Những ngày lăn xả khắp ở các show rock hardcore ở Sài Gòn, tôi nghe cộng đồng nhắc mãi về Rock Bà Bà, một shop quần áo Gothic, punk rock đã quen mặt với “giới alt” thành phố. Giữa không gian ướt đẫm mồ hôi và âm thanh va đập, không ít lần tôi trầm trồ trước những chiếc đầm nhung đen, tất lưới, corset gấm, bốt da cùng đủ loại phụ kiện gai góc, huyền bí.
Một buổi sáng mùa hè, tôi tìm đến tiệm quần áo kiêm cà phê của Rock Bà Bà. Bước vào khoảng tối le lói bên trong, tôi nhận ra ngay bản ‘Immigrant Song’ của Led Zeppelin, ban nhạc từng đặt nền móng cho heavy metal từ thập niên 1970. Tôi gọi một ly cà phê, hỏi thăm chị founder, Vũ Bảo Ngọc, rồi chuẩn bị bước vào thế giới nghệ thuật của bóng tối.
“Thời đó, muốn mặc Gothic thì phải tự may”
Rock Bà Bà ra đời vào năm 2013, thời điểm văn hóa punk rock và Gothic vẫn còn là khái niệm mới mẻ tại Việt Nam. Thời trang Gothic gây ấn tượng bởi vẻ đẹp cổ kính và huyền bí với chất liệu nhung, ren trên nền tông đen, tím, đỏ, kết hợp cùng phụ kiện kim loại mang họa tiết đầu lâu hay thánh giá. Lối trang điểm da trắng nhợt, kẻ mắt đậm và son tối màu cũng là mảnh ghép không thể thiếu. Đó là thế giới của thẩm mỹ kịch tính, độc đáo và mang đậm tinh thần thách thức mọi chuẩn mực.
Thời muốn “mặc alt” thì phải tự may. Nguồn ảnh: Thanh Niên.
Khi ấy, sân chơi của cộng đồng này vẫn còn nhỏ, nên quanh đi quẩn lại mọi người đều quen biết nhau. Ngọc ban đầu tự may đồ chủ yếu để thỏa mãn gu ăn mặc cá nhân, sau đó mới túc tắc nhượng lại cho những người bạn cùng sở thích. Những ngày đầu, một tay chị cáng đáng gần như mọi khâu, từ lên ý tưởng, vẽ rập, cắt ghép vải, hoàn thiện đường may, cho đến việc tỉ mẩn móc nối từng chiếc khoen kim loại làm phụ kiện. Ngay cả hoa văn in trên áo hay các chi tiết phối ren cũng do chính tay bà chủ tự vẽ. Mãi về sau, khi lượng đơn hàng tăng lên, chị mới hợp tác cùng thợ may khác, nhưng vẫn trực tiếp giám sát để đảm bảo thành phẩm giữ được tinh thần nguyên bản.
Bởi được thực hiện thủ công, các sản phẩm của Rock Bà Bà dù theo cùng một thiết kế nhưng vẫn không giống nhau hoàn toàn. Tùy lượng nguyên liệu còn dư, chị có thể biến tấu trang phục thành dáng dài hoặc ngắn. Với tinh thần thời trang tuần hoàn, chị kiên quyết “không để phí một phần vải nào cả,” và sự chắt chiu đó cũng vô tình cho ra đời nhiều món “hàng hiếm” độc bản. Chính sự khác biệt ấy khiến khách hàng phải thật sự hiểu cơ thể và phong cách của mình để chọn được phiên bản phù hợp nhất. Ở một khía cạnh nào đó, điều này cũng phản ánh tinh thần “alternative” mà Rock Bà Bà theo đuổi: tôn vinh sự đa dạng của con người.
Thiết kế “Fallen Angel.”
Tủ đồ mơ ước của hội alternative
Dạo một vòng quanh cửa hàng, tôi nhận thấy linh hồn gothic và punk hiện hữu rõ nét. Một gian, chị treo những chiếc váy ren dài ngắn đủ loại. Có loại ren cứng để tạo độ phồng, có loại mềm cho những đường cắt rũ. Có loại là những lưới mắt cáo đan xen, có loại điểm những hình hoa hồng, đầu lâu. Ngoài những thiết kế lả lướt, Rock Bà Bà cũng có những chiếc váy ngăn ngắn, phồng phồng, tinh nghịch, ráp từ ren tầng tầng lớp lớp.
