Bộ phim Trường Hè, 2001, do đạo diễn kiêm nhà văn người Séc gốc Việt Dužan Dương thực hiện, ra mắt lần đầu vào năm ngoái và đã nhận được vô số lời khen ngợi từ giới phê bình tại Cộng hòa Séc cũng như khắp châu Âu. Giờ đây, tác phẩm này đã chính thức cập bến Việt Nam và đang được công chiếu tại các hệ thống rạp trên toàn quốc.
Trường Hè, 2001 (Letní škola, 2001) lấy bối cảnh mùa hè năm 2001 tại Cheb, một thị trấn nhỏ ở Cộng hòa Séc giáp biên giới nước Đức. Chuyện phim xoay quanh một gia đình người Việt nhập cư mưu sinh bằng nghề bán hàng nhái ngoài chợ. Sau 10 năm sống cùng ông bà tại Việt Nam, cậu thanh niên 17 tuổi tên Kiên cuối cùng cũng sang Séc để đoàn tụ cùng gia đình. Cậu không còn là đứa trẻ bé bỏng trong ký ức của bố mẹ nữa, mà đã trở thành một chàng thanh niên với đôi tai xỏ khuyên và mái tóc đỏ rực bốc đồng. Mùa hè năm ấy, Kiên cùng cậu em trai 10 tuổi, Tài, được gửi vào một lớp học hè để trau dồi tiếng Séc.
Poster phim.
Bộ phim mở ra một bức tranh gia đình đầy kịch tính, được khắc họa qua những xung đột gay gắt giữa những người đàn ông trong nhà. Kiên mang lòng oán giận bố vì đã bắt cậu sống một mình ở Việt Nam. Ngược lại, người bố ngày càng thu mình và cảm thấy bị cô lập khỏi cộng đồng người Việt. Mâu thuẫn không chỉ xuất phát từ những lời đồn thổi về việc ông nhúng tay vào kế hoạch phá dỡ khu chợ, mà còn vì ngoại hình lập dị và phong cách nổi loạn của cậu con trai cả. Nỗi mặc cảm ấy càng lớn khi ông vô tình nghe người quen buông lời miệt thị việc Kiên đồng tính. Bầu không khí ngột ngạt giữa hai cha con dần dà làm sứt mẻ luôn cả tình anh em. Kiên đâm ra hằn học với em út, đinh ninh rằng khoản nợ để mua máy trợ thính cho cậu bé chính là lý do khiến mình bị tống khứ về nước.
Từ trái sang phải: Dũng (Doãn Hoàng Anh), Kiên (Bùi Thế Dương), Tài (Tô Tiến Tài) và Lan (Lê Quỳnh Lan).
Bộ phim được chia thành ba hồi riêng biệt, mỗi hồi lại mang lăng kính của một nhân vật chính: ông Dũng, bố của Kiên; cậu em trai Tài; và cuối cùng là Kiên. Cấu trúc kể chuyện này là chìa khóa tạo nên sức hút mạnh mẽ cho tác phẩm, liên tục đẩy mạch phim lên cao trào rồi lại bất ngờ buông lơi, khiến khán giả đi từ ngỡ ngàng này đến bàng hoàng khác. Những góc nhìn đan xen nhau từng bước hé lộ những góc khuất chưa từng được phơi bày và những nỗi niềm sâu kín nhất. Xung đột gia đình chủ yếu bắt nguồn từ những hiểu lầm chồng chất, hay nói đúng hơn là sự trốn tránh giao tiếp với nhau. Nhưng suy cho cùng, làm sao có thể dễ dàng hàn gắn khoảng cách lòng người sau trọn một thập kỷ xa cách?
Saigoneer đã có dịp trò chuyện cùng Bùi Thế Dương, diễn viên thủ vai Kiên, và lắng nghe những chia sẻ thú vị về câu chuyện hậu trường. Khi giao vai Kiên cho Dương, đạo diễn cũng không hề biết hoàn cảnh ngoài đời của anh lại có nhiều nét tương đồng với nhân vật đến vậy.
