mình đi tìm và thu lại những âm thanh nguyên bản.

Chính nhu cầu lưu trữ và chia sẻ nguồn tư liệu thực tế này đã thôi thúc Khoa thành lập Vietnam Sound Library vào cuối năm 2024. Tính đến thời điểm hiện tại, kho lưu trữ đã thu thập được hơn 550 đoạn ghi âm, mang sứ mệnh đưa những âm thanh thường ngày của người Việt đến gần hơn với công chúng. Toàn bộ tệp âm thanh chất lượng cao (lossless) được tải lên nền tảng SoundCloud và phân loại thành từng thư mục rõ ràng như công viên, chợ, khu dân cư, quán ăn, tàu điện ngầm, hay thậm chí là âm thanh của một đám tang. Mở từng thư mục, người nghe sẽ tìm thấy những bản thu rất đa dạng, từ những phổ âm thanh bao quát đến những tiếng động rất cụ thể như tiếng trống trường buổi sáng, tiếng máy khoan cắt bê tông trên phố, hay tiếng đánh pickleball.

Kết thúc buổi sáng điền dã, chúng tôi theo Khoa về phòng thu. Tại đây, anh ngồi vào bàn làm việc, trước mặt là dàn máy tính nhiều màn hình cùng một màn chiếu cỡ lớn để bắt tay vào xử lý thành quả. Anh nghe lại các bản thu, tách lọc và loại bỏ tạp âm gây nhiễu, cắt đi những khoảng lặng rồi mới gắn thẻ và phân loại để đăng lên mạng. Khoa ví von công đoạn này với quá trình chỉnh sửa ảnh: mỗi nghệ sĩ âm thanh sẽ chọn một mức độ can thiệp khác nhau, việc gọt giũa nhiều hay ít đều phụ thuộc vào phong cách và chủ ý nghệ thuật của từng người

Để minh họa ứng dụng thực tiễn của các bản thu âm, Khoa mở cho chúng tôi xem một dự án phim điện ảnh mà anh đang đảm nhận khâu thiết kế âm thanh. Chẳng hạn như một phân cảnh diễn ra trong rừng, anh lồng ghép hàng loạt âm thanh từng thu tại Vườn quốc gia Cát Tiên vài tuần trước đó. Tiếng rừng rậm, tiếng dế kêu, tiếng chim hót, cả tiếng con muỗi đậu ngay trên mặt micro, cùng nhiều thứ tiếng động khác được đan cài vào nhau. Mục đích không phải để tái hiện chính xác không gian thực tế, mà là để tạo ra thứ âm thanh mà khán giả sẽ mường tượng trong đầu khi xem cảnh ấy.

Ban đầu, Khoa thành lập Vietnam Sound Library chỉ để phục vụ cho công việc. Thế nhưng, giá trị và ý nghĩa của dự án hoàn toàn thay đổi từ ngày anh gặp người bạn đời, chị Đinh Vũ Thu Thủy. Khoa chia sẻ: “Lúc đầu, mình chỉ định xây dựng một thư viện âm thanh để làm phim. Nhưng đến năm 2025, khi Thủy tham gia vào dự án, bạn ấy đã mang đến cho mình một góc nhìn hoàn toàn khác về âm thanh.”

Hầu như lúc nào Khoa và Thủy cũng nở nụ cười.

Nhớ lại chuyến đi thực địa đầu tiên cùng nhau, Thủy chia sẻ: “Lần đầu tiên mình tham gia thu tiếng là ở mấy khu chợ truyền thống. Lúc đó, mình mới nhận ra âm thanh không chỉ đơn thuần là dữ liệu, mà còn là phương tiện chứa đựng những câu chuyện văn hóa. Khoa cũng nghĩ như vậy. Tiếng rao ve chai, tiếng trống trường hay tiếng con nít chơi trò năm mươi... đều gắn liền với tuổi thơ của thế hệ 9x tụi mình... nhưng rất nhiều âm thanh trong số đó đang dần biến mất. Điều đó thúc giục hai đứa phải nhanh chóng ghi lại những âm thanh đời thường khi chúng vẫn còn tồn tại.” 

Kể từ đó, Thủy luôn đồng hành cùng Khoa trong mọi chuyến đi. Cô tinh ý nhận ra những âm thanh có thể chẳng dùng ngay cho phim ảnh, nhưng đang lưu giữ nét văn hóa nào đó sắp mai một. Thủy cũng tự tay bấm máy ghi lại hình ảnh đi kèm từng đoạn băng để người nghe hình dung rõ bối cảnh thực tế, nhất là với những không gian họ chưa từng trực tiếp trải nghiệm. Khi trở về phòng thu, cô hỗ trợ đặt tên chi tiết cho các tệp âm thanh, chẳng hạn như ghi rõ đâu là tiếng cửa lùa đâu là tiếng cửa cuốn. Thủy còn cẩn thận bổ sung các chú thích như địa điểm, ngày và thời điểm cụ thể.. những thông tin văn hóa mà dân làm phim đôi khi bỏ qua vì với họ, một ghi chú chung chung là đã đủ.

