Tọa lạc giữa đại lộ Nguyễn Huệ sầm uất, tòa nhà Sun Wah Tower mang dáng dấp của một khối kiến trúc hiện đại, minh chứng cho dòng chảy kinh tế toàn cầu và sự hội nhập mạnh mẽ của Việt Nam. Thế nhưng, cũng chính tại mảnh đất này chỉ 150 năm trước, một chiếc máy chém từng được dựng lên để thi hành án theo lệnh của chính quyền thuộc địa ngay trước Tòa Hòa giải (Justice de paix).
Tháp Sun Wah năm 2015 (trái) và Tòa Hòa giải, mở cửa năm 1875 (phải). Nguồn ảnh: Historic Vietnam.
Khung cảnh lịch sử ấy hiện lên sống động qua những nét vẽ đầy màu sắc trên tấm bản đồ quy hoạch Sài Gòn năm 1882. Nhờ dự án Vietnam Map Archive (VMA) - Lưu trữ Bản đồ Việt Nam, người ta có thể bước qua ranh giới giữa quá khứ và hiện tại chỉ bằng một cú chạm nhẹ trên máy tính hay điện thoại. VMA không đơn thuần là kho chứa ảnh tĩnh. Dự án này chọn cách "neo" những tấm bản đồ cũ lên nền bản đồ hiện đại, giúp người dùng thực hiện chuyến du hành thời gian khi chồng ghép hàng thế kỷ lịch sử lên chính vị trí họ đang đứng.
Bản đồ quy hoạch Sài Gòn năm 1882, tư liệu lưu trữ của Thư viện Quốc gia Pháp. Người quan sát tinh ý sẽ nhận ra Nguyễn Huệ không phải là đường phố lát đá mà là một con kênh. Nguồn ảnh: Thư viện Quốc gia Pháp.
Tuệ, người đồng sáng lập VMA, hẹn gặp tôi tại một quán cà phê Highlands ngay gần Nguyễn Huệ. Anh muốn chúng tôi vừa nhâm nhi cà phê, vừa quan sát tòa tháp trước mặt, đồng thời ngược dòng thời gian qua những tấm bản đồ trên màn hình. Tôi gặp Tuệ vài tuần trước tại hội thảo Engaging with Vietnam, nơi anh giới thiệu dự án với các học giả. Từ đó, tôi đã nghiền ngẫm đâu đó 20 tấm bản đồ của dự án, trải dài từ năm 1791 đến nay. Qua đó, tôi nhận ra vị trí quán cà phê yêu thích của mình từng là một vùng đầm lầy chằng chịt, và thấy được cảnh chợ trung tâm thành phố từng nằm gần bờ sông trước khi chợ Bến Thành “mới” được khởi tạo.
Chợ cũ trên đại lộ Charner, nay là đường Nguyễn Huệ được xây dựng năm 1982 (trái) và địa điểm chợ mới tại đầm lầy Bồ Rệt (Marais Boresse) như hình ảnh năm 1898. Nguồn ảnh: trang Flickr manhhai.
Tôi hẹn gặp Tuệ định bụng tìm thêm vài chi tiết hay ho về thành phố, nhưng những gì anh kể còn mở ra những góc nhìn sâu sắc hơn thế. Chẳng hạn như giai thoại về Vương Thái, vị thương gia giàu nức tiếng thế kỷ 19 từng sở hữu xưởng thuốc phiện và cả xưởng gạch xây nên Nhà thờ Đức Bà. Qua lời Tuệ, tôi nhận ra bản đồ chính là bộ khung nâng đỡ cho linh hồn của một thành phố. Với sứ mệnh bảo tồn và nuôi dưỡng linh hồn ấy, VMA mở ra một không gian không giới hạn, làm giàu thêm vốn hiểu biết cho sinh viên, học giả, du khách hay bất kỳ ai trót mang lòng yêu sử liệu và những mẩu chuyện xưa.
Dinh thự của Vương Đại bên bờ sông Sài Gòn khi được xây dựng (trái) và khi được chính quyền Pháp mua lại vào năm 1882 để làm trụ sở Cục Hải quan và Thuế (Direction des Douanes et Régies) (phải). Nguồn ảnh: Historic Vietnam.
