Me tôi uống hết một cốc rượu
Mặt người đỏ tía vì hơi men,
Người rủ cô tôi đánh tam cúc
Cười ầm tốt đỏ đè tốt đen.
(Tết của mẹ tôi, Nguyễn Bính)
Lần đầu đọc những câu thơ này, tôi thắc mắc về tam cúc: quanh tôi chẳng có ai chơi hay nhắc đến tam cúc bao giờ, nhưng nghe có vẻ “xôm” lắm. Thì ra từng có một trò chơi ưa thích của những người phụ nữ ngày xuân Bắc Bộ xưa giờ đã dần bị lãng quên.
Tam cúc — xuất hiện và vắng bóng
Tam cúc là một bộ bài phổ biến ở miền Bắc Việt Nam, thường được chơi ngày Tết. Lá bài tam cúc có in chữ Hán tên quân bài giống như quân cờ tướng. Màu sắc chủ đạo trên những quân bài là chỉ có màu xanh, vàng, đỏ đơn giản nhưng rực rỡ. Hình vẽ rất dễ hiểu: con ngựa, pháo, coi voi, xe cút kít, tướng thì ngồi bệ vệ với hai lá cờ, tốt thì cầm gươm giáo, sĩ thì ngồi bên bàn viết chữ.
Tam cúc xuất hiện trong đời sống tinh thần người Việt từ nhiều thế kỷ trước, từng được nhắc đến trong tập thơ Nôm Gia huấn ca được cho là của Nguyễn Trãi. Tuy còn tranh luận về tác giả và niên đại của ngữ liệu này, tam cúc chắc hẳn đã phổ biến ở miền Bắc Việt Nam từ trước thời kỳ Pháp thuộc.
Minh họa một ván bài tam cúc trong Kỹ thuật của người An Nam.
Sự phổ biến của tam cúc còn được minh họa trong cuốn Kỹ thuật của người An Nam của Henri Oger, một cuốn sách lịch sử bằng tranh ghi lại nhiều tập quán, thú vui, nghề thủ công… của người dân An Nam. Vào những năm 1920-1930, trò chơi này tiếp tục được ghi nhận trên báo chí. Thí dụ, tờ Thực nghiệp dân báo số tháng 6/1922 từng đưa tin: chính quyền Pháp cai trị bấy giờ có nghị định giới hạn lưu hành một số loại bài lá, và nếu cấm tam cúc thì sẽ thật “bất tiện” cho những “con máu-mê” (những người mê đánh tam cúc).
Chẳng biết từ khi nào, tam cúc dần vắng bóng. Trên những bài đăng về tam cúc trên mạng xã hội, nhiều người nhận ra đã mấy chục năm kể từ lần cuối mình chơi tam cúc, được bà dạy cho những nước bài tam cúc. Thói quen đánh tam cúc ngày xuân cũng mai một khi những người thân mất đi. Có lẽ bộ bài tam cúc dùng chữ Hán nên không phổ biến trong thế hệ lớn lên với chữ Quốc ngữ, và thiếu sự lưu truyền giữa các thế hệ. Thời trước lại có nhiều dịp lễ hội của đình làng, “tháng giêng ăn tết ở nhà, tháng hai cờ bạc, tháng ba hội hè,” đồng nghĩa với nhiều không gian và bầu không khí phù hợp cho tam cúc hơn bây giờ.
Tốt đỏ đè tốt đen - cùng làm quen với luật chơi tam cúc
"Một nhà có hai ông bà
Sinh ra con cháu được 30 người
10 người mặt mũi tốt tươi
4 người nho sĩ theo đòi làm quan
8 người xe ngựa thênh thang
8 người voi súng vẻ vang trên đời"
Bộ bài tam cúc có 32 lá chia đều quân đỏ, quân đen, trong đó có 2 lá Tướng, 10 lá Tốt, còn Sĩ-Tượng-Xe-Pháo-Mã mỗi quân 4 lá. Chữ Hán trên quân bài giống các quân trong cờ tướng. Quân đỏ hay còn gọi là “hồng”/ “điều” có giá trị lớn hơn quân đen hoặc là “thâm.” Mỗi màu có các lá: Tướng (將) > Sĩ (士 ) > Tượng (象) > Xe (車) > Pháo (砲) > Mã (馬) > Tốt (卒), độ mạnh giảm dần.
Các quân bài trong tam cúc. Thiết kế: Ngọc Tạ.
Một ván thường có hai hoặc bốn người chơi, nếu có ba người thì sẽ phải bớt một số quân bài. Khi vừa chia bài xong, người sở hữu Tứ tử (4 Tốt cùng màu) hoặc Ngũ tử (5 Tốt cùng màu) có quyền "trình làng" để ăn trọn số cây này trước khi ván đấu bắt đầu.