Tinh thần punk có thể được thể hiện qua áo da và bốt quân đội... hay thậm chí là cổ phục.
Gian khác lại là địa phận của họa tiết kẻ sọc đặc trưng của punk, được cắt may theo lối phóng khoáng điên rồ mà chị vẫn theo đuổi. Ở một vài mẫu, chị cũng tôn vinh văn hoá Việt Nam bằng những thước vải gấm cắt chéo. Những đường cắt này tốn vải kinh khủng, nhưng bù lại, nó tạo hiệu ứng thị giác cuốn hút mỗi khi người mặc xoay vòng hay sải những bước dài. Chất liệu nhung và lụa cũng được ứng dụng triệt để ở những phần thắt eo, hay lẩn dưới phần ren để làm tà trong.
Với những thiết kế có tính ứng dụng cao như áo phông, váy thun, điểm nhấn lại nằm ở hoạ tiết đính đá hoặc in hình. Kế gian này, tôi nhận thấy những cái tên quen thuộc mình từng gặp trong những buổi biểu diễn nhạc nặng. Đây là nơi chị trưng bày áo band, túi band, như cách để ủng hộ cộng đồng mình.
Thời trang trên nền tảng tiểu văn hóa
Con đường đến với thời trang của Ngọc lại không bắt đầu từ trường lớp chính quy. Như chị chia sẻ, “vì muốn may đồ nên mới học một khóa kỹ thuật may,” còn trước đó chị theo học ngành văn hóa Nhật Bản song song với thiết kế đồ họa. Ngay từ thời trung học, chị đã trót say mê metal, punk và nghiền ngẫm những bộ truyện tranh kinh điển như NANA. Lên đại học, nhờ cơ hội tiếp cận sâu hơn với văn hóa Nhật và nghệ thuật, các thiết kế của chị dần mang hơi hướng Nhật Bản trên nền tảng mỹ học rõ rệt.
Hành trình tìm hiểu các nền văn hóa của Ngọc tiếp tục mở rộng khi chị giành học bổng du học Thái Lan, nơi sở hữu cộng đồng punk và old school rock sôi động. Tại đây, chị đã thực hiện một đề án nghiên cứu về văn hóa Gothic, cũng chính là phong cách chị theo đuổi đến tận hôm nay và trở thành dấu ấn đặc trưng của Rock Bà Bà.
Các thiết kế của Rock Bà Bà được truyền nhiều cảm hứng bởi sự giao thoa giữa phong cách Harajuku và punk.
Những năm tháng ấy, Ngọc đã kết giao với nhiều người bạn đến từ Mỹ và châu Âu, tất cả đều là những người yêu thích punk và Gothic thứ thiệt. Trong số họ, có người nghiên cứu và viết sách báo về Gothic; có người làm DJ tại Wave Gotik Treffen, một lễ hội Gothic thường niên ở Đức; cũng có người đang hoạt động sôi nổi trong cộng đồng hardcore tại Sài Gòn như ban nhạc District 105. Nhờ trưởng thành cùng thế hệ alternative đời đầu, chị đã tích lũy cho mình một bề dày kiến thức, góc nhìn cởi mở và tinh thần phóng khoáng để xây dựng nên Rock Bà Bà.
Nuôi dưỡng cộng đồng
Rock Bà Bà sở hữu những thiết kế rất riêng, nhưng Ngọc hiếm khi gọi đây là “thương hiệu” mà chỉ khăng khăng dùng từ “shop” hay “tiệm.” Theo chị, cách gọi này xuất phát từ mong muốn đưa thời trang Gothic và punk rock đến gần mọi người hơn; để Rock Bà Bà giữ được tiêu chí bình dân, gần gũi thay vì ve vuốt tính cá nhân. Tiệm sẵn sàng điều chỉnh thiết kế theo nhu cầu khách hàng, từ việc thay đổi màu sắc, nới lỏng kiểu dáng cho đến đo may mới hoàn toàn.
Trang phục do Rock Bà Bà xuất hiện trong MV của band QÈO.
Rock Bà Bà còn đồng hành cùng các nhóm nhạc metal và hardcore trong khu vực, như một ví dụ điển hình cho mối quan hệ cộng sinh giữa âm nhạc và thời trang trong các cộng đồng tiểu văn hóa. Đến nay, tiệm vẫn thường hỗ trợ trang phục cho các buổi diễn, MV của những indie band trẻ, đồng thời trưng bày merch của họ như cách chị từng đồng hành với cộng đồng alternative đời đầu của mình.