Có một tình yêu bản đồ nồng nàn
“Mình thích bản đồ cổ, trước hết là vì chúng quá đẹp.” Tuệ là nhà báo dữ liệu tại VnExpress và đang theo học thạc sĩ Chính sách công ở Đại học Fulbright, nhưng phần lớn kiến thức chuyên môn đều do anh tự mày mò. Chính lòng say mê bản đồ cùng khao khát tìm hiểu kiến thức đa ngành đã thôi thúc Tuệ bắt tay vào dự án này từ khoảng một năm trước, khi anh tranh thủ những lúc rảnh rỗi chỉ vì “muốn học cách làm việc với bản đồ.”
Minh họa cách dùng nền tảng VMA.
Cũng như Tuệ, Saigoneer không khỏi tiếc nuối trước sự biến mất đột ngột của tài khoản Flickr manhhai, nơi từng lưu giữ hàng nghìn bức ảnh tư liệu quý giá về Việt Nam. Trong thư ngỏ của những người sáng lập VMA, Tuệ chia sẻ: “Sự biến mất của bộ sưu tập trên Flickr manhhai là một hồi chuông cảnh tỉnh đối với tôi.” Từ đó, anh nhen nhóm tầm nhìn về VMA như một sự giao thoa giữa tiếp cận mở, bảo tồn lịch sử và kể chuyện bằng hình ảnh. “Chúng tôi là một nhóm các nhà nghiên cứu trẻ đang nỗ lực xây dựng mái nhà cho những mảnh ký ức lạc lõng. Mong muốn của nhóm rất đơn giản: một nơi vừa an toàn như kho lưu trữ chuyên nghiệp, vừa mở cửa tự do như internet. Một thư viện của cộng đồng, vì cộng đồng.”
Trong khi nhiều bản đồ tập trung vào khu trung tâm Sài Gòn, một số bản đồ mở rộng phạm vi ra bên ngoài như bản đồ này từ năm 1923. Nguồn ảnh: Thư viện Quốc gia Pháp.
Ngay từ những ngày đầu, Tuệ đã tập hợp được một đội ngũ tình nguyện viên với nhiều chuyên môn khác nhau để cùng hiện thực hóa mục tiêu của VMA. Trong thư ngỏ, nhóm khẳng định: “Sứ mệnh của chúng tôi là tạo ra một không gian chung cho di sản. Nhóm tin rằng lịch sử không nên là câu chuyện riêng của các chuyên gia, mà phải là một cuộc trò chuyện đa chiều. Bạn có thể có một tấm bản đồ cũ từ đời ông; một nhà nghiên cứu ở Pháp có thể giữ một tài liệu hiếm. Và một sinh viên ở Hà Nội có thể đặt ra câu hỏi kết nối cả hai lại với nhau. VMA muốn trở thành không gian để cuộc trò chuyện đó diễn ra. VMA mong một ngày nào đó, một bạn trẻ ở Huế có thể mở tấm bản đồ của 70 năm trước, tìm thấy con đường bà mình từng sống và lần đầu tiên nhìn thấu thế giới qua đôi mắt của bà. Đó chính là phép màu mà nhóm đang nỗ lực tạo dựng.”
Bản đồ Plan de la rivière de Saïgon năm 1791 chỉ là những nét vẽ thưa thớt về các dòng sông và cửa sông không mấy chuẩn xác. Vì không thể hiện được đường xá lại còn đặt sai vị trí nhiều dòng nước, ban đầu nhóm định loại tấm bản đồ này ra khỏi dự án. Giữa hàng trăm lựa chọn khác, Tuệ muốn khắt khe hơn để tránh làm người dùng bị choáng ngợp. Thế nhưng, các thành viên khác trong nhóm không đồng ý, họ cho rằng vì đây là một trong những bản phác thảo đầu tiên của phương Tây về thành phố nên nó có giá trị lịch sử riêng. Trước khi người Pháp tạo ra những thay đổi lớn ở vùng đất này, họ phải tìm đường vào đây, và con đường đó chính là sông ngòi. Dù còn nhiều lỗi, tấm bản đồ vẫn kể lại được một phần tiến trình phát triển của Sài Gòn suốt nhiều thế kỷ qua. Cuối cùng, những người làm nghiên cứu của VMA đã thuyết phục được cả nhóm và tấm bản đồ hiện đã có mặt trong dự án.
