Cách đây gần 90 năm, bộ phim Modern Times (tạm dịch: Kỷ nguyên mới) đã ra mắt khán giả. Ngay từ tựa đề, tác phẩm đã mang theo một lời cảnh báo: bộ phim lên án gay gắt quá trình công nghiệp hóa cùng những nỗi khốn khổ mà nó trút xuống người lao động. Song, một bộ phim lên án những hiểm họa của thời hiện đại lại được kể bằng ngôn ngữ điện ảnh câm lặng, bất chấp việc kỷ nguyên phim có tiếng đã bùng nổ từ gần 10 năm trước. Charlie Chaplin, người một tay đảm nhiệm từ kịch bản, đạo diễn, sản xuất, soạn nhạc cho đến đóng vai chính, đã chủ đích đi ngược lại xu hướng chung của Hollywood lúc bấy giờ.
Nhân vật Gã lang thang mắc kẹt giữa các bánh răng nhà máy, một trong những khung hình mang tính biểu tượng của Modern Times.
Năm 1936, ở thời điểm ngành điện ảnh thế giới còn rất đỗi non trẻ, Chaplin đã có đến hơn 20 năm tuổi nghề. Dù là một trong những tên tuổi thành công nhất của Hollywood, trên màn bạc, ông lại chuyên sắm vai những kẻ chật vật, luôn bị bỏ lại phía sau sự phát triển của thời đại. Sự thay đổi chóng mặt của thế giới dường như đã thôi thúc ông tạm gác công việc để thực hiện một chuyến đi xa. Con trai ông, Charles Chaplin Jr., đã viết về chuyến đi này như sau: “Tâm trí trăn trở của ông bắt đầu tìm kiếm một điều gì đó mới mẻ và thú vị để hướng tới. Và rồi, ông quyết định chọn phương Đông làm điểm đến, nơi đã để lại cho ông ấn tượng sâu sắc từ chuyến đi vòng quanh thế giới trước đó.”
Diễn viên Paulette Goddard chụp ảnh quảng bá bộ phim Modern Times, tác phẩm bà đóng cùng Chaplin trước khi cùng ông đến Hà Nội
Vào tháng 2/1936, Modern Times được công chiếu ở New York và Los Angeles. Ngay khi chiến dịch quảng bá khép lại, Chaplin đã cùng bạn diễn và hôn thê Paulette Goddard lên đường sang châu Á. Rời bến cảng Sài Gòn trên con tàu Aramis vào giữa tháng 4, họ ngược dòng vè Phnom Penh và Angkor, qua Đà Lạt, Đà Nẵng, Huế, trước khi đặt chân đến thủ đô Hà Nội vào chiều tối ngày 29/4 và lưu trú tại khách sạn Metropole trên đường Ngô Quyền thuộc khu nhượng địa Pháp.
Hà Nội lúc bấy giờ cũng đang rục rịch bước vào “kỷ nguyên mới” của riêng mình, dù không hề giống với những gì Chaplin mường tượng. Những công trình mới, xe điện, rạp chiếu bóng, báo chí, trường học và đường sắt đang dần định hình lại đời sống thành thị. Dưới sự quản lý của chính quyền thuộc địa, Bắc Kỳ vẫn chưa bị ảnh hưởng quá nhiều bởi quá trình công nghiệp hóa; nơi đây chỉ mới bắt đầu định hình một bản sắc văn hóa đô thị cùng một tầng lớp xã hội mới.
Khách sạn Métropole, nơi Chaplin và Paulette Goddard lưu trú trong chuyến thăm Hà Nội vào tháng 4/1936.
Nhiều góc phố Chaplin từng đi qua nay vẫn giữ nguyên dáng vẻ năm nào. Nhà thờ Lớn với hai tháp chuông mô phỏng Kiến trúc Nhà thờ Đức Bà Paris là điểm nhấn của khu phố cổ. Nhà hát Lớn tọa lạc ngay gần khách sạn Metropole. Bắc qua sông Hồng, cầu Long Biên vẫn phục vụ xe cộ cùng những chuyến tàu qua lại, và cầu Thê Húc vẫn là biểu tượng gắn liền với hồ Hoàn Kiếm.
