Mùa thu 10 năm trước, tôi được chị gái dẫn đến L’Espace, Trung tâm văn hóa Pháp ở Hà Nội để xem phim, với giá vé 40 ngàn cho sinh viên, còn trẻ em thì miễn phí. Hôm ấy là buổi chiếu Le Tableau, bộ phim đã giữ vững vị trí phim hoạt hình yêu thích trong lòng tôi từ đó tới giờ.
Nhân vật chính trong Le Tableau là những cư dân của một bức tranh còn dang dở; một số mới phác thảo, một số chưa được lên đủ màu, bị những kẻ đã được hoàn thành bắt nạt. Phim kể về hành trình những nhân vật dở dang đi tìm ông họa sĩ để đòi lại công bằng và danh tính cho mình. Kịch bản phim đặt ra những bài học nhân văn, ít nhiều cho khán giả thấy được lát cắt văn hóa, đời sống, lắng nghe ngôn ngữ của nước bạn.
Từ những buổi chiếu phim cộng đồng, tôi thấy được một lát cắt của những nền văn hóa phương xa. Nguồn ảnh: Phim Le Tableau.
Tôi lớn lên với hoạt hình Disney, Cartoon Network, Bibi, cùng Tây Du Ký trên tivi, và tối nào cũng nghe hết nhạc hiệu Quà tặng cuộc sống mới đi ngủ. Thế nên L’Espace là nơi hiếm hoi tôi được xem phim hoạt hình Pháp, nghe tiếng Pháp đầy lạ lẫm. Nét vẽ trong phim không nặng đồ họa 3D mà gần hơn với hội họa, cách phối màu và thiết kế nhân vật có trang phục rất “Pháp.”
Với đứa trẻ khi ấy, đi xem phim ở L'Espace còn thú vị vì không gian rất khác với chuỗi rạp chiếu lớn ở trung tâm thương mại. Trước khi vào phòng chiếu, thay vì bỏng ngô và poster phim, tôi luôn ngó nghiêng xem triển lãm với rất nhiều tranh, tác phẩm sắp đặt, và cả góc đọc sách, tạp chí tiếng Pháp của L’Espace. Khi đa phần trẻ con ngồi đợi phim chiếu trên tivi, thì những dịp như thế này mang đến nhiều màu sắc văn hóa đa dạng bên ngoài giới hạn truyền hình.
L'Espace - điểm hẹn một thời của người yêu phim, yêu nghệ thuật. Ảnh: Quý Nguyễn/Kênh 14.
Sau này, Sài Gòn cũng làm giàu cho đời sống sinh viên của tôi bằng nhiều buổi chiếu độc lập tại trường và không gian nghệ thuật đương đại, mang tới nhiều tựa phim thú vị và vừa túi sinh viên. Tôi luôn thấy cần thêm thật nhiều buổi chiếu miễn phí cho cộng đồng. Vé miễn phí chẳng làm ai ngần ngại.
Bẵng 10 năm qua đi. Lâu rồi tôi không tới những buổi chiếu phim cộng đồng. Tuần này tan làm, tôi hăm hở đến đi xem liên hoan phim tài liệu Châu Âu - Việt Nam. Phòng chiếu nhỏ nhưng gần như kín người dù bên ngoài trời mưa tầm tã. Khán giả đa dạng, đủ độ tuổi, người tình cờ thấy suất chiếu và những người yêu thích phim tài liệu đều có mặt. Có em bé thi thoảng không đọc kịp phụ đề nên người mẹ thầm thì giải thích. Không ai về sớm, kết phim luôn có những tiếng vỗ tay.
Những buổi chiếu cộng đồng thường hưởng ứng một đợt giao lưu văn hóa, hoặc trình chiếu thành quả nghiên cứu một vấn đề đang được quan tâm. Phim được chọn chiếu có thể đã ra mắt từ khá lâu hoặc khó có bản quyền trên những nền tảng phổ biến. Vì không chiếu vì mục đích thương mại, nên khi đi xem, khán giả phải đủ tò mò, quan tâm tới câu chuyện, đề tài; hoặc sẵn lòng dành thời gian tìm hiểu thêm về nội dung, quá trình sản xuất. Có chương trình vì vậy còn mời cả đạo diễn và ê-kíp tới trò chuyện với khán giả. Những buổi chiếu này như một sự chia sẻ, quý trọng dành cho người làm sáng tạo và giữ sức sống cho tác phẩm dù không quảng bá ồn ào.
Những buổi chiếu phim cộng đồng là nơi nuôi dưỡng tác phẩm lẫn giao lưu văn hóa. Nguồn ảnh: Trung tâm Chiếu phim Quốc gia.
Chiếu phim cộng đồng là cơ hội để xem những bộ phim mà thường ngày tôi khó tiếp cận, khai thác những vấn đề đang nhức nhối trong xã hội. Chẳng hạn như tuần phim tài liệu Châu Âu năm nay, có phim She, do nhà nhân chủng học người Ý Parsifal Reparato đạo diễn. Phim là kết quả của một nghiên cứu về cuộc sống của nữ công nhân nhà máy sản xuất linh kiện điện tử ở Việt Nam, một đề tài khó và phức tạp. Đằng sau việc “đi làm công ty” là nhiều vấn đề về giới, về tuổi tác và sự an toàn của lao động. Những cảnh dựng lại tiếng ồn nhà máy, guồng quay sản xuất đưa khán giả vào một môi trường làm việc coi trọng hiệu suất đến mức vô hồn. Phim cũng đưa người xem tới phòng trọ công nhân, nơi mỗi tối những người mẹ cô độc nhìn ngắm con qua màn hình điện thoại và tranh thủ học thêm nghề mới, nuôi hy vọng tìm đường thoát khỏi cuộc sống khó khăn.
Bản thân cách lựa chọn phim chiếu cho cộng đồng cũng mang nhiều ý nghĩa. Tuần phim lần này còn có Những người kể chuyện phố cổ Hà Nội. Nhịp điệu chậm rãi, cách khai thác khá truyền thống: quang cảnh đặc trưng Hà Nội lồng ghép với những đoạn phỏng vấn nghệ sĩ, nên ban đầu tôi không mấy ấn tượng. Điều khiến tôi xúc động hẳn là nhân vật chính của phim — nhiếp ảnh gia Quang Phùng vừa qua đời ít lâu. Dáng vẻ của ông một tay chống gậy, một tay cầm chiếc Leica đi dạo quanh hồ Gươm và ngõ xóm Hạ Hồi đã trở thành một điều để nhớ. Nhạc mở đầu là bài “Hướng về Hà Nội” bản không lời. Lúc phim được chọn chiếu, tôi biết nhiều người cũng đang hướng về Hà Nội khi nghe tin thành phố đang trải qua nhiều đổi thay.
Những tác phẩm tại các tuần phim thường mang những đề tài sẽ khó tìm thấy ở phim thương mại. Nguồn ảnh: Phim Những người kể chuyện phố cổ Hà Nội.
Bộ phim để lại nhiều câu hỏi, làm sao để kể chuyện về một thành phố, lưu giữ kí ức di sản. Và tuần liên hoan phim chật kín khán giả cũng là lời nhắc về việc tạo ra không gian và sự hứng khởi với hoạt động văn hóa với công chúng. Sau quãng 10 năm, L’Espace ngày nào đã đổi địa điểm, rồi chính tôi cũng xa thành phố đã lâu. Nhưng dù ở đâu, những buổi chiếu phim cộng đồng với tôi vẫn là một niềm vui “bình dân” và gần gũi, nuôi dưỡng niềm yêu thích văn hóa một cách bền bỉ.
