Một bảo vật quốc gia từng bị hư hại được trưng bày như thể chưa có chuyện gì xảy ra, trong khi nhiều tác phẩm khác được trưng bày với rất ít thông tin. Điều này cho chúng ta thấy gì về cách bảo tàng mỹ thuật đang bảo tồn di sản văn hóa Việt Nam và định hình câu chuyện lịch sử nghệ thuật của nước ta ngày nay?
Trong những tuần cận Tết, Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh lại trở nên nhộn nhịp hơn thường lệ, như vẫn diễn ra mọi năm. Từ cổng chính bảo tàng đến cầu thang xoắn của tòa nhà di sản gần trăm năm tuổi, nhiều khách tham quan trẻ diện áo dài tạo dáng chụp ảnh Tết, trong khi du khách nước ngoài cũng tranh thủ chụp ảnh trong mọi ngóc ngách. Chỉ một số ít khách trong số đông nán lại để xem các tác phẩm được trưng bày rải rác trong những gian phòng khác nhau của tòa nhà chính – nơi lưu giữ bộ sưu tập các tác phẩm nghệ thuật hiện đại, chủ yếu của các họa sĩ miền Nam trước và sau năm 1975.
Bảo quản kiệt tác sơn mài bằng nước rửa chén
Bước qua khỏi gian phòng trung tâm trưng bày các tác phẩm điêu khắc trên tầng hai, khách tham quan rẽ trái và lần theo đường hành lang tối, dẫn đến một trong những bảo vật quốc gia của bảo tàng: kiệt tác sơn mài ‘Vườn Xuân Trung Nam Bắc’ (1989) – hiện diện trên bức tường lớn trong một căn phòng đặc biệt có máy lạnh, dành riêng cho danh họa Nguyễn Gia Trí (1908–1993).
Nguyễn Gia Trí (1908–1993). Vườn Xuân Trung Nam Bắc, 1989. Sơn mài trên vóc. 200 x 540 cm. Bộ sưu tập Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh.
Ngay đối diện tác phẩm, dụng cụ và chất liệu sáng tác của Nguyễn Gia Trí được trưng bày sau lớp kính, bên tường bên cạnh là một số bản ký họa chì và màu nước. Tuy nhiên, không thông tin nào giải thích về sự quan trọng của chất liệu sơn mài và kỹ thuật vẽ làm nên giá trị của tác phẩm. Trong tranh, 20 thiếu nữ trong trang phục truyền thống và áo dài từ ba miền đất nước mừng hội xuân, bao quanh bởi chùa chiền và khung cảnh thiên nhiên trong không khí rộn ràng. Màu đỏ đặc trưng của sơn mài chiếm vị trí làm chủ đạo; kỹ thuật khảm vỏ trứng mềm và dát vàng đóng vai trò quan trọng cho cả bố cục tranh. Nguyễn Gia Trí đã dành gần 20 năm để hoàn thành tác phẩm này với sự hỗ trợ của các học trò: từ năm 1969 khi đất nước còn trong giai đoạn khốc liệt của chiến tranh, đến năm 1989 trong giai đoạn chuyển mình của thời kỳ Đổi mới.
Vật dụng cá nhân và dụng cụ vẽ của Nguyễn Gia Trí tại Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh.
Ấn tượng đầu tiên của phần lớn khách tham quan khi bước vào gian phòng là sự trầm trồ. Có người dừng lại hỏi: “Nguyễn Gia Trí… phải đường D2 cũ hong?” rồi tiếp tục tạo dáng chụp ảnh ở nhiều góc khác nhau. Những người khác, đặc biệt là khách nước ngoài, bước qua lại trước tác phẩm, nheo mắt đọc những dòng chữ trên tường, chỉ để tìm được vỏn vẹn vài dòng về thông tin tác phẩm và tiểu sử họa sĩ. Sau sự ngưỡng mộ ban đầu, một số bắt đầu bày tỏ sự khó hiểu khi cảm nhận được có điều gì hơi lạ về bảo vật quốc gia này. Một vài chỗ trên bức tranh có mảng sơn đen như bị tróc, phần dát vàng bị đen đi hoặc mòn, mảng khảm vỏ trứng như bị đứt gãy làm mất đi sự uyển chuyển của chi tiết đường nét. Đáng chú ý, dù màu đỏ tươi chủ đạo vẫn nổi bật, phần lớn những mảng màu khác đã bị phai nhạt một cách khó phủ nhận.
“Bức này chắc chắn bị hỏng rồi. Lớp sơn bên kia tróc ra rồi kìa, màu cũng bị phai bị tối đi,” một khách người Việt nói với nhóm bạn của mình sau khi quan sát tác phẩm. Kiệt tác sơn mài vẫn nằm yên trên tường như một lời nguyện cầu mùa xuân cho đất nước qua khỏi chiến tranh đến thống nhất, nhưng với cảm giác mâu thuẫn âm thầm. Có gì đó không ổn lắm, và dường như không ai còn biết, hoặc còn nhớ đến, sự cố đã thay đổi diện mạo của bức tranh mãi mãi.
