"Bà con ơi... Nếu có dịp đi đến Hồ Chí Minh ở đường Huỳnh Mẫn Đạt
Ở đây có một quán bar với phong cách miền Tây rất lạ
Thứ bảy hàng tuần còn ca tài tử cải lương, di sản văn hoá quê hương
Ngoài cái việc mà thưởng thức ca đờn,
còn được giao lưu cùng với ban Đờn Ca Đó Đây
Một góc miền Tây giữa lòng đô thị"

Lời rủ rê chân chất ấy xuất hiện trên mạng xã hội như một gợi ý lạ lẫm giữa lòng Sài Gòn. Với một người lớn lên cùng câu hò điệu lý miền sông nước, sự xuất hiện của đờn ca tài tử bên trong một quán bar hiện đại đủ khiến tôi tò mò. Nhưng khi tìm hiểu sâu hơn, tôi mới biết không gian ấy thực ra chỉ là một trong những trạm dừng chân ngẫu hứng của Đờn Ca Đó Đây, một nhóm những người trẻ kết nối với nhau để lan tỏa tinh thần của di sản đờn ca Nam Bộ giữa chốn thị thành hối hả.

Từ những cuộc gặp ngẫu hứng đến một không gian đờn ca không biên giới

Nghệ thuật đờn ca tài tử Nam Bộ ra đời đã trên trăm năm, bắt nguồn từ nhạc lễ, nhạc thính phòng Huế (tiền thân là nhạc cung đình) trên nền tảng văn nghệ dân gian Nam Bộ. Dòng nhạc này do các nhạc sĩ, nghệ sĩ, nghệ nhân từ miền Trung theo dòng người di cư vào Nam, cùng với cư dân bản địa cải biên và truyền bá. Nó biểu hiện trọn vẹn tâm lý, tình cảm và hoàn cảnh sống của cộng đồng nơi vùng đất mới phì nhiêu. Đến cuối thế kỷ 19, phong trào đờn ca tài tử bắt đầu khởi sắc, các bài bản, điệu thức được hình thành có hệ thống, trở thành một gia tài nghệ thuật dân tộc đồ sộ lưu truyền trong đời sống người dân phương Nam.

Một ban nhạc đờn ca tài tử Sài Gòn năm 1911. Nguồn ảnh: Wikipedia.

Tôi đã có cuộc điện thoại trò chuyện với anh Đỗ Thanh Phong, trưởng ban Đờn Ca Đó Đây vào một buổi chiều khi đang về thăm quê. Ngồi trên tấm phản sau nhà, trước mắt là bờ sông với rặng bần đung đưa, tôi lắng nghe anh kể chuyện. Câu chuyện của chúng tôi cứ thế đan xen: bên này là tiếng gió xạc xào, bên kia là những chia sẻ mộc mạc của một người yêu đờn ca giữa lòng Sài Gòn. Hai bối cảnh khác biệt, nhưng lại gặp nhau ở một sự đồng điệu thân tình.

Các thành viên của Đờn Ca Đó Đây.

Dù khá bận rộn với công việc văn phòng hàng ngày, anh Phong vẫn dành nhiều tâm huyết cho nghệ thuật truyền thống. Anh có thể chơi đàn tranh ở mức căn bản và giữ vai trò kết nối các thành viên, định hướng hoạt động chung của nhóm, giúp nhóm luôn giữ được sự gắn kết nhưng không mất đi tính tự do.

Đúng như tên gọi, Đờn Ca Đó Đây bắt đầu từ những buổi đờn ca đó đây ngẫu hứng.

Anh kể tôi nghe về những ngày cuối tuần tại công viên Lê Văn Tám ở Sài Gòn, nơi mở ra hành trình lan tỏa tình yêu với loại hình nghệ thuật đặc sắc. “Hồi xưa tụi anh hay hẹn nhau ở công viên. Giữa những con đường đông đúc, xe cộ vẫn qua lại không ngừng, có một góc nhỏ bất chợt lắng xuống bởi tiếng đàn và lời ca. Chỉ vài nhạc cụ và vài con người yêu nhạc, vậy là đủ để một không gian rất riêng được mở ra.” 

Nhóm diễn tập tại một quán cà phê.

