“Hỡi cô thắt lưng bao xanh
Có về làng Mái với anh thì về
Làng Mái có lịch có lề
Có sông tắm mát có nghề làm tranh.”
Bắc Ninh, vùng đất Kinh Bắc xưa nay vốn nổi danh với sự hào hoa và bề dày văn hiến. Không chỉ say đắm lòng người bởi những làn điệu Quan họ, nơi đây còn là cái nôi của nhiều lễ hội và làng nghề truyền thống đặc sắc như hội Lim, hội chùa Bút Tháp… Giữa bức tranh văn hóa sinh động ấy, làng tranh Đông Hồ hiện lên như một biểu tượng nghệ thuật dân gian tiêu biểu, kết tinh những giá trị tinh hoa của đất Việt.
“Làng Mái” trong câu ca dao xưa chính là làng Đông Hồ bên bờ sông Đuống hiền hòa. Thuở cực thịnh, nơi đây từng quy tụ 17 dòng họ cùng chung tay tô điểm cho những bức tranh dân gian. Thế nhưng, trước sức ép của thị trường và kỹ thuật in hiện đại, nghề tranh đứng trước những khúc quanh nghiệt ngã. Nhiều gia đình phải chuyển sang làm vàng mã để mưu sinh, khiến sức sống của làng nghề truyền thống dần thu hẹp lại.
Dẫu trải qua thăng trầm, tranh Đông Hồ vẫn giữ vị thế trang trọng trong tâm thức người Việt. Mỗi dịp Tết đến xuân về, người ta lại treo tranh trên vách như một cách gửi gắm ước mong hạnh phúc, no ấm. Sức hút bền bỉ của dòng tranh này nằm ở tính “thuận tự nhiên” trong chất liệu, từ giấy dó phủ bột điệp đến mực màu từ cây lá. Sự mộc mạc ấy đã sản sinh nên những nét vẽ đơn sơ nhưng giàu tính ẩn dụ, thể hiện nhân sinh quan của người lao động và ký ức văn hóa bao đời. Với giá trị tự thân độc đáo, tranh Đông Hồ đã được vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Sự tồn tại của dòng tranh dân gian sau hơn trăm năm không thể xảy ra nếu thiếu những con người lặng lẽ “giữ lửa.” Nổi bật trong số đó là Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Oanh và Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Hữu Quả, những người không chỉ xem làm tranh như sự tiếp nối truyền thống gia đình, mà còn như sứ mệnh bảo tồn một phần linh hồn của xứ Kinh Bắc trước dòng chảy của thời gian.
Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Thị Oanh: Một đời nâng niu hồn tranh qua đôi tay tài hoa
Sinh năm 1960, Nghệ nhân Ưu tú (NNƯT) Nguyễn Thị Oanh là gương mặt tiêu biểu cho sức sống bền bỉ của dòng tranh Đông Hồ trong đời sống đương đại. Là hậu duệ của dòng họ Nguyễn Đăng, một trong hai gia tộc hiếm hoi còn bám trụ với nghề sau những biến động của cơ chế thị trường, bà đã dành trọn cuộc đời để giữ gìn từng bản khắc, sắc màu dân tộc.
Từ thuở ấu thơ, bà đã lớn lên trong không gian phảng phất mùi giấy dó, mùi màu in tự nhiên và tiếng gõ chạm khắc. Người mẹ quá cố chính là người thầy đầu tiên dẫn dắt bà bước vào thế giới nghệ thuật dân gian. Qua những ngày quan sát mẹ tỉ mỉ pha màu, cẩn thận in từng bức vẽ, bà không chỉ học được kỹ nghệ mà còn thấm nhuần lòng trân trọng dành cho di sản cha ông. Từ đó, ý chí tiếp nối con đường của mẹ bắt đầu nhen nhóm trong lòng người thiếu nữ trẻ.
Khi trưởng thành và trở thành thợ chính vững tay nghề, cái duyên lại đưa bà về làm dâu trong gia đình cố NNƯT Nguyễn Hữu Sam — một "cây đại thụ" của làng tranh. Những năm tháng làm việc cùng cha chồng, bà có cơ hội làm việc, tiếp xúc và lĩnh hội trực tiếp những tinh hoa quý báu trong nghề từ ông. Từ đó, bà lại càng thấm thía và nâng niu những giá trị văn hóa kết tinh trong từng tác phẩm.
Suốt nhiều năm liền, bà vừa làm nghề, vừa học nghề, vừa tích lũy kinh nghiệm qua từng mùa tranh Tết. Từ khắc ván, in nét, pha màu cho đến phơi tranh, mỗi công đoạn đều được bà thực hiện thủ công theo đúng lối làm tranh cổ truyền.