Chi tiết tác phẩm Vườn Xuân Trung Nam Bắc tại Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh.
‘Vườn Xuân Trung Nam Bắc’ trở thành tâm điểm của các tựa đề báo vào đầu năm 2019 khi bị phát hiện hư hại nghiêm trọng sau khi được tháo dỡ xuống vệ sinh tranh vào tháng 12 năm 2018. Sau đó, nhiều thông tin cho biết bức tranh đã được xử lý bằng giấy nhám, bột chu, và thậm chí… nước rửa chén – có lẽ đây là vật liệu cuối cùng mà ai đó có thể nghĩ đến trong công tác bảo quản. Sự việc làm dậy lên phản ứng kịch liệt từ cộng đồng nghệ thuật và cơ quan quản lý, kèm theo hàng loạt bài viết chỉ trích sự bất cẩn và thiếu trách nhiệm trong công tác bảo quản, cùng với sự kêu gọi cấp bách phục hồi bảo vật quốc gia với kỹ thuật đặc biệt.
Theo họa sĩ Nguyễn Xuân Việt một trong số ít học trò am hiểu kỹ thuật sơn mài của Nguyễn Gia Trí, quá trình khôi phục lại bức tranh chỉ có thể đến 80%, do chất liệu trên bề mặt tranh đã bị hư hại nặng và không thể quay lại trạng thái ban đầu. Nói theo cách khác, bức tranh vẫn còn “sống sót” về mặt vật chất, nhưng phần hồn đã không còn. Gần 7 năm sau, vào năm 2026, tác phẩm được khôi phục lại một phần và trở lại trưng bày trước công chúng như thể chưa có sự cố gì xảy ra. Người xem không có lựa chọn nào khác ngoài việc im lặng chấp nhận thực tế là trước mắt mình là tác phẩm từng bị hư hại, hầu như không có sự ghi nhận nào về những gì đã mất, với thông tin gần như tối thiểu khó vượt ra khỏi câu chuyện quen thuộc về niềm tự hào quốc gia và biểu tượng mang tính lịch sử.
Khách tham quan chụp hình cùng tác phẩm.
Vượt ra khỏi câu chuyện của một kiệt tác bị hư hại
Rời khỏi căn phòng trưng bày bảo vật và quay lại hành lang, khung cảnh tương phản hiện ra khá thú vị: trong khi 20 thiếu nữ đang lặng lẽ mừng xuân trước kiệt tác ‘Vườn Xuân Trung Nam Bắc’, khách tham quan bên ngoài tất bật chụp ảnh Tết với đầy đủ đồ nghề chụp ảnh, chân máy, cả tấm hắt sáng đủ kích cỡ chiếm kín ban công và cầu thang. Có người quay TikTok ở ban công, có người ngồi ngủ gật trên ghế, trong khi khách nước ngoài tìm đường len lỏi giữa dòng người, cố gắng tiếp cận các tác phẩm với dòng thông tin ít ỏi.
Câu chuyện bảo vật quốc gia đã bị mất đi phần hồn sau hư hại từ sự thiếu trách nhiệm trong công tác bảo quản, cũng như vai trò của bảo tàng đang dần mờ nhạt. Phần lớn bộ sưu tập đã vô tình trở thành phông nền cho khách tham quan, khi cách trưng bày thiếu liên kết và bối cảnh chưa đầy đủ đã vô tình hạn chế khả năng tiếp cận sâu hơn, hoặc thậm chí cả sự chú ý tối thiểu, đến tác phẩm và ý nghĩa lịch sử của chúng. Dù đáng tiếc là nhiều khách tham quan chỉ tương tác với bảo tàng trên mức độ bề mặt, hành vi này có thể được nhìn nhận không chỉ từ sự thờ ơ cá nhân với tác phẩm nghệ thuật, mà còn từ điều kiện vận hành hiện tại của một bảo tàng mang tầm cỡ quốc gia, khi việc bảo tồn còn đang bị xem nhẹ, và các tác phẩm được sắp xếp theo khung diễn giải một chiều và thiếu lời giải thích cần thiết.
Khung cảnh trong bảo tàng và khách tham quan chụp ảnh Tết.
Những điều trên đồng thời gợi mở thêm nhiều câu hỏi về thực trạng chung của nhiều tác phẩm khác trong bảo tàng: do kinh phí hạn chế từ nhà nước cho việc sưu tầm, bảo tồn và vận hành hằng ngày; điều kiện khí hậu nóng ẩm của Việt Nam; cũng như những khó khăn về kiến trúc cổ với giới hạn không gian của tòa nhà. Chưa kể, khu đất nơi bảo tàng tọa lạc đã từng đối mặt với nguy cơ bị lún do ảnh hưởng từ công trình cao tầng được xây dựng ngay bên cạnh.