Điện ảnh theo chân người Pháp du nhập vào Hà Nội từ thời Thế chiến thứ nhất. Ban đầu, loại hình giải trí này chủ yếu phục vụ giới thị dân, và khách sạn Metropole là một trong những địa điểm tiên phong đưa bộ môn nghệ thuật này đến với công chúng. Theo Tuổi Trẻ, các buổi chiếu phim đầu tiên diễn ra tại đây từ tháng 6 năm 1916, trong đó có cả phim của Chaplin. Rồi 4 năm sau, rạp Pathé khánh thành cạnh đền Bà Kiệu, là rạp chiếu bóng chuyên biệt đầu tiên của Hà Nội. Trong cuốn Đi ngang Hà Nội, nhà báo Nguyễn Ngọc Tiến cho biết các rạp thuở ấy chỉ chiếu phim câm; mãi đến giữa thập niên 1930 mới chiếu phim có tiếng, mở màn bằng tác phẩm Phía Tây không có gì lạ.
Rạp Pathé cũ được đổi tên thành 'Le Variétés' vào năm 1933, nằm ngay góc đại lộ Francis Garnier. Cũng trên con phố này, Chaplin đã ghé lại thưởng thức đồ uống tại quán Taverne Royale.
Đến năm 1936, danh xưng "Sác-lô" (phiên âm từ Charlot, tên gọi tiếng Pháp của Gã lang thang) đã trở nên vô cùng quen thuộc với công chúng Đông Dương. Báo Hà Thành Ngọ Báo từng đưa tin về việc ông cùng đoàn tùy tùng ghé quán Taverne Royale trên đại lộ Francis Garnier (nay là đường Đinh Tiên Hoàng) và nán lại ký tặng người hâm mộ. Một lần khác, ông cùng Paulette Goddard ghé hiệu nhuộm Tây Hồ ở số 46 phố Hàng Trống để chọn mua lụa, quần áo và đồ lưu niệm.
Sau cuộc gặp gỡ với Mahatma Gandhi, nhà lãnh đạo phong trào độc lập Ấn Độ, Chaplin càng nhận thức rõ những mặt tối của bộ máy tư bản. Ông đem nỗi niềm đó cùng những bất an của chính mình trước thế giới đang thay đổi quá nhanh và biến chúng thành chủ đề xuyên suốt của Modern Times. Bộ phim trực diện phê phán quá trình công nghiệp hóa, nạn thất nghiệp và hệ thống sẵn sàng vắt kiệt người lao động vì lợi nhuận.
Trong Modern Times, khán giả gặp lại hình tượng Gã lang thang nghèo khó đã gắn liền với tên tuổi của Chaplin, nhưng cuộc mưu sinh lần này lại bộn bề hơn hẳn. Những thay đổi của thế giới bên ngoài đã tác động trực tiếp lên nhân vật, khiến Gã lang thang bộc lộ nỗi hoang mang, vô định chưa từng thấy.
Trong một bài phỏng vấn với Chaplin cho tờ báo Phong Hóa, nhà văn Thạch Lam cho biết vị đạo diễn đã say sưa miêu tả nỗi khốn khổ của nhân vật chính trong Modern Times, khắc họa cảnh một người công nhân dây chuyền bị vắt kiệt sức đến mức tay chân co giật và rơi vào hoảng loạn. Nghe vậy, Thạch Lam đã đáp: “Mà ở nước tôi không có máy móc, không có nhà máy gì hết. Ông không cần phải trốn máy móc nữa.” Qua mẩu đối thoại, người đọc có thể phần nào hình dung khoảng cách vời vợi giữa thế giới công nghiệp điên đảo trong tâm trí Chaplin và hiện thực tĩnh lặng mà ông đang tận mắt chứng kiến tại Hà Nội.
Đám rước thần đi qua khu phố cổ Hà Nội.
Tuy nhiên, những nét tương đồng giữa bộ phim và thành phố có lẽ không chỉ dừng lại ở bề nổi như Thạch Lam nhận định. Cùng năm đó, cây bút trào phúng Vũ Trọng Phụng tung ra tiểu thuyết Số đỏ, phơi bày bức tranh xã hội tương phản gay gắt của Hà Nội: từ chốn vỉa hè nhớp nháp nơi phố chợ, cho đến những dinh thự xa hoa của tầng lớp tư sản học đòi Âu hóa. Nhân vật chính Xuân Tóc Đỏ một bước lên tiên không nhờ chút thực tài nào, mà hoàn toàn nhờ sự tung hô mù quáng của xã hội rởm đời khoác lên hắn cái mác vĩ nhân.
