Ngày 9/9/1883, một làn khói mang theo điềm gở phủ kín bầu trời kinh thành Huế. Ánh mặt trời ngả sang màu xanh lục dị thường, khiến vạn vật trên đường phố chẳng còn đổ bóng. Một lòng tin sự chính danh của bậc đế vương gắn liền với “Thiên mệnh,” triều đình nhà Nguyễn không khỏi rúng động trước cảnh tượng kỳ quái ấy. Ba vị đại thần tức tốc dâng sớ can gián, mong nhà vua tu tỉnh đức hạnh để vãn hồi lòng trời. Hơn cả một thảm họa thiên nhiên phương xa, bóng đen bao trùm kinh thành năm ấy đã khơi mào cho những toan tính chính trị cung đình, giữa thời khắc thực dân Pháp đang ráo riết xâm lược bờ cõi Đại Nam.
Làn khói u ám ngày hôm đó bắt nguồn từ đảo Krakatoa ở eo biển Sunda, nằm cách Sài Gòn chưa đầy 2.000km về phía Nam. Thuộc Vành đai lửa Thái Bình Dương, quần thể núi lửa Krakatoa bắt đầu rung chuyển vào ngày 20/5/1883. Khi đó, một trận động đất mạnh mẽ đã lan đến tận thủ phủ Batavia của xứ Đông Ấn Hà Lan (nay là Jakarta, Indonesia), làm rung chuyển nhà cửa và vỡ nát cửa kính. Hôm sau, những cột hơi nước trắng xóa cùng khói đen đặc quánh cuộn trào từ nhiều miệng hố trên đảo. Đá nóng chảy thiêu rụi toàn bộ thảm thực vật xanh tươi ven sườn núi. Tình trạng âm ỉ này kéo dài suốt mùa hè. Đến cuối tháng 8, thuyền bè không còn qua lại được eo biển này nữa. Đá bọt và tro bụi từ trên trời trút xuống xối xả đe dọa người đi biển. Cứ cách vài giờ đồng hồ, những tiếng nổ chát chúa lại vang lên quanh đảo.
Bản đồ Đông Nam Á năm 1801 của nhà bản đồ học người Anh, John Cary. Đảo Krakatoa nằm ở góc dưới bên trái, giữa đảo Sumatra và Java. Dấu định vị do Saigoneer thêm vào. Nguồn ảnh: Wikimedia.
Buổi sáng ngày 27/8, Krakatoa chính thức bước vào giai đoạn bùng nổ cực đại. Âm thanh kinh hoàng từ vụ nổ đã xé toạc màng nhĩ của các thủy thủ tàu Anh neo đậu cách đó hơn 60km. Chấn động từ tâm chấn còn tạo ra một luồng sóng xung kích lan truyền quanh Trái Đất tới 3 vòng. Hậu quả của vụ phun trào đã khiến gần 70% diện tích hòn đảo bị xóa sổ. Những dòng nham thạch thiêu rụi hàng loạt thị trấn tại Sumatra, tước đi sinh mạng của hơn 4.000 người. Chưa hết, cơn sóng thần dư chấn đã nhấn chìm thành phố cảng Merak lân cận và càn quét đến tận vùng ven biển Nam Phi xa xôi.
Ước tính có ít nhất 21km³ khí và tro bụi bị hất tung lên không trung. Tới tầng khí quyển, các luồng gió cực mạnh đã cuốn khối vật chất khổng lồ này trôi dạt về phương Tây, tạo nên hiện tượng mà giới khí tượng học đương đại gọi là “dòng tia.” Theo ghi chép của nhà khí tượng học người Anh Rollo Russell, mây tro bụi bay đến đâu liền che khuất ánh sáng mặt trời đến đó, làm cho vầng thái dương đổi sang sắc xanh lục, nhuộm bầu trời ban ngày thành màu xám tro tăm tối rồi ngả sang màu đỏ ối khi hoàng hôn buông xuống. Sau 2 tuần chu du quanh địa cầu, đám khói tiến vào bầu trời Việt Nam vào đầu tháng 9, dẫu đã phân tán bớt, nhưng vẫn còn rất dày đặc.
Hình ảnh từ vệ tinh thời tiết Himawari-8 của Nhật Bản ghi lại cảnh núi lửa Hunga Tonga-Hunga Haʻapai phun trào năm 2022. Vụ phun trào này có quy mô tương đương với thảm họa Krakatoa. Nguồn ảnh: EUMETSAT.