Thế nhưng, cùng với những biến chuyển của đời sống xã hội, tranh Đông Hồ dần mất đi vị trí quen thuộc trong sinh hoạt văn hóa của người dân. Từ chỗ là vật không thể thiếu mỗi dịp Tết đến, dòng tranh dân gian dần bị thay thế bởi các sản phẩm tranh in công nghiệp, nhu cầu giảm sút kéo theo thu nhập từ nghề ngày càng bấp bên, nhiều hộ gia đình lần lượt rời bỏ làng để tìm sinh kế khác. Giữa sự mai một đó, nghệ nhân Nguyễn Thị Oanh vẫn chọn bám trụ.
Là một nữ nghệ nhân trực tiếp gánh vác việc gia đình, bà Oanh phải đồng thời đối mặt với áp lực mưu sinh và trách nhiệm gìn giữ nghề truyền thống. Công việc vốn dĩ nặng nhọc, từ khâu chuẩn bị giấy, mài vỏ điệp đến giã màu tự nhiên hay in tranh, tất cả đều đòi hỏi sức bền bỉ và sự tỉ mỉ vượt bậc.
Vượt lên những khó khăn về kinh tế, hành trình của bà còn là cuộc chiến âm thầm chống lại sự lãng quên của thời đại. Giữa bối cảnh lớp trẻ không còn mặn mà với tranh dân gian và những bản khắc cổ đứng trước nguy cơ thất lạc, bà đã lặng lẽ sưu tầm, bảo tồn và duy trì kỹ thuật in ấn thủ công. Việc trở thành nữ nghệ nhân đầu tiên và duy nhất của làng Đông Hồ được phong tặng danh hiệu cao quý không chỉ là niềm tự hào cá nhân, mà còn là một trọng trách lớn lao trong việc bảo tồn hồn cốt của dòng tranh quý.
Bằng đôi tay tài hoa, bà Oanh đã gìn giữ nguyên bản những hình ảnh quen thuộc của làng quê Việt như tranh gà, lợn, hay ‘Đám cưới chuột,’ lưu lại nét đẹp cổ truyền từ hàng trăm năm trước. Cho đến nay, gia đình bà vẫn trân trọng lưu giữ kho tàng gồm khoảng 600 bản khắc gỗ cổ.
Không dừng lại ở việc bảo tồn, nghệ nhân Nguyễn Thị Oanh còn miệt mài sáng tác với hơn 50 tác phẩm mới, phản ánh sinh động nhịp sống đương đại qua các bức: ‘Chợ tranh ngày Tết,’ ‘Chợ quê,’ ‘Hát thuyền,’ ‘Lưỡng chuột đón xuân.’ Đặc biệt, việc đưa hình ảnh các di tích quốc gia như Chùa Dâu, Đền Đô vào tranh đã góp phần mở rộng đề tài, làm phong phú thêm dòng chảy của nghệ thuật dân gian Đông Hồ. Trong đó, tác phẩm ‘Chùa Bút Tháp’ đã vinh dự nhận giải Vàng tại triển lãm sản phẩm Làng nghề truyền thống tiêu biểu trong dịp Festival Bắc Ninh 2014.
Song song với đó, bà còn biến chính ngôi nhà của mình tại làng Đông Hồ thành một không gian trưng bày và giới thiệu tranh dân gian. Trong nhiều căn phòng, bà sắp xếp các bản khắc gỗ, tranh in truyền thống và những sáng tác mới để du khách có thể quan sát trọn vẹn quá trình hình thành một bức tranh.
Theo bà, để làm nên một bức tranh Đông Hồ, trước hết phải dốc hết tâm huyết và lòng yêu nghề. Sự yêu kính ấy thể hiện qua từng công đoạn cẩn trọng, có khi bà dành ra “vài tuần đến cả tháng để nắn nót ngòi bút sao cho ra đời bức tranh đẹp nhất.” Bà chia sẻ, nét đặc trưng và cũng là thử thách lớn nhất của tranh Đông Hồ nằm ở khâu chế tác màu sắc tự nhiên và kỹ thuật khắc ván.
Dù đã ngoài 60 tuổi, khi sức khỏe có phần giảm sút, tuổi tác vẫn chưa bao giờ là rào cản đối với người nghệ nhân ấy. Tình yêu dành cho những bản khắc vẫn vẹn nguyên, bởi bà hiểu hơn ai hết, sự tồn tại của tranh Đông Hồ phụ thuộc vào chính những người đã chọn ở lại và tiếp nối dòng chảy di sản.