Ở Modern Times, sự tàn khốc của thời đại nuốt chửng vạn vật, biến con người thành những bánh răng xộc xệch trong một cỗ máy khổng lồ mà họ không thuộc về. Cả hai tác phẩm đều mượn tiếng cười trào phúng để châm biếm những xã hội đang ra sức ngụy tạo vỏ bọc văn minh; đồng thời phơi bày một hiện thực tàn nhẫn: những thân phận mắc kẹt trong ảo ảnh đó đều có thể bị gạt bỏ một cách dễ dàng.
Tờ báo L'Impartial ở Sài Gòn đã miêu tả Chaplin bằng những từ ngữ như “trầm lặng, nghiêm túc, nói năng từ tốn và phảng phất nỗi buồn” — dáng vẻ điềm tĩnh có vẻ trái ngược với hình tượng nghệ sĩ quen diễn trò cường điệu trên màn bạc, song lại phản ánh rất đúng con người ông ngoài đời.
Những nhân vật do Chaplin thủ vai thường phải gánh chịu nhiều oan trái, phần nào lấy cảm hứng từ chính tuổi thơ cơ cực của ông.
Tương tự, thân phận bé mọn của Gã lang thang luôn phảng phất bóng hình người nghệ sĩ, dẫu Modern Times đã soi chiếu số phận ấy dưới một lăng kính xã hội rộng lớn hơn.
Chaplin (đứng giữa, mặc áo trắng) chụp ảnh cùng một nhóm người tại Hà Nội. Bức ảnh mang dòng chữ đề tặng từ báo Đông Pháp, ghi ngày 29/4/1936, hôm ông đặt chân đến thành phố này.
Chuyến thăm Việt Nam để lại ấn tượng sâu đậm trong lòng đạo diễn. Ông từng nhận xét: “Trong mắt tôi, xứ sở này khác xa những nơi tôi từng đi qua.” Tại Hà Nội, Chaplin tìm thấy một không gian đô thị mà thế giới công nghiệp ồn ã vẫn chưa kịp chạm đến theo cách thức tương tự. Ngày 5/5, hai người tham quan Vịnh Hạ Long, khép lại chuyến hành trình quanh miền Bắc Việt Nam. Sau đó, họ lên tàu từ cảng Hải Phòng thẳng tiến tới Hồng Kông, rồi tiếp tục sang Quảng Châu, Trung Quốc. Nhiều nguồn tin cho rằng cặp đôi đã bí mật kết hôn vào khoảng thời gian này, dù cả hai chưa từng lên tiếng xác nhận hay để lộ bất cứ giấy tờ giá thú nào.
Chaplin cùng diễn viên nhí Jackie Coogan trong The Kid (1921), một trong những vai diễn nổi bật đầu sự nghiệp của ông.
Hà Nội cho Chaplin một khoảng lặng hiếm hoi, cho phép ông tạm thoát khỏi bầu không khí ngột ngạt mà bản thân liên tục đưa lên màn ảnh suốt nhiều năm. Nếu Modern Times là cuộc tháo chạy tuyệt vọng của một người đàn ông khỏi nhà máy, thì tại Hà Nội, Chaplin lại có dịp dạo bước thong dong giữa một thành phố chưa bị guồng quay tư bản nuốt chửng.
Mỉa mai hơn, toàn bộ tài sản và danh tiếng của Chaplin đều đến từ hệ thống được xây dựng dựa trên quá trình công nghiệp hóa và sản xuất hàng loạt, cũng chính là bộ máy mà ông từng chế giễu và phê phán trên màn ảnh. Ông trở nên giàu có nhờ việc hóa thân thành những nhân vật bị xã hội và thời đại bỏ lại phía sau; và chính khối tài sản vĩ đại ấy đã ban cho ông đặc quyền tận hưởng sự bình yên, tại một thành phố chỉ mới bắt đầu trải qua những thay đổi mà ông đã từng chứng kiến và châm biếm. Hệ thống bị ông công kích kịch liệt nhất, rốt cuộc, lại là chiếc vé thông hành duy nhất cho phép ông tháo chạy khỏi chính cuộc đời mình.
Theo lời Thạch Lam, khi được hỏi về Hà Nội, Chaplin đã thốt lên: “Êm đềm, êm đềm lắm!”