Ban đầu, một người sẽ trộn bài rút một lá gọi là bắt cái. Sau đó, người chơi lần lượt đếm theo chiều tay phải của người bắt cái và đọc lần lượt từ Tướng, Sĩ, Tượng, Xe, Pháo, Mã, Tốt. Thí dụ rút được con Mã thì đếm: Tướng, Sĩ, Tượng, Xe, Pháo, Mã. Ai hô trúng tiếng “Mã” thì được làm cái, tức được gọi lá bài đầu tiên.
Người đi đầu tiên ra một quân bài đơn, hoặc đôi (2 quân giống hệt nhau, cùng loại cùng màu), hoặc ba (3 quân liền hạng cùng màu, ví dụ Tướng-Sĩ-Tượng đỏ, hoặc Xe-Pháo-Mã đen), lấy ra rồi để trước mặt.
Những người chơi còn lại sẽ tương ứng cho ra số cây bài của mình, ai có đôi hay ba và đoán là lớn hơn lá bài của người gọi, lấy ra, úp xuống. Khi đã ra đầy đủ bài, người gọi sẽ lật bài đầu tiên rồi theo thứ tự những người bên cạnh, nếu quân/bộ của mình lớn hơn thì được "ăn" - thu lại những lá được đánh ra, nếu giá trị bài mình nhỏ hơn thì để bài úp, các lá bài thua gọi là bài chui.
Ai có lá bài có giá trị lớn nhất thì người đó được bài và giành cái để gọi lá bài tiếp theo. Tới khi đã ra hết các quân bài trên tay, ai ăn được nhiều lá nhất là người thắng.
Tam cúc còn dễ có bất ngờ ở kết, ví dụ như “kết tốt đỏ” hoặc “kết tốt đen,” thắng bằng cách ra đôi tốt, đặc biệt là tốt đỏ ở nước cuối cùng sẽ được tính thêm nhiều điểm, có cơ hội chiến thắng.
“Cờ bạc đàn bà”
Tam cúc từng bị gắn mác là “cờ bạc đàn bà,” trò chơi dành cho phụ nữ và trẻ con, còn đàn ông sẽ chơi tổ tôm, bài chắn, được cho là “phức tạp” hơn, có nhiều lá bài hơn. Tam cúc có thể chơi trong gia đình, những buổi tụ tập thân mật chứ không phải trên sập, không có điếu đóm theo hầu như các quan.
Hình ảnh người chơi tam cúc trong văn học, trong tranh cũng thường là phụ nữ, các bà, các mẹ. Giở cỗ tam cúc rủ nhau chơi cũng là khi họ được phút rảnh rỗi. Người mẹ trong thơ Nguyễn Bính cũng vậy. Sau mấy ngày Tết đầu tắt mặt tối, làm lụng, lo toan đủ việc nhà mới được thảnh thơi ngồi xuống cạnh cốc rượu, rủ người em gái cùng đánh tam cúc.
Các bà các cô đánh tam cúc. Nguồn ảnh: vnphoto.net.
Tờ Trung hòa nhật báo, số 284, 25/3/1926 đã tả chuyện phụ nữ đánh tam cúc say mê thế này: “Hễ sáng ngày độ 7,8 giờ thu xếp cho chồng đi làm, cho con đi học xong rồi, bấy giờ các bà các cô, các me Tây các thím Khách mới tụ nhau lại. Đám thì tổ tôm bài chắn đám thì tam cúc ích xỳ, xem ra vui thú lắm. Trước còn nói: chị em bạn gái họp mặt chơi xuân; đến sau “cay cú” vào rồi, được mải ăn thua mải gỡ, thành ra sát phạt nhau to. Có cô mất 5, 7 chục, có bà mất một vài trăm…Đánh lắm thành mê, mê lắm thua nhiều…Rồi đến nỗi cổ xuyến cầm vòng, vay công lĩnh nợ; có khi lâm lụy cả đến gia tài đến danh giá của chồng con nữa!”
Đã đành coi tam cúc là trò “cho phụ nữ chơi,” ấy vậy mà khi phụ nữ đánh tam cúc thì lại bị coi là hành động gây mất phẩm giá, mất đức hạnh. Người mải mê chơi có đặt tiền thì bị coi là dễ vay nợ, làm liên lụy tới tài sản, danh tiếng chồng con. Phụ nữ ngồi chơi tam cúc trong nhóm có đàn ông cũng bị coi là tiếp xúc quá gần, quá suồng sã:
“Thế mà nay đàn bà con gái đi đêm đi hôm, quần tam tụ ngũ với bọn “giai thấc” khi kề đùi khi chen cánh, lúc lét dọc lúc ròm ngang, lả lơi cợt lợt ở giữa đám bạc bài, ở giữa đoàn tục tử, thì còn gì là phẩm giá còn gì đức hạnh nữ nhân nữa!”
Thế rồi, chẳng ai ngăn cấm được nam nữ, già trẻ mọi tầng lớp thi nhau vào một chân đánh tam cúc, hoặc xúm xít đứng xem ở những ngày hội.