Tại thời điểm này, mối bận tâm không chỉ xoay quanh việc một tác phẩm đã bị hư hại ra sao hay vì sao. Sự việc mở ra bức tranh lớn hơn về thực trạng bảo tồn di sản văn hóa ở Việt Nam, cũng như những khó khăn trong việc xây dựng nhận thức và kiến tạo những diễn giải có chiều sâu, phản ánh lịch sử mỹ thuật và di sản văn hóa tại Sài Gòn một cách đầy đủ và chính xác. Việc thoát ra khỏi “chiếc hộp thời gian” đọng lại của quá khứ nhiều biến động trong bối cảnh chuyển mình mới này không hề đơn giản. Tính cấp thiết của vấn đề càng trở nên rõ ràng hơn trong thời đại du lịch văn hóa và mạng xã hội, khi nhu cầu tiếp cận và tiêu thụ nghệ thuật của thế hệ trẻ ngày càng gia tăng, cũng như lượng du khách quốc tế đến Việt Nam cũng không ngừng tăng trong những năm gần đây.
Dự án xây dựng tòa nhà cao tầng bên cạnh từng gây ra tình trạng sụt lún, dẫn đến sự cố sập cổng phía bắc của bảo tàng.
Một bảo tàng mỹ thuật thuộc sở hữu không chỉ đơn thuần lưu giữ những gì còn sót lại từ quá khứ, mà còn đảm nhiệm vai trò nghiên cứu, bảo tồn và trưng bày những tác phẩm phản ánh di sản văn hóa và ký ức chung của một quốc gia, đồng thời thể hiện sự phát triển của kỹ thuật, thẩm mỹ, và cả giáo dục nghệ thuật qua từng giai đoạn. Trong bối cảnh hậu thuộc địa và độc lập của Việt Nam, bảo tàng giữ vị trí trọng tâm trong câu chuyện xây dựng quốc gia, thông qua lịch sử (mỹ thuật) được kiến tạo và đề cao thế hệ họa sĩ cách mạng. Tuy nhiên, quyết định để định hình những câu chuyện này lại không nằm trong tay công chúng, mà nằm ở các cơ quan quản lý. Điều còn lại trong khả năng của chúng ta là cách nhận diện và phản hồi trước những giới hạn trong cách mà lịch sử và nghệ thuật đang được đối xử và trình bày, cách chúng ta tiếp cận lịch sử với tinh thần phản biện, và tiếp tục tự viết nên câu chuyện của chính mình trong hiện tại và tương lai, vượt ra khỏi không gian của bảo tàng và lan tỏa trên nhiều nền tảng khác nhau.
Ủng hộ một bảo tàng mỹ thuật không chỉ dừng lại ở việc mua một tấm vé tham quan trong ngày rồi để lướt ngang tác phẩm và tiếp tục chụp ảnh. Điều đó còn đồng nghĩa với việc hiện diện một cách có ý thức: đặt câu hỏi vì sao các thiết chế và hệ sinh thái nghệ thuật của nước ta vẫn còn phát triển chưa tương xứng, và liệu chúng ta có thật sự hài lòng với việc những câu chuyện hiện tại được định hình, và cách ta trân trọng lịch sử cùng những kiệt tác mà thế hệ trước để lại. Bài học đắt giá từ bảo vật quốc gia từng bị xâm hại, và không phải là trường hợp duy nhất, cho thấy những vấn đề mang tính hệ thống chưa được khắc phục triệt để. Tuy nhiên, sự hứng thú của thế hệ trẻ đối với truyền thống, văn hóa nghệ thuật đang gia tăng ngày nay cũng đã mở ra hy vọng cho sự tương tác và những cuộc đối thoại mang tính tích cực hơn.
Ẩn mình trong những dòng chữ đối diện trước ‘Vườn Xuân Trung Nam Bắc’ là một câu nói của Nguyễn Gia Trí được ghi lại từ năm 1979: “Sáng tác ví như một bát nước, ta đổ tràn đầy, rồi những gì còn lại, ta giữ và phát triển.”
Những gì còn lại sau những hư hại và quá trình phục hồi chưa được trọn vẹn không chỉ là một bức tranh vật lý còn tồn tại, mà còn là trách nhiệm của những người liên quan, và cách chúng ta ghi nhớ, chất vấn, và gìn giữ những gì còn ở lại.
Được công nhận là bảo vật quốc gia vào năm 2013, ‘Vườn Xuân Trung Nam Bắc’ hiện đang được trưng bày trong bộ sưu tập thuộc Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh. Thông tin về tác phẩm và tham quan bảo tàng có thể được tìm thấy tại đây.