Dương chia sẻ: “Tôi sinh ra ở Việt Nam và sống cùng bố mẹ cho đến năm 4 tuổi, sau đó họ sang Cộng hòa Séc lập nghiệp. Thực ra, bố mẹ cũng từng tìm cách đón tôi sang lúc 5-6 tuổi, nhưng vì khủng hoảng kinh tế năm 2008 nên mọi dự định đều dở dang. Mãi đến năm 12 tuổi, tôi mới chính thức được đoàn tụ cùng gia đình. Bởi vậy mà câu chuyện của tôi có những nét tương đồng rất lớn với nhân vật chính trong phim. Tất nhiên là không thể giống hoàn toàn, nhất là vì tôi sang Séc muộn hơn, tầm năm 2015, nhưng những lớp học hè như thế thì vẫn tồn tại dưới nhiều hình thức khác nhau. Đôi khi không hẳn là một trường học chính quy, mà chỉ là một nhóm nhỏ cùng nhau học tiếng Séc. Tôi thấy cuộc đời mình tuy không quá nhiều kịch tính như nhân vật Kiên, nhưng về cơ bản thì rất giống.”
Lớn lên ở Việt Nam, Kiên chật vật tìm cách thích nghi với cuộc sống hoàn toàn mới lạ tại châu Âu.
Ban đầu, Dương chỉ tham gia một đoạn phim ngắn để hỗ trợ đoàn phim gọi vốn, vì ở thời điểm đó, không ai dám chắc dự án này sẽ được bấm máy. Thật bất ngờ là trước Trường Hè, 2001, chàng trai này chưa từng có kinh nghiệm diễn xuất, cũng chẳng bao giờ nghĩ mình sẽ đi theo con đường điện ảnh. Anh đến với buổi thử vai một cách hoàn toàn ngẫu hứng sau khi vô tình lướt thấy một bài đăng tuyển diễn viên trên Facebook.
Không chỉ riêng Dương, khán giả hẳn sẽ ngạc nhiên khi biết hầu hết gương mặt xuất hiện trong phim đều là tay ngang. Ngoại trừ hai nhân vật là người bố và ông chủ, toàn bộ dàn diễn viên còn lại đều chưa một lần đứng trước ống kính. Theo lời kể của Dương, đạo diễn Dužan thích gọi họ là “những tài năng bẩm sinh” thay vì “diễn viên không chuyên.” Đây quả thực là một kỳ tích, bởi suốt thời lượng phim, người xem không hề cảm thấy một chút gượng gạo hay nét diễn nghiệp dư nào, mà hoàn toàn bị cuốn vào mạch cảm xúc của câu chuyện. Minh chứng rõ nét nhất chính là màn hóa thân đầy ấn tượng của diễn viên nhí Tô Tiến Tài trong vai người em trai. Cậu bé đã hoàn thành xuất sắc thử thách tréo ngoe: diễn tả sự ngây thơ, một nét ngây thơ chân chất, nhưng chứa đựng cả những giằng xé thầm lặng lẫn niềm hân hoan vỡ òa.
Diễn xuất của Tài chính là điểm sáng bất ngờ của bộ phim.
Một điều khá thú vị là dù phần lớn thoại trên phim là tiếng Việt, toàn bộ kịch bản gốc lại được chắp bút bằng tiếng Séc. Do vốn tiếng Việt của đạo diễn có phần hạn chế, các diễn viên được tự do ứng biến và tự sáng tạo lời thoại sao cho tự nhiên nhất dựa trên sườn cốt truyện sẵn có. Riêng Dương thậm chí còn chẳng buồn đọc qua kịch bản: “Nhìn cuốn kịch bản xong, tôi kiểu, thôi thôi chịu luôn. Chắc tại tôi thích đứng trước máy quay. Tôi cứ thế mà diễn thôi, thấy cũng tự nhiên lắm, tôi cũng chẳng biết tại sao nữa. Với lại lúc quay, anh Dužan cũng giúp tôi nhiều.”