Bản đồ sông ngòi Sài Gòn năm 1791. Nguồn ảnh: Thư viện Quốc gia Pháp.
Nhóm hiện có khoảng 10 tình nguyện viên, bao gồm cả Tuệ, chia thành các bộ phận: bản đồ, nghiên cứu, kỹ thuật và vận hành. Mỗi người đều cố gắng dành ít nhất 10 tiếng mỗi tuần cho công việc chuyên môn. Trong khi một số người miệt mài lục tìm trong các kho lưu trữ, tài liệu lịch sử và những nguồn uy tín như trang Historic Vietnam của Tim Doling, thì những người khác tập trung xây dựng hệ thống kỹ thuật, số còn lại chuyên tìm kiếm và thẩm định các bản đồ mới. Hiện có nhiều kho lưu trữ trực tuyến rất giá trị như David Rumsey hay Thư viện Quốc gia Pháp. Để một tấm bản đồ được chọn đưa lên VMA, nhóm phải dựa trên nhiều tiêu chí khắt khe như độ chi tiết, tính chính xác, sự mới mẻ, mục đích sử dụng và các thông tin chú giải. Vì bản đồ được lưu dưới dạng file ảnh, nhóm phải bổ sung thêm thông tin về tọa độ và các địa danh cố định để các tấm bản đồ có thể khớp nối và hiển thị tương quan với nhau.
Quá trình tìm kiếm tư liệu cũng hé mở nhiều sự thật bất ngờ trong giới sưu tầm bản đồ. Tại Việt Nam, không thiếu những tấm bản đồ gốc nằm trong các bộ sưu tập tư nhân hoặc đang được rao bán, nhưng đáng tiếc là chủ sở hữu thường không sẵn lòng cho dự án mượn để số hóa. Thế mới thấy, tri thức đôi khi vẫn bị kìm hãm bởi bài toán thương mại. Bên cạnh đó, còn một vấn đề sâu xa hơn: hầu hết bản đồ trên VMA hiện nay đều có nguồn gốc từ phương Tây. Điều này vừa phản ánh, vừa vô tình góp phần vào sự bất bình đẳng trong tiếp cận lịch sử.
Tuệ chia sẻ: “Bản đồ là sự thể hiện quyền lực; ai vẽ bản đồ, người đó nắm quyền lực.” Đây cũng là lý do vì sao nhóm bắt đầu với những tấm bản đồ do người Pháp vẽ, đơn giản vì chúng dễ tiếp cận và có độ chính xác cao nhất theo tiêu chuẩn hiện đại. Dù vậy, góc nhìn của người Việt vẫn là mảnh ghép không thể thiếu. Dù thực tế buộc phải ưu tiên nguồn tư liệu nước ngoài, nhóm vẫn đang nỗ lực tìm kiếm các nguồn bản địa, vốn mang một hệ thống tư duy rất riêng khi vẽ bản đồ dựa vào các vì sao.
Bản đồ quy hoạch An Nam Hà Nội giai đoạn 1876–1883. Nguồn ảnh: Thư viện Quốc gia Pháp.
Ngoài việc dựa vào các tinh tú, những người vẽ bản đồ phương Đông xưa còn có một cách hình dung rất riêng về thế giới. Ở đó, kích thước của các công trình hay cảnh quan thiên nhiên thường được vẽ dựa trên tầm quan trọng của chúng thay vì diện tích thực tế. Tôi tôi thấy rõ điều này khi Tuệ chạy thử phiên bản Hà Nội cho tôi xem: tòa thành hiện lên khổng lồ, lấn lướt cả những vùng xung quanh để nhấn mạnh vai trò trung tâm của nó, bất kể kích thước thực tế của những bức tường thành có ra sao.
“Thể xác và tâm hồn”
Nếu những con đường, cây cầu hay tòa nhà hiện diện trên bản đồ là "thể xác" của một thành phố, thứ mà ta có thể quan sát thấy sự đổi thay qua năm tháng, thì theo lời Tuệ, tất cả sẽ trở nên vô nghĩa nếu ta không hiểu được "linh hồn" ẩn chứa bên trong.