Dự án cũng thay đổi cách Khoa và Thủy nhìn nhận thế giới xung quanh. Thủy chia sẻ: “Trước khi tham gia dự án, mình hiếm khi chú ý đến tiếng động xung quanh và thường coi đó là điều hiển nhiên. Mình nghe nhưng không thực sự lắng nghe. Giờ đây, mình học được cách sống chậm lại, lắng nghe kỹ hơn và để tâm đến những âm thanh nhỏ bé từng bị bỏ qua. Nhờ vậy, mình nhận ra âm thanh chứa đựng nhiều điều hơn chúng ta nghĩ. Nó lưu giữ những câu chuyện về môi trường, văn hóa và ký ức con người. Thư viện dạy mình cách thấu hiểu không gian xung quanh qua việc lắng nghe.”

Về phần Khoa, dù làm nghề lâu năm, anh chưa từng nghĩ những chuyến đi thực tế có thể mang đến cảm giác bình yên như vậy. “Một điều làm mình bất ngờ khi đi thu là lúc mình hoàn toàn tập trung lắng nghe. Mình thấy kết nối với hiện tại hơn. Mọi thứ tự nhiên sống động hẳn lên. Lúc đó mình mới nhận ra, trước giờ mình hay chìm trong suy nghĩ riêng mà quên mất việc cảm nhận những gì đang diễn ra trước mắt.”

Tình yêu dành cho việc thu âm giúp hai người tác nghiệp mượt mà hơn. Thấy họ làm việc vừa vui vẻ vừa chân thành, người dân trong chợ, ở sân trường hay quán ăn cũng bớt e ngại. Theo Thủy, sự cởi mở ấy là điều quý giá, bởi suy cho cùng, tiếng nói của con người mới là thứ thể hiện bản sắc văn hóa rõ nét nhất. Những tiếng rao hàng (mà Khoa ví như tiếng hát) chính là điều Thủy thích nhất: “Chỉ cần nghe qua vài tiếng rao là cảm nhận được ngay bầu không khí đặc trưng của chợ Việt. Mỗi người bán lại có một cách rao, một nhịp điệu và chất giọng riêng, tất cả hòa quyện để tạo nên linh hồn của khu chợ.”

"Mình ước gì có thể thu lại được tiếng của mấy trò chơi dân gian," Khoa nói. "Mỗi thế hệ đều có một âm thanh riêng. Ví dụ, các cụ già nói chuyện bây giờ rất khác so với thế hệ các cụ 30 năm trước; từ cách nói, chủ đề, cho đến cả âm lượng cũng khác."

Không chỉ mang giá trị lưu trữ, những âm thanh từ quá khứ vẫn có sức lay động mạnh mẽ ở hiện tại. Khoa kể lại: “Có hôm, tụi mình nhận được tin nhắn từ một bạn du học sinh: ‘Em đang đi học xa, nghe mấy âm thanh này nhớ nhà quá. Cảm ơn anh nha.’ Tin nhắn đó làm tụi mình xúc động lắm, vì lúc ấy nhận ra dự án không chỉ cất giữ âm thanh mà còn giúp mọi người tìm lại ký ức và cảm xúc của chính mình.”

Nhưng dù có giá trị lớn đến đâu, công việc này cũng vấp phải giới hạn về nguồn lực. Chưa kể đến các vùng miền khác trên cả nước, chỉ riêng Sài Gòn thôi là đã có quá nhiều tiếng động mà hai người không tài nào thu hết. Khoa cho biết: “Một người là không bao giờ đủ, bởi vấn đề không nằm ở kỹ thuật mà ở trải nghiệm sống. Người sinh ra ở miền Bắc hay người lớn lên ở vùng biển, miền núi sẽ thấu hiểu quê hương họ hơn mình và biết chính xác những gì cần ghi lại.”

Hiện tại, Khoa và Thủy không đặt nặng câu chuyện làm truyền thông hay xây dựng thương hiệu để thu hút thêm người tham gia, lại càng không nghĩ đến việc thương mại hóa thư viện. Thay vào đó, họ tìm thấy niềm vui trong việc theo đuổi và bảo tồn những âm thanh quan trọng của thành phố. Nếu những nỗ lực ấy giúp một người con xa xứ tìm lại ký ức tuổi thơ hay mang lại tính chân thực cho một tác phẩm điện ảnh, thì điều đó đã là phần thưởng xứng đáng. Và trong hành trình ấy, hy vọng họ cũng kịp ghi lại những tiếng cười khúc khích của chính mình, bởi đó nay cũng đã trở thành một phần trong lịch sử âm thanh của Sài Gòn.