Với những nỗ lực không ngừng nghỉ của mình, bà Oanh đã được Nhà nước và các tổ chức chuyên môn vinh danh bằng nhiều danh hiệu và giải thưởng quan trọng. Năm 2020 bà được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu “Nghệ nhân Ưu tú.” Bà cũng là nữ nghệ nhân duy nhất trong số 62 làng nghề thủ công ở tỉnh Bắc Ninh được trao tặng danh hiệu này. Trước đó, bà từng nhận các bằng khen, huy chương từ Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch cũng như các cơ quan địa phương nhằm ghi nhận vai trò của bà trong bảo tồn mỹ thuật dân gian.
Nghệ nhân Nguyễn Thị Oanh và tranh Đông Hồ đã được giới thiệu rộng rãi tại nhiều sự kiện văn hoá trong và ngoài nước: tranh của bà xuất hiện tại các liên hoan nghề truyền thống, hội chợ du lịch, không gian văn hoá di sản, và đóng góp vào các sự kiện ngoại giao văn hoá. Đặc biệt, tranh của bà đã được mang đến các quốc gia như Pháp, Đức, Cộng hoà Séc, Ấn Độ, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất… trong các buổi triển lãm để quảng bá văn hoá Việt Nam; đồng thời bà từng được mời giới thiệu kỹ thuật in tranh Đông Hồ ngay tại Văn phòng Chính phủ và hướng dẫn Thủ tướng nước bạn làm tranh khi họ sang thăm Việt Nam.
Việc tranh dân gian Đông Hồ được UNESCO ghi danh và công nhận càng tiếp thêm cho bà động lực và niềm tin để vững bước trên con đường bảo tồn di sản. Với bà Oanh, đó không chỉ là sự ghi nhận cho giá trị của dòng tranh truyền thống, mà còn là lời nhắc nhở để bản thân tiếp tục nỗ lực, cống hiến nhiều hơn nữa, để tranh Đông Hồ ngày càng được gìn giữ, lan tỏa và sống bền vững trong đời sống.
Với ý thức rõ ràng về trách nhiệm kế thừa, bà Oanh chủ động duy trì việc truyền nghề cho thế hệ sau. Hiện nay, bà đang trực tiếp truyền dạy nghề cho con trai và con dâu, coi đó như một cách trao gửi ngọn lửa đam mê cho thế hệ kế cận. Không dừng lại ở phạm vi gia đình, bà còn dành nhiều tâm huyết hướng dẫn, giới thiệu về lịch sử, giá trị và kỹ thuật làm tranh Đông Hồ cho học sinh, sinh viên và du khách mỗi khi họ tìm đến làng tranh để tham quan, tìm hiểu.
Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Hữu Quả: Trọn một đời với văn hóa tranh Đông Hồ
Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Hữu Quả sinh năm 1963, hiện sống và làm nghề tại làng tranh Đông Hồ, nay thuộc phường Song Hồ, thị xã Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh. Ông là một trong những gương mặt tiêu biểu tiếp nối sức sống của dòng tranh dân gian. Ngày nay, bên cạnh việc trực tiếp làm tranh, ông đã biến chính ngôi nhà của mình thành không gian trưng bày, tiếp đón học sinh, sinh viên và du khách đến tham quan, trải nghiệm.
Là con trai của cố nghệ nhân Nguyễn Hữu Sam, Nghệ nhân Ưu tú đầu tiên của làng Đông Hồ, ông Quả may mắn được cha trực tiếp dìu dắt và rèn giũa từ thuở thiếu thời. Tuổi thơ ông là những ngày dài gắn liền với mùi giấy dó mới phơi, tiếng mài điệp lách cách và những tấm ván khắc gỗ xếp dọc gian nhà. Lên 7, lên 8, cậu bé Quả đã say mê quan sát cha mẹ thực hiện từng công đoạn, từ pha màu, phơi giấy đến lau khuôn in.
Khoảng 10 tuổi, Nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả bắt đầu tham gia trực tiếp vào các công việc đơn giản như quét điệp lên giấy, phơi tranh, xếp tranh sau khi in. Đến 12–13 tuổi, ông đã có thể tự tay in những bản nét đầu tiên dưới sự chỉ dẫn sát sao của cha là Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Hữu Sam. Việc học nghề không diễn ra qua sách vở, mà bằng cách quan sát, làm đi làm lại và ghi nhớ bằng kinh nghiệm.
