Sau 10 năm đầu đời chỉ quen làm em út, bước sang tuổi thứ 10, tôi bỗng phải học cách làm một người anh lớn. Giữa những lóng ngóng vụng về ban đầu, tôi chợt thấy mình đang áp sát mũi vào chỏm đầu của đứa em sơ sinh rồi vô thức hít một hơi thật sâu. Kiểu “thơm hít hà” này không phải tự nhiên xuất hiện, mà là một phản xạ học được từ người lớn, bởi từ khoảnh khắc đó, tôi nhận ra ba và bà nội xưa nay vẫn thường âu yếm mình y như vậy.

Lớn lên ở xứ người, tôi từng ngẩn ngơ trước bài thơ ‘Kissing in Vietnamese’ (Tạm dịch: Hôn kiểu Việt) của nhà thơ người Mỹ gốc Việt Ocean Vuong vì nó lột tả đúng những gì tôi cảm nhận. Qua những dòng thơ, tôi mới vỡ lẽ rằng thói quen thơm hít hà ngỡ chỉ riêng nhà mình có, hóa ra lại là chuyện rất đỗi bình thường của biết bao gia đình Việt. Ocean Vuong miêu tả những cái thơm ấy, và so sánh chúng với kiểu thể hiện tình cảm có phần “phô diễn” hơn của phương Tây, để thấy rằng cách yêu thương của người Việt, dù kín kẽ và đằm thắm, chẳng vì thế mà bớt đi phần da diết:

Tò mò tìm hiểu xem kiểu thơm đó từ đâu ra, tôi mới biết việc thơm hít hà vốn dĩ rất phổ biến ở Việt Nam, nhất là khi người lớn âu yếm con cháu trong nhà. Nhiều nước Đông Nam Á khác cũng có cách thể hiện tình cảm tương tự. Một nghiên cứu ngôn ngữ học đã chỉ ra hiện tượng thú vị rằng, trong nhiều ngôn ngữ bản địa ở khu vực này, từ dùng để chỉ hành động “hôn” và từ “ngửi” thực chất là một. Khi người châu Âu đến Đông Nam Á thời thuộc địa, họ vô cùng ngạc nhiên vì tập tục này và ghi chép lại nhiều lần như một hiện tượng lạ.

Trong cuốn Từ điển tiếng An Nam-Pháp do Jean Bonet biên soạn năm 1899, chữ “hôn” trong tiếng Việt đi kèm với phần giải nghĩa: “nụ hôn bằng mũi” (thực hiện bằng cách hít một hơi thật mạnh qua mũi như cách người An Nam vẫn làm).

Với tôi, cái thơm hít hà ấy đơn giản là cách trao gửi tình thương. Một luồng cảm xúc rất đỗi tự nhiên. Tôi thích hít hà mùi hương người nhà chỉ để thấy họ đang ở ngay bên cạnh. Đồng thời, giống như tâm sự của Ocean Vuong, cái thơm nhẹ nhàng đó cũng có thể mãnh liệt vô cùng. Nó xuất phát từ nỗi lo vô hình dành cho người thân, và ta chỉ thấy nhẹ lòng khi tự mình hít hà hơi ấm của họ để biết rằng họ vẫn bình an.

Trong tâm trí tôi, ranh giới giữa việc thể hiện tình cảm và việc lưu giữ mùi hương cơ thể chỉ mờ mờ ảo ảo. Phải đến tận bây giờ, khi cúi đầu cho bà nội thơm lên trán, tôi mới nhận ra trong mỗi người đều tồn tại một kho tàng thói quen, những lề thói “ngủ quên” — những điều mà sự hiện diện vượt ngoài nhận thức của chúng ta.

Tác phẩm ‘La Maternité’ (Tình mẫu tử) của danh họa Lê Phổ, vẽ khoảng thập niên 1940.

Để ý kỹ một chút, ta sẽ nhận ra những cử chỉ nhỏ nhặt hàng ngày mà mình vốn chẳng để tâm, dù ngấm dần qua năm tháng hay đọng lại sau một biến cố lớn, thực chất đều do thế hệ đi trước để lại. Thật an ủi khi từ chính trải nghiệm của mình, ta hiểu rằng, hóa ra từ bao đời nay, chúng ta vẫn yêu thương nhau theo đúng cách ông bà mình từng làm.