Linh hồn ấy được dệt nên từ những chi tiết nhỏ nhặt, từ những lời kể và cả những cảm quan rất thực. Chẳng hạn như, bên trong một tòa nhà cụ thể, người ta từng buôn bán mặt hàng gì? Ai là chủ nhân thực sự của nó? Những người thuê nhà ngày ấy đã phải trả bao nhiêu tiền mỗi tháng? Vì lẽ gì mà nơi đó từng bị bỏ hoang rồi sau này lại được hồi sinh?
Và vượt qua những sự thật hiển nhiên đó, ta còn muốn biết vào lúc 6 giờ sáng, đường phố xung quanh đã vang vọng những thanh âm gì khi gánh hàng rong đi qua; hay giữa một buổi chiều hè oi ả, không gian nơi ấy mang mùi vị ra sao. Quan trọng hơn cả là những niềm hy vọng, những nỗi sợ hãi và cả những niềm vui của biết bao thế hệ từng gắn bó với mảnh đất này.
Việc bổ sung kiến thức sẽ giúp những hình ảnh tĩnh, như bản đồ năm 1902 này, có thêm câu chuyện thay vì chỉ kiến trúc. Nguồn ảnh: David Rumsey.
Việc bồi đắp những chi tiết này từ các nguồn tư liệu gốc là bước then chốt để biến VMA thành một điểm hẹn tri thức, đúng như tinh thần mà nhóm đã gửi gắm trong thư ngỏ: “Hiện tại, mỗi tấm bản đồ đều được gắn tọa độ tỉ mỉ, được nghiên cứu tận tâm, lưu trữ hiệu quả và trình bày đẹp mắt trước công chúng. Bước tiếp theo, chúng tôi sẽ xây dựng một hệ thống để cộng đồng có thể đóng góp một cách dễ dàng mà vẫn đảm bảo được chất lượng. Nói cách khác: đội ngũ nòng cốt sẽ đóng vai trò dựng lên khung nhà, sắp sẵn các kệ tủ với quy trình chuẩn chỉnh và luôn thắp sáng đèn, sau đó, chúng tôi mời các bạn cùng đến để lấp đầy ngôi nhà ấy.”
Kiến thức bổ sung sẽ giúp người dùng trải nghiệm VMA tốt hơn, như với ví dụ đường Nguyễn Huệ này.
Với nền tảng kiến thức từ sử học, xã hội học, nhân chủng học cho đến các ngành khoa học xã hội khác, chính các thành viên trong nhóm đã thuyết phục Tuệ rằng dự án cần được bồi đắp thêm nhiều nguồn tư liệu khác như hình ảnh, báo chí, hồ sơ công vụ và cả những dòng nhật ký. Công cuộc đi tìm “linh hồn” cho những “thể xác” bản đồ này đòi hỏi một quá trình nghiên cứu sâu rộng mà nhóm đang nỗ lực thực hiện. Sau khi hoàn tất, khối tư liệu này sẽ được đưa lên hệ thống để bất kỳ ai cũng có thể tìm kiếm và tra cứu ngay trên giao diện của VMA.
Cách tập hợp tư liệu đa dạng và cởi mở này giúp xóa bỏ quan niệm cũ kỹ rằng lịch sử chỉ xoay quanh những nhân vật tầm cỡ, những trận đánh hay những dấu mốc thời gian khô khốc. Tuệ khẳng định: “Thật thiếu sót nếu chỉ nhìn lịch sử như những mẩu chuyện rời rạc trong không gian.” Anh tin vào sức mạnh của mỗi cá nhân và những trải nghiệm đời thường trong việc thấu hiểu lịch sử thực thụ. Bởi chỉ khi nắm bắt được những chi tiết ấy, khi hình dung được cuộc sống của một người bình thường giữa lòng thành phố ra sao, ta mới bắt đầu chạm được vào linh hồn của nó.
Kho tàng tri thức vô biên giới
Trong khi quá trình đắp bồi "linh hồn" cho dự án vẫn đang tiếp tục, nhóm rất mong nhận được sự đồng hành từ mọi người. Bất kỳ ai cũng có thể liên hệ với VMA để chia sẻ những tấm bản đồ, hình ảnh, tài liệu, các bài nghiên cứu hay đơn giản là những ý tưởng và thắc mắc của mình. Đội ngũ nghiên cứu của VMA sẽ đóng vai trò thẩm định mọi tư liệu trước khi đăng tải, nhưng xét cho cùng, đây vẫn là một dự án của cộng đồng. “Mọi người đều có thể tìm thấy niềm vui khi sử dụng và góp sức cùng dự án,” Tuệ chia sẻ.