Cùng thời điểm thiên tai ập đến, nhà Nguyễn cũng đang chao đảo trước sự bành trướng của thực dân Pháp. Khi vua Tự Đức băng hà vào tháng 7/1883, quân đội Pháp đã lợi dụng thời cơ chuyển giao quyền lực để gia tăng áp lực quân sự. Ngày 18/8, Đô đốc Amédée Courbet chỉ huy lực lượng hải quân tiến hành tấn công hệ thống pháo đài tại cửa Thuận An, cửa ngõ trọng yếu trên sông Hương dẫn thẳng vào kinh thành Huế. Cuộc oanh tạc kéo dài 3 ngày không chỉ gây tổn thất cho lực lượng phòng thủ nhà Nguyễn, mà còn khiến đại thần Trần Thúc Nhẫn uất ức gieo mình xuống sông tuẫn tiết.
Thừa thắng xông lên, giặc Pháp tiếp tục chọc sâu vào đất liền. Cao ủy François-Jules Harmand gửi tối hậu thư tới cung đình Huế, đe dọa sẽ kết liễu vương triều nếu còn tiếp tục kháng cự. Dưới áp lực chính trị và quân sự, đại diện của vua Hiệp Hòa đã ký kết hòa ước với thực dân Pháp vào ngày 25/8, cũng là thời điểm ngọn núi Krakatoa gào thét dữ dội nhất. Văn kiện này đã chính thức thiết lập quyền bảo hộ của Pháp trên toàn lãnh thổ, tước đoạt quyền tự chủ ngoại giao của triều đình, đồng thời sáp nhập tỉnh Bình Thuận vào Nam Kỳ. Dẫu sau này đôi bên có sửa đổi một vài điều khoản vào năm 1884, bản hiệp ước này về cơ bản đã khép lại hoàn toàn thời kỳ độc lập và tự chủ của quốc gia.
Trở lại buổi sáng định mệnh ngày 27/8. Báo cáo gửi Hội Hoàng gia Anh của sĩ quan Richard Strachey ghi nhận rằng, ngay khi Krakatoa phát nổ, một đợt sóng âm dữ dội đã vang vọng tới tận mũi St. Jacques (nay là Vũng Tàu, cách tâm chấn 1.800 km) và Sài Gòn (cách 1.873 km). Strachey nhắc đích danh hai vùng đất này khả năng cao là vì Nam Kỳ đã rơi hoàn toàn vào tay thực dân, có sự hiện diện của người châu Âu đông đảo hơn hẳn các địa phương khác. Nhưng do sóng xung kích đã đi quanh trái đất tới 3 lần, có khả năng người dân ở những khu vực khác trên cả nước cũng đã nghe thấy tiếng nổ lạ. Sức lan tỏa của thanh âm này cũng được ghi nhận trong cuốn Notes sur l’Annam (Ghi chép về An Nam) của nhà thám hiểm Etienne Aymonier. Trong phần viết về Khánh Hòa xuất bản năm 1885, Aymonier tường thuật:
Khó có thể kiểm chứng tường tận phản ứng của bách tính thuở ấy, nhưng theo báo cáo của Richard Strachey, tại Singapore, đường dây điện thoại tê liệt hoàn toàn đến 3 giờ chiều; người ta phải gào lên mới nghe thấy nhau, nhưng tuyệt nhiên “không hiểu nổi lấy một câu.” Cách đó hơn 2.000 km, tại thị trấn Bogawantalawa (Sri Lanka), tiếng nổ “dội về từ hướng đông bắc liên hồi, từ tờ mờ sáng đến tận 4 giờ chiều” chẳng khác chi tiếng đại bác.
Xa tận phía nam Tây Úc, báo chí đương thời ghi nhận cảnh tượng người dân hoang mang trước loạt âm thanh hệt như pháo trận, kéo dài “ngắt quãng đến tận 4 giờ chiều thứ Hai [27/8].” Có lúc, chỉ trong 1 phút mà vang lên 3 tiếng nổ liên tiếp, tuy thông thường thì cách nhau vài phút. Từ những ghi chép ấy, hoàn toàn có cơ sở để tin rằng không riêng gì ở Bình Thuận, mà người dân khắp cả nước đều đã nghe thấy tiếng gầm thét kinh thiên động địa của ngọn núi lửa. Cộng hưởng nỗi ám ảnh từ cuộc oanh tạc ở Thuận An, chuyện lòng dân bất an âu cũng là điều dễ hiểu.