Văn hóa là một dòng chảy phức tạp
Gần đây, xuất hiện nhiều ý kiến cho rằng một người phải thật sự “thuộc về” cộng đồng, phải hiểu cặn kẽ lịch sử của nền văn hóa thì mới có “tư cách” ăn mặc theo phong cách ấy. Là một người ngoại đạo, tôi không có nhiều kiến thức về nguồn gốc hay cách phân loại các tiểu văn hóa, dù vẫn luôn bị thu hút bởi thiết kế của Rock Bà Bà. Nhân dịp ấy, tôi hỏi Ngọc vài điều. Bất ngờ thay, một người am hiểu sâu sắc như chị lại có góc nhìn rất đỗi cởi mở.
Theo chị, văn hóa vốn là một dòng chảy đa chiều và rất khó xác định đâu là điểm bắt đầu. Một tiểu văn hóa được hình thành từ nhiều lớp ảnh hưởng khác nhau: yếu tố xuất hiện đầu tiên chưa chắc đã đủ để tạo thành tiểu văn hóa, còn thời điểm mọi yếu tố hội tụ thì cũng khó gọi là “khởi nguồn.”
Minh họa Dracula phong cách Victoria (trái) và thiết kế của Rock Bà Bà (phải).
Chị lấy ví dụ từ chính đề tài mình từng nghiên cứu, Gothic: “Phong cách thẩm mỹ này đã nhen nhóm từ thế kỷ 12 với kiến trúc nhà thờ Gothic, nhưng phải đến thập niên 1980, tiểu văn hóa Gothic mới thực sự thành hình khi [nữ ca sĩ] Siouxsie Sioux định hình phong cách thời trang [Gothic] đặc trưng, còn Bauhaus đặt nền móng cho âm nhạc [rock Gothic]. Nếu nói Gothic chỉ hình thành từ thời Siouxsie Sioux và Bauhaus hoạt động thì Dracula hay kiến trúc Gothic chắc sẽ tủi thân lắm. Và dù Gothic phát triển từ punk, mình cũng không thể nói nó bắt nguồn hoàn toàn từ punk.”
Siouxsie Sioux (trái) và bộ cánh sáng tạo trên tinh thần Siouxsie Sioux của Rock Bà Bà (phải).
Với Ngọc, “Gothic đến từ tâm hồn của những ai nhìn thấy và yêu thích vẻ đẹp của bóng tối.” Việc diện một bộ trang phục mang tinh thần này không đòi hỏi người mặc phải thuộc lòng lịch sử. Khi tiếp cận các nền văn hóa bằng sự tôn trọng, dù chỉ qua một món đồ ướm lên người, ai cũng có thể được chào đón. Nhưng một khi muốn chia sẻ kiến thức hay đưa ra nhận định, điều cần thiết là phải tìm hiểu thật kỹ. Có lẽ đó mới là cốt lõi của việc tôn trọng văn hóa, chứ không nằm ở sự phán xét xem ai mới đủ “tư cách” mặc một bộ quần áo.
“Văn hóa cần được va chạm và phát triển”
Rock Bà Bà từng nhận về không ít ánh nhìn tò mò. Nhưng với Ngọc, đó chưa bao giờ là sự kỳ thị. Ngay từ đầu, chị chỉ muốn xây dựng một thế giới thời trang “lạ nhưng không kỳ,” đặc biệt chứ không dị biệt.
Ngọc định vị Rock Bà Bà là một “alternative shop” — một nơi “bán những thứ khác” — những sản phẩm độc nhất, những đường cắt khác thường. Việc không tự giới hạn trong một “nhãn dán” cụ thể giúp chị có thêm không gian sáng tạo, đồng thời xóa bỏ cảm giác e ngại cho những người muốn thử nghiệm và khám phá phong cách của riêng mình.
Ngọc nói: “Mỗi người có một con đường, theo đuổi những thứ khác nhau. Văn hóa luôn cần được va chạm và phát triển. Điều chị quan tâm là mọi người có cảm thấy là chính mình khi mặc đồ của Rock Bà Bà không.” Đó cũng là kim chỉ nam cho những bước đi tiếp theo của Vũ Bảo Ngọc và Rock Bà Bà.