Bộ phim cũng khai thác những rung động đầu đời của Kiên.
Tại Cộng hòa Séc, đứa con tinh thần của đạo diễn Dužan Dương đã tạo được tiếng vang lớn. Tác phẩm xuất sắc nhận 8 đề cử tại giải Sư tử Séc (Czech Lion Awards) 2025 và tiếp tục được gọi tên ở 2 đề cử tại giải thưởng của Hiệp hội Phê bình Điện ảnh Séc năm 2026. Đạo diễn Dužan tin rằng tác phẩm được công chúng Séc đón nhận nồng nhiệt bởi nó đã hé mở một “khung cửa,” cho phép họ bước vào thế giới nội tâm của cộng đồng người Séc gốc Việt. Qua đó, họ không còn là những bóng hình rập khuôn mở các tiệm tạp hóa mở cửa xuyên đêm hay bán các món ăn Việt Nam đường phố ngày càng phổ biến trong ẩm thực Séc nữa. Lịch sử của cộng đồng người Việt tại Séc bắt đầu từ những chương trình hợp tác trao đổi lao động và du học sinh giữa Việt Nam và Tiệp Khắc cũ. Trường Hè, 2001 đánh dấu một cột mốc quan trọng khi là bộ phim Séc - Việt đầu tiên được công chiếu thương mại rộng rãi tại Séc, mang đến góc nhìn chân thực và gợi mở về người Việt nhập cư.
Đạo diễn Dương cho biết: “Lúc phim công chiếu ở Séc, nhiều người bảo chúng tôi là: ‘Đây là lần đầu tiên tôi dẫn bố mẹ đi xem phim.’ Ngày xưa bố mẹ không biết tiếng Séc, nên không có thói quen xem phim ngoài rạp.” Đáng nói, đây cũng chính là trải nghiệm của gia đình Dương với bộ phim này. “Xem xong, cả nhà ai cũng khóc. Mọi người đến ôm tôi, và tôi thấy thật biết ơn vì đã góp mặt trong dự án. Tôi nghĩ chúng tôi đã tháo gỡ được rào cản mong manh giữa hai thế hệ. Như tôi có kể, tôi không ở cùng bố mẹ hồi bé, nên có vài giai đoạn chúng tôi không hợp tính nhau lắm. Nhờ bộ phim mà cả gia đình mới có dịp ngồi lại và nói chuyện với nhau."
Tuổi thơ và quan hệ gia đình là hai chủ đề chính của Trường Hè, 2011.
Hiển nhiên, bộ phim sẽ mang lại những chiêm nghiệm khác nhau cho khán giả ở Việt Nam và ở Séc. Nhưng với Dương, thông điệp cốt lõi vẫn không đổi. “Suy cho cùng, đây là câu chuyện về một gia đình đang chật vật tìm tiếng nói chung và cuối cùng, họ đã tìm được đường về bên nhau. Đó cũng là điều tôi từng chia sẻ ở Séc, vì nhiều phụ huynh bên đó không dành đủ thời gian cho con cái. Tôi nghĩ ở Việt Nam cũng vậy. Thường thì bố mẹ đi làm, còn con cái đi học hoặc ở nhà một mình. Dù không đến mức làm rạn nứt mối quan hệ, nhưng nó khiến việc gắn kết khó khăn hơn... Cách thể hiện tình thương của người lớn thường là ‘Bố mẹ lo cho con mà.’ Nhưng bọn trẻ cũng cần kết nối cảm xúc và tình cảm gia đình. Tôi mong mọi người có thể xích lại gần nhau hơn, hoặc có thể là trò chuyện nhiều hơn sau khi xem phim. Vâng, đó chính là tinh thần của toàn bộ tác phẩm.”
Ảnh cung cấp bởi Spring Auteurs.