“Những hạng các bà các cô nhà họ có của bày ra, rồi đến cả con nhà nghèo cũng bắt chước; ngày hội nhà nọ, đêm đánh nhà kia, chỗ thì bài chắn tài bàn, nơi thì tam sơn tam cúc; trước còn phân biệt: tóp thì đàn ông, tóp thì đàn bà, sau thì ai có tiền là chen vào đám, lu bu hết ngày ấy sang ngày khác, chả còn ai ngăn cấm ai nữa.”
Tam cúc - một phần trong đời sống xưa
Ván này qua ván kia say mê, mỗi lần “ăn” lại cười nói rôm rả. Người ta đưa ra đủ lý do để phê phán, nào cờ bạc ăn tiền, nào phẩm hạnh phụ nữ… nhưng tam cúc có được sức sống vì nó là trò chơi gắn kết trong mọi gia đình, gắn liền với cả đời sống nông thôn, là niềm vui của mọi lứa tuổi, từ người già tới “lũ bé chăn trâu đốt nắm rạ vừa xưởi vừa giở cỗ tam cúc đánh đẹt mũi chơi.”
Ngôn ngữ dùng khi chơi tam cúc được dùng trong đời sống hàng ngày. Từ “đi đêm” trong tam cúc có nghĩa là trao đổi quân bài trước khi đánh, giờ chỉ việc thỏa thuận ngầm trong làm ăn. Quân tốt đen cũng thành cách gọi những người thấp cổ bé họng, dễ bị thay thế. Chuyện “Năm mới kết tốt đen” trên báo Loa dùng tam cúc để chơi chữ:
“Vào ngày này năm ngoái, một me tây kết duyên với một chú lính oẳn, đi xắm (sắm) Tết gặp chị em, ngượng nói chữa thẹn: Này các chị ạ! Cũng là điềm trời xui khiến, em lấy nhà em. Các chị tính đầu năm em đánh tam cúc cầu-tài, chỉ rặt kết ‘tốt đen’ là ‘tốt đen.’”
Kết tốt đen là thắng nước cuối cùng bằng đôi tốt đen, và các người chơi thua phải bù số bài khá lớn cho người gọi cái, cũng là một nước thắng đặc biệt để kết lại ván tam cúc. “Kết” là chốt hạ, mà cũng ý là kết đôi, còn tốt đen là gọi anh “lính oẳn” đầy trào phúng. Tốt đen được dùng để tự giễu hoặc gọi những người ít có quyền lực trong xã hội. “Me tây” chữa ngượng rằng đầu năm mình đánh tam cúc toàn thắng bằng kết tốt đen, nên mới vận vào cuộc đời, vào tình duyên.
Người xưa cũng thường mượn tên những quân bài và luật chơi tam cúc để nói về sự thay đổi thời thế, quyền lực, và thắng-thua, được-mất bất ngờ trong cuộc sống.
“Còn điều chi nữa mà ngờ
Lúc này tốt đỏ, bây giờ tốt đen
Cuộc đời tranh cạnh đua chen
Pháo đen ra nổ, tốt đen phải lùi”
Có lẽ tam cúc cũng khó mà thoát khỏi quy luật thời thế “lúc này tốt đỏ, bây giờ tốt đen,” từ một trò chơi dân gian không thể thiếu ngày Tết giờ đã lặng lẽ mất dần khỏi cuộc vui. Tôi tìm nghe bài Cây tam cúc - thơ Hoàng Cầm do Phạm Duy phổ nhạc. Giọng hát Thái Hiền mênh mang hoài niệm, cỗ bài tam cúc hiện lên như một chất liệu xưa cũ: “Rút trộm rơm nhà đi trải ổ/ Cỗ bài tam cúc mép cong cong…”
Chơi tam cúc là một cách để phần nào lưu giữ, hiểu được không khí hội hè ngày xưa. Nguồn ảnh: Instagram @gocbytach.
Từ lâu, gia đình tôi không có ai chơi tam cúc. Cỗ bài ấy chỉ còn loáng thoáng trong kỷ niệm tuổi thơ của những người đã xa, khi còn được chen chúc giữa hơi ấm ổ rơm, bên những người bà, người mẹ xòe bài xếp quân. Tôi thấy tiếc vì chưa kịp rủ bà tôi đánh tam cúc lần nào, càng tò mò hơn cái không khí rộn ràng, “cười ầm tốt đỏ đè tốt đen.” Người trẻ học chơi tam cúc, rủ người thân cùng đánh tam cúc biết đâu sẽ lưu giữ, hiểu được phần nào không khí hội hè ngày xưa. Tam cúc có thể là một cách để niềm vui giản dị được truyền lại, mà trong cuộc sống tinh thần phong phú của người Việt thì những phút được chơi, được vui luôn thật cần thiết, thật đáng mời mọc.