Từ những buổi tối giản dị như vậy, Đờn Ca Đó Đây đã dần thành hình. Họ là những người trẻ đến từ nhiều ngành nghề khác nhau, từ giáo viên, công nhân đến kỹ sư, sinh viên. Dù không hoạt động chuyên nghiệp trong lĩnh vực nghệ thuật, họ có chung niềm đam mê với đờn ca tài tử và cải lương. Nhóm bắt đầu kết nối thông qua các nền tảng mạng xã hội, sau đó tổ chức các buổi gặp gỡ trực tiếp từ đầu năm 2025 tại công viên. Đến tháng 3 cùng năm, hoạt động của nhóm dần được tổ chức bài bản hơn, mở rộng sang các không gian như quán ăn, trường học, triển lãm và đặc biệt là các quán bar, nơi tạo nên những trải nghiệm mới mẻ cho thính giả.

Một chương trình của Đờn Ca Đó Đây tại Hai Tô Bar.

Nhiều mảnh ghép quan trọng của nhóm đến từ những sự kết nối rất tự nhiên. Anh Thanh Phong chia sẻ: “Có một bạn mà anh biết từ khi bạn còn học lớp 11 ở Đồng Tháp, qua những video bạn đăng tập đàn trên TikTok. Từ đó, hai anh em hay trò chuyện qua lại về nhạc cụ. Đến khi lên thành phố học đại học, bạn chủ động liên hệ lại để gặp gỡ. Trong lần gặp đầu tiên, anh thấy bạn có năng khiếu âm nhạc rất rõ nên quyết định kết nối với các thành viên khác. Từ đó, bạn đảm nhận vai trò phụ trách âm nhạc chính, góp phần định hình phần âm thanh cho nhóm, bên cạnh các mảng như biên tập nội dung và xây dựng bài bản.” 

Một thành viên khác là giáo viên lại phát huy thế mạnh chuyên môn bằng cách phụ trách các chương trình học đường. Bạn phụ trách thiết kế kịch bản, nội dung và trình thức thể hiện sao cho vừa gần gũi, dễ hiểu mà vẫn truyền tải hết được nét đẹp của âm nhạc dân tộc đến các em nhỏ.

Giới thiệu nghệ thuật đờn ca tài tử đến thế hệ trẻ qua các giờ sinh hoạt tại trường.

Tên gọi Đờn Ca Đó Đây thể hiện rõ tinh thần hoạt động của nhóm. Đó là sự linh hoạt về không gian, không bị giới hạn bởi địa điểm cố định. Đồng thời, cách gọi này còn gợi lên sự gần gũi giữa người biểu diễn và khán giả. Bất kỳ ai cũng có thể tham gia, lắng nghe và chia sẻ. Trong không gian đó, âm nhạc không còn là sự trình diễn một chiều mà trở thành sự tương tác. Người biểu diễn và khán giả cùng tham gia vào một dòng chảy cảm xúc chung. Đờn ca vì thế không bị đóng khung mà hiện diện trong đời sống một cách tự nhiên. Cứ nơi nào có người muốn nghe thì họ đến, nơi nào có người muốn cất lời thì họ cùng hòa vào.

Kể chuyện đờn ca và cải lương bằng ngôn ngữ đương đại

Với nhiều thành viên trong nhóm, đờn ca tài tử không phải là một lựa chọn có chủ đích từ đầu, mà là một cái duyên được gieo từ những ký ức ngày còn nhỏ. Đó là những lần xem tivi cùng gia đình, những buổi sinh hoạt văn hóa tại đình, miễu. Dù không xuất thân từ môi trường đào tạo chuyên nghiệp, những trải nghiệm ban đầu đã âm thầm nuôi dưỡng tình yêu đờn ca tài tử bên trong họ. Trong giai đoạn dịch bệnh Covid-19, khi đời sống chững lại, nhiều người mới có cơ hội tìm hiểu sâu hơn, chuyển từ việc thưởng thức sang chủ động học hỏi, thực hành và sáng tạo.

Một trong những thách thức lớn mà nhóm nhận thấy là định kiến của công chúng. Đờn ca tài tử và cải lương thường bị gắn với những nhận định như buồn, cũ hoặc khó tiếp cận. Tuy nhiên, theo góc nhìn của nhóm, vấn đề không nằm ở bản thân âm nhạc mà ở cách tiếp cận và truyền tải. Từ nhận thức đó, nhóm lựa chọn hướng đi là kể lại đờn ca bằng ngôn ngữ của đời sống hiện đại. Nội dung các tiết mục được tinh chỉnh để phản ánh những vấn đề gần gũi hơn, như áp lực công việc, nhịp sống đô thị, tâm tư của người trẻ. Hình thức thể hiện cũng linh hoạt, phù hợp với từng không gian và đối tượng khán giả.