Đến năm 10 tuổi, ông bắt đầu tham gia vào những công việc sơ khởi như quét điệp, phơi tranh. Khi bước sang tuổi 13, dưới sự chỉ dẫn khắt khe của cha, ông đã có thể tự tay in những bản nét đầu tiên. Ông thụ đắc kỹ nghệ không qua sách vở hàn lâm mà bằng sự quan sát, tự rèn luyện cho đến khi đôi tay thuần thục và tâm hồn cảm nhận được.
Ở độ tuổi 18, nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả đã nắm vững hầu hết các công đoạn làm tranh, từ chuẩn bị giấy, pha màu tự nhiên đến in hoàn chỉnh một bức tranh. Ông bắt đầu tham gia sản xuất tranh cùng gia đình trong các dịp Tết, thời điểm bận rộn nhất của làng nghề.
Từ một cậu bé phụ việc, ông dần trở thành người thợ chính trong gia đình. Chính quá trình lớn lên cùng sinh hoạt của làng nghề ấy đã định hình cốt cách của nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả đến tận ngày hôm nay.
Gắn bó với những mộc bản từ thuở thiếu thời, nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả bước vào nghề bằng sự điềm tĩnh và kiên nhẫn tự thân của một người con làng tranh. Với ông, tranh Đông Hồ không dừng lại ở những mẫu cổ truyền mà còn là sự nhọc công phục dựng các bản khắc, các kỹ thuật làm màu vốn chỉ tồn tại trong ký ức và lời truyền miệng của dòng họ.
Thế nhưng, khi thị hiếu thay đổi, những bức tranh dân gian dần vắng bóng trên vách nhà mỗi dịp Tết, đẩy làng nghề vào cảnh đìu hiu. Đã có lúc, việc in tranh chỉ còn là cách để giữ lấy cái tên Đông Hồ chứ chẳng thể đảm bảo một cuộc sống đủ đầy. Giữa bối cảnh nhiều người phải dứt áo ra đi hoặc làm thêm đủ nghề để bám trụ, ông Quả vẫn chọn ở lại với giấy dó, vỏ điệp, ông kiên quyết từ chối những cách làm giản lược hay chạy theo thị trường làm đánh mất đi bản sắc nguyên bản.
Những năm sau đó, khó khăn không chỉ đến từ kinh tế mà còn từ sự lãng quên. Lớp trẻ ít người theo học, số hộ còn làm tranh trong làng ngày càng giảm, khiến không gian nghề truyền thống dần thu hẹp. Trong hoàn cảnh đó, mỗi lần cầm ván in, mỗi bức tranh được hoàn thiện đều mang theo ý thức rõ ràng rằng nghề đang đứng trước thử thách lớn. Chính điều ấy khiến nghệ nhân càng thêm trân trọng từng công đoạn và từng giá trị cốt lõi của tranh Đông Hồ.
Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Hữu Quả chọn cho mình một con đường thầm lặng mà kiên định: giữ nghề bằng chính nhịp sống thường ngày. Ông duy trì đầy đủ các công đoạn truyền thống, từ chuẩn bị giấy điệp, pha màu tự nhiên từ vỏ sò, hoa lá, đến in tranh bằng bản khắc gỗ cổ. Bên cạnh việc bảo tồn các mẫu tranh cổ, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Hữu Quả còn chủ động phục dựng và làm mới không gian tranh Đông Hồ để phù hợp với đời sống đương đại.
NNƯT Nguyễn Hữu Quả chọn cho mình một cách giữ nghề riêng: biến nó thành hơi thở trong nhịp sống thường nhật. Ông duy trì nghiêm ngặt các công đoạn thủ công, từ khâu chuẩn bị giấy điệp, pha màu từ cỏ cây hoa lá, cho đến việc kiên nhẫn in từng mộc bản cổ. Ngôi nhà của ông vừa là xưởng họa, vừa là không gian sinh hoạt văn hóa nơi con cháu ông lớn lên.
Đại diện cho thế hệ trẻ, nghệ nhân Nguyễn Hữu Đạo (sinh năm 1990) là minh chứng cho mạch nguồn văn hóa không bao giờ đứt đoạn. Là cháu nội của cố NNƯT Nguyễn Hữu Sam và là con trai của NNƯT Nguyễn Hữu Quả, anh lựa chọn tiếp bước cha ông sau những năm tháng được nuôi dưỡng trong không gian đậm chất truyền thống. Đáng chú ý hơn, con trai của Nguyễn Hữu Đạo, dù mới 7 tuổi, đã sớm bộc lộ sự yêu thích với tranh Đông Hồ. Bé thường xuyên quẩn quanh bên bàn làm việc của cha và ông và chăm chú quan sát, tìm hiểu nghề của gia đình.
