Tuyến đường sắt Sài Gòn - Mỹ Tho khánh thành ngày 20/7/1885, chính thức trở thành tuyến xe lửa đầu tiên của xứ Đông Dương.
Ban đầu, người Pháp ấp ủ một đại dự án đường sắt nối liền khắp Đồng bằng sông Cửu Long, trong đó bao gồm tuyến Sài Gòn - Mỹ Tho. Dù quy hoạch tổng thể về sau bị hủy bỏ, bản thân quá trình thi công tuyến Sài Gòn - Mỹ Tho cũng trải qua vô vàn trở ngại do những tranh chấp gay gắt giữa nhà thầu và chính quyền thuộc địa.
Công nhân nghỉ ngơi ở công trường.
Vấn đề lớn nhất nằm ở việc nhà thầu Eiffel (Maison Eiffel) không thể khắc phục triệt để tình trạng sụt lún đường ray trên nền đất yếu. Yếu điểm này đã gây ra hàng loạt vấn đề kỹ thuật với hệ thống đường dẫn lên ba cây cầu sắt tại Bình Điền, Bến Lức và Tân An.
Cầu sắt Tân An vào cuối thế kỷ 19.
Năm 1888, chính quyền thuộc địa quyết định thu hồi quyền khai thác từ đơn vị vận hành ban đầu là Công ty Đường sắt Bảo hộ Thuộc địa Pháp (Compagnie des Chemins de Fer Garantis des Colonies Françaises CCFGCF). Việc quản lý sau đó được chuyển giao cho công ty đang điều hành hệ thống xe điện Sài Gòn là Société Générale des Tramways à Vapeur de Cochinchine (SGTVC). Đến năm 1911, khi SGTVC giải thể, tuyến đường chính thức được sáp nhập vào Réseaux Non Concédés — mạng lưới đường sắt do Phủ Toàn quyền Đông Dương trực tiếp quản lý.
Trong suốt chiều dài hoạt động, hệ thống đường ray loại 20kg/m nguyên bản chưa từng được cải tạo. Hạn chế về hạ tầng này khiến tuyến Sài Gòn - Mỹ Tho chỉ đáp ứng được tải trọng của các loại đầu máy và toa xe hạng nhẹ.
Đầu máy hơi nước Vaico.
Bước sang thập niên 1930, giao thông đường bộ phát triển, bắt đầu tạo ra áp lực cạnh tranh gay gắt, làm sụt giảm nghiêm trọng cả lượng hành khách lẫn doanh thu đường sắt. Để ứng phó, giới chức trách đã loại bỏ các đoàn tàu chở khách kéo bằng đầu máy hơi nước truyền thống, thay thế bằng dòng toa xe chạy diesel Renault ABH-2 có công suất 300 mã lực.
Một toa xe Renault ABH-2 trên tuyến Sài Gòn - Mỹ Tho.
Vào thời kỳ Chiến tranh Đông Dương, quân đội viễn chinh bắt đầu trưng dụng nhánh đường sắt này để vận chuyển binh lực và khí tài phục vụ các chiến dịch đàn áp căn cứ cách mạng miền Nam. Mặc dù lực lượng Việt Minh đã nhiều lần tấn công, phá hủy nặng nề đường ray và cầu cạn, phía Pháp vẫn tiến hành sửa chữa chớp nhoáng để duy trì giao thông thông suốt trong toàn bộ cuộc chiến.
Đến những năm 1950, mạng lưới đường bộ tại Đồng bằng sông Cửu Long đã mở rộng đáng kể. Tuyến đường sắt Sài Gòn - Mỹ Tho, vốn đã xuống cấp do thiếu hụt vốn đầu tư, ngày càng bộc lộ sự yếu thế trước tốc độ vận chuyển vượt trội của xe tải và xe khách. Đứng trước tình trạng thua lỗ kéo dài, Sở Hỏa xa Việt Nam (HXVN) đành đưa ra quyết định đình chỉ hoạt động. Chuyến tàu cuối cùng từ Sài Gòn đi Mỹ Tho chính thức lăn bánh vào ngày 30/6/1958.
Tuy nhiên, lịch sử của tuyến đường vẫn chưa hoàn toàn chấm dứt. Cụm đường ray nối Sài Gòn với Chợ Lớn (km số 6) và Phú Lâm (km số 8) vẫn được duy trì sau năm 1958. Nhánh này tiếp tục hoạt động ngắt quãng với vai trò tuyến vận tải hàng hóa nội đô cho đến ít nhất là năm 1970.
Tim Doling là tác giả của cẩm nang du lịch Exploring Huế (Nhà Xuất Bản Thế Giới, Hà Nội, 2018), Exploring Saigon-Chợ Lớn (Nhà Xuất Bản Thế Giới, Hà Nội, 2019), Exploring Quảng Nam (Nhà Xuất Bản Thế Giới, Hà Nội, 2020) và The Railways and Tramways of Việt Nam (White Lotus Press, 2012). Để tìm hiểu thêm các thông tin về lịch sử Sài Gòn, độc giả có thể ghé thăm website của ông tại historicvietnam.com.