Các buổi biểu diễn mang tính tương tác cao, khán giả cũng có thể góp giọng.

Đặc biệt, các buổi biểu diễn tại quán bar trở thành một điểm nhấn đáng chú ý nhờ những trải nghiệm mang tính tương tác cao. Mỗi buổi diễn được xây dựng như một kịch bản riêng, các thành viên có thể ứng tác lời ca để giới thiệu không gian biểu diễn.

Bên cạnh đó, nhóm còn thực hiện việc viết lời mới cho các điệu lý truyền thống, gắn với bối cảnh hiện đại của các tỉnh Nam Bộ. Những sáng tác này phản ánh sự thay đổi về địa lý, văn hóa và đời sống xã hội, đồng thời vẫn giữ được cấu trúc và tinh thần của bài bản gốc. Anh Phong cho tôi nghe một đoạn hát về quê hương mình sau sáp nhập cùng với điệu ‘Lý Đêm Trăng’ khiến tôi vô cùng thích thú:

Anh còn gửi tôi xem video nhóm giao lưu cùng khán giả với điệu ‘Lý Chim Xanh’:

Những lời mới này không chỉ mang tính giải trí mà còn tạo cảm giác gần gũi, khiến người nghe nhận thấy mình là một phần của câu chuyện âm nhạc. Qua đó, âm nhạc dân tộc được làm mới mà không đánh mất giá trị cốt lõi. Đó là sự kết hợp giữa bảo tồn và sáng tạo, giữa truyền thống và hiện đại. Đờn ca vì thế không còn là một di sản tĩnh mà trở thành một thực thể sống, tiếp tục vận động cùng thời đại.

Kết nối cộng đồng yêu đờn ca

Việc duy trì một nhóm nhạc truyền thống độc lập không phải là điều dễ dàng. Anh Phong chia sẻ: “Địa điểm biểu diễn và không gian giao lưu là trăn trở lớn nhất. Những không gian chính quy thường không ưu tiên cho nhóm ngoài công lập, dẫn đến việc các hoạt động mang tính tự phát và tự chủ. Bên cạnh đó là sự dè dặt của những người đi trước khi vẫn còn nhiều tranh luận quanh cách tiếp cận mới.”

Đờn Ca Tài Tử biểu diễn tại triển lãm "Thanh Kiều."

Tuy nhiên, chính những phản hồi tích cực từ khán giả đã trở thành nguồn động lực quan trọng. Anh Phong hào hứng kể về một chị khán giả ở Đồng Tháp nhắn tin xin tặng nhóm mấy bộ áo bà ba nâu để nhìn ra chất “Nam Bộ” hơn.

Sau khi nhóm chia sẻ clip, một khán giả khác lại gửi tặng thêm khăn rằn. Không lâu sau, lại có người tặng áo bà ba nhiều màu với mong muốn “nhìn đỡ buồn.” Cứ thế, những món quà như áo dài, khăn đóng… lần lượt được người yêu mến gửi đến, tiếp thêm rất nhiều sức mạnh cho cả nhóm.

Có kiều bào lâu ngày về quê, khi xem lại những hình ảnh ấy, đã xúc động đến rơm rớm nước mắt. Sau đó, người này còn chủ động kết nối, ngỏ ý mời nhóm sang nước ngoài tham gia các hoạt động giao lưu văn hóa. Cũng có những buổi biểu diễn ở công viên, nơi các bác lớn tuổi dừng lại lắng nghe say sưa rồi xúc động rơi nước mắt vì thấy những người trẻ vẫn còn giữ được tình yêu với điệu lý, câu hò.” 

Qua từng hoạt động, nhóm nhận ra rằng giá trị cốt lõi của âm nhạc không nằm ở hình thức biểu diễn mà ở sự chân thành và khả năng kết nối con người. Đờn ca tài tử và cải lương có thể tồn tại trong bất kỳ không gian nào nếu vẫn giữ được tinh thần đó.

Thông qua hành trình của mình, điều mà nhóm mong muốn gửi đến công chúng, đặc biệt là giới trẻ, là hãy mở lòng đón nhận, đừng vội gán nhãn cho âm nhạc truyền thống là lạc hậu, bởi khi được tiếp cận đúng cách, đờn ca tài tử có thể mang lại những giá trị thẩm mỹ và cảm xúc sâu sắc.