Không chỉ dừng lại trong phạm vi gia đình, ông còn trực tiếp hướng dẫn du khách, học sinh, sinh viên đến tham quan, trải nghiệm các công đoạn làm tranh. Ông kể lại câu chuyện của nghề bằng những trải nghiệm cá nhân, để người nghe không chỉ hiểu cách làm tranh mà còn cảm được giá trị văn hóa dân gian.
“Phải giữ được cái hồn dân tộc, nhưng cũng phải làm mới để tồn tại,” câu nói của ông phản ánh rõ quan niệm và tinh thần làm nghề của ông, giữ gìn “hồn” của tranh Đông Hồ giữa dòng chảy văn hóa đương đại. Từ những bản khắc gỗ, những bức tranh in trên giấy điệp cho đến dấu ấn tại các triển lãm trong và ngoài nước, thành tựu của nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả cho thấy tranh Đông Hồ không chỉ được gìn giữ như một ký ức quá khứ, mà vẫn đang hiện diện sống động trong đời sống văn hóa đương đại.
Trong gần nửa thế kỷ gắn bó với nghề tranh Đông Hồ, nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả không chỉ duy trì kỹ thuật truyền thống mà còn mở rộng phạm vi sáng tạo, lưu giữ và phát triển các mẫu tranh cổ. Ông sở hữu hàng trăm bản khắc gỗ với nhiều kiểu thiết kế khác nhau, trong đó có những mẫu tranh xưa bị thất truyền được phục dựng và đưa vào sản xuất, giúp lưu giữ giá trị lịch sử và thẩm mỹ của tranh Đông Hồ. Ông cũng thường thử nghiệm các chủ đề mới, kết hợp những nét sáng tạo cá nhân nhưng vẫn trung thành với phong cách và tinh thần truyền thống, tạo nên các tác phẩm vừa có giá trị văn hóa vừa phù hợp với thị hiếu mới.
Ông và gia đình đã tích cực giới thiệu tranh Đông Hồ tại nhiều triển lãm và sự kiện văn hóa trong nước và quốc tế. Các tác phẩm của ông từng được trưng bày tại các triển lãm quốc gia, hội chợ mỹ thuật dân gian, cũng như tại Hàn Quốc, Thái Lan và Trung Quốc, nhận được sự quan tâm và đánh giá cao từ công chúng và các nhà nghiên cứu.
Với những đóng góp đó, ông đã được trao tặng nhiều bằng khen của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Huy chương “Vì sự nghiệp Văn hóa,” và đặc biệt là danh hiệu “Nghệ nhân Ưu tú” do Chủ tịch nước phong tặng.
Nghệ nhân Nguyễn Hữu Quả dành nhiều thời gian hướng dẫn con cháu trong gia đình, đồng thời mở rộng không gian tiếp cận cho học sinh, sinh viên và du khách thông qua các hoạt động trải nghiệm, tham quan, thực hành in tranh. Ông tin rằng chỉ khi người trẻ được trực tiếp chạm tay vào giấy điệp, mộc bản và màu sắc tự nhiên, họ mới thực sự cảm nhận được giá trị của tranh Đông Hồ và có thể tiếp tục câu chuyện dang dở của cha ông.
Ông chia sẻ về việc lưu truyền nghề làm tranh Đông Hồ: “Việc giữ gìn và phát triển nghề truyền thống của cha ông không chỉ là trách nhiệm cá nhân mà còn là kết quả của sự giáo dục từ gia đình, của nếp nhà được truyền nối qua nhiều thế hệ. Bởi thế, việc tiếp nối nghề không chỉ đơn thuần là kế sinh nhai mà còn là hành trình gìn giữ một phần linh hồn dân tộc, bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống.”
Đọc thêm về megastory “Nghệ Nhân Làng Đông Hồ: Giữ Trọn Chữ Tâm, Nâng Tầm Di Sản” tại đây.
Bài viết được thực hiện bới của nhóm sinh viên Học viện Báo chí và Tuyên truyền
Nội dung: Hiếu Linh, Lê Nhi, Ngọc Minh, Huyền My
Đồ họa: Hiếu Linh, Mỹ Tâm, Mai Thảo, Hoàng Yến
Ảnh: Lê Nhi, Ngọc Minh, Mỹ Tâm, Hoàng Yến