Giá trị cốt lõi của VMA nằm ở tính cộng đồng và quyền tiếp cận hoàn toàn miễn phí. Vốn là người tin tưởng vào sự tự do của tri thức, tương tự tinh thần của các dự án như LibGen hay Anna’s Archive, Tuệ muốn đảm bảo rằng những hiểu biết chung phải đến được với tất cả mọi người, thay vì chỉ nằm trong tay những ai có đặc quyền tiếp cận kho lưu trữ của chính phủ hay giới học thuật. Với nguyên tắc đó, nhóm hy vọng người dùng không chỉ ghé thăm dự án như những vị khách thụ động, mà sẽ cùng tham gia như những “đồng tác giả” để viết tiếp câu chuyện lịch sử và xây dựng nên trải nghiệm này.
Tuy nhiên, cởi mở không có nghĩa là lơ là tính chính xác. Để bảo vệ giá trị học thuật của kho lưu trữ, VMA duy trì một đội ngũ nghiên cứu nội bộ và kết nối với mạng lưới chuyên gia để kiểm định các nội dung do cộng đồng đóng góp. Điều này đảm bảo mỗi dữ liệu, mỗi chi tiết đưa lên đều đáng tin cậy.
Để những thành quả chung này có thể tồn tại bền vững, VMA áp dụng tiêu chuẩn IIIF (International Image Interoperability Framework). Đây là chuẩn quốc tế về lưu trữ số mở, giúp các bản đồ, hình ảnh hay sách quét được bảo tồn nguyên vẹn và tương thích với các hệ thống nghiên cứu trong tương lai. Hơn thế nữa, để đảm bảo công sức của nhóm không bị biến mất như trường hợp của tài khoản manhhai, mọi thông tin đều được lưu trữ tại ít nhất ba địa điểm độc lập, bao gồm cả Internet Archive.
Trang chủ VMA.
VMA không có giới hạn cho những đích đến tiếp theo. Tuệ hào hứng chia sẻ về những dự định tương lai, từ những việc nhỏ như dùng nhật ký của tiền nhân để vẽ lại cuộc đời họ trên bản đồ, hay tạo ra những bản chỉ dẫn địa điểm cho các tác phẩm văn học lấy bối cảnh thành phố. Nhưng táo bạo hơn cả là tham vọng tái hiện lịch sử qua không gian 3D. Tuệ mơ về một ngày ta có thể cầm trên tay “tấm vé” lên chuyến tàu hỏa từ thế kỷ 19, đeo kính thực tế ảo và thấy mình đang đứng giữa một Sài Gòn thời kỳ rực rỡ nhất, nơi từng chi tiết kiến trúc cho đến phong thái, trang phục của người xưa hiện ra sống động ngay trước mắt.
Dù giấc mơ 3D ấy còn xa, nhưng mỗi mảnh ghép dữ liệu được bồi đắp lúc này đều là một bước tiến quan trọng. Với Tuệ, đây chính là lúc thích hợp nhất để đưa VMA đến với mọi người, bởi khi “phần thân” của dự án đã dần thành hình, nó sẽ là nguồn cảm hứng để cộng đồng cùng tham gia sáng tạo. Bức thư ngỏ của Tuệ khép lại bằng những lời đầy tâm huyết:
“Nếu bạn là sinh viên, bạn không cần phải là một chuyên gia, chỉ cần trí tò mò của bạn là quá đủ. Nếu bạn là nhà nghiên cứu hay nhà sưu tầm, hãy cân nhắc chia sẻ dù chỉ một câu chuyện, một tấm bản đồ. Hãy cùng nhau bắt đầu một cuộc trò chuyện. Còn nếu bạn đơn giản là tin vào ý tưởng này, sự ủng hộ của bạn dưới bất kỳ hình thức nào cũng đều là nguồn nhiên liệu quý giá để chúng mình bước tiếp. Hãy cùng nhau xây dựng một không gian chung cho di sản của chính chúng ta.”
Bạn đọc có thể liên hệ với nhóm qua website VMA hoặc email.