Hai tuần sau đó, bầu trời bỗng nhuộm một sắc màu ma quái, vầng thái dương cũng đánh mất vẻ rực rỡ thường ngày. Trong bộ quốc sử Đại Nam thực lục, các sử quan đã chép lại cảnh tượng lạ thường ngày hôm đó như sau:
Tôn Thất Thuyết, Nguyễn Văn Tường và Trần Tiễn Thành là những phụ chính đại thần được vua Tự Đức gửi gắm trọng trách phò tá vương triều khi ngài qua đời mà không có con nối dõi. Ban đầu, họ suy tôn hoàng tử Ưng Chân (con nuôi vua Tự Đức) lên ngôi báu, lấy niên hiệu Dục Đức. Thế nhưng, ngai vàng còn chưa ấm chỗ, chỉ 3 ngày sau, Tôn Thất Thuyết và Nguyễn Văn Tường đã ra tay phế truất nhà vua. Cáo buộc Dục Đức tự ý xóa bỏ di chiếu của tiên đế, hai vị quyền thần kết tội ông là kẻ bất hiếu, không còn xứng đáng với ngôi vị quân vương.
Đến ngày 30/7, họ đưa Hiệp Hòa, em trai vua Tự Đức, lên ngôi. Song, do nơm nớp lo sợ cho sinh mạng lẫn ngai vàng, vua Hiệp Hòa đã chủ động thỏa hiệp với chính quyền Pháp. Động thái này đi ngược hoàn toàn với lập trường tử chiến bảo vệ chủ quyền của Tôn Thất Thuyết và Nguyễn Văn Tường, khiến hai ông phẫn nộ tột cùng.
Mâu thuẫn chính trị lên tới đỉnh điểm khi vua Hiệp Hòa, dưới sự hậu thuẫn của Trần Tiễn Thành, đặt bút phê chuẩn bản hòa ước ngày 25/8. Nhận thấy sự nhượng bộ này là mối nguy hại quốc gia, Trần Tiễn Thành chọn cách cáo quan, lui về tư dinh ở bờ bắc sông Hương ở ẩn. Tới ngày 28/11, chớp thời cơ đại diện Pháp vắng mặt tại Huế, Nguyễn Văn Tường lập tức hạ lệnh bắt giam Hiệp Hòa với tội danh cấu kết với giặc ngoại bang. Vị vua xấu số sau đó bị ép uống thuốc độc và bức tử trong ngục tối. Và rồi đêm 30/11, Trần Tiễn Thành cũng bị sát hại tại nhà riêng. Dù hung thủ thực sự chưa bao giờ lộ diện, nhiều nhà sử học nghi vấn Tôn Thất Thuyết và Nguyễn Văn Tường đã chủ trương loại bỏ các đình thần mang tư tưởng hòa hoãn nhằm thống nhất ý chí chống Pháp trong nội bộ triều đình.
Tôn Thất Thuyết (trái) và Nguyễn Văn Tường (phải). Nguồn ảnh: Wikimedia.
Giữa lúc triều đình đang rối ren, phe cánh chia năm xẻ bảy, ba vị đại thần lại đồng lòng dâng sớ tâu về dị tượng trên trời. Bá quan văn võ xưa nay vẫn xem các hiện tượng thiên văn là điềm báo vận nước, song họ cũng rất sành sỏi mượn thiên ý để xoay chuyển thời cuộc. Liệu họ đang gác lại xích mích để lo cho đại cuộc, hay chỉ là cái cớ để Tôn Thất Thuyết và Nguyễn Văn Tường, những người từ lâu đã không thuận ý vua, mượn điềm trời để gây sức ép?
Trước đó, năm 1430, nhờ tài xem thiên tượng, Bùi Thì Hanh đã được vua Lê Thái Tông trọng dụng, giao giữ chức vụ đứng đầu Thái Sử Viện trước khi bị phế truất vì dự đoán sai nguyệt thực. Khi nghiên cứu Đại Việt sử ký toàn thư, sử gia Ho Peng Yoke cũng nhận thấy nhiều ghi chép về nhật, nguyệt thực không trùng khớp với thư tịch các nước láng giềng. Có khả năng các sử quan đời sau đã thêu dệt những chi tiết này nhằm phê phán vương triều đương thời; và lối ghi chép thêm thắt như vậy cũng tồn tại ở các triều đại Đông Á khác.
Xét từ góc độ này, có thể thấy Tôn Thất Thuyết và Nguyễn Văn Tường đã khéo léo tận dụng hiện tượng mặt trời xanh lục để tác động đến tâm lý vua Hiệp Hòa. Dù động cơ thực sự là gì, phản ứng run sợ của nhà vua cho thấy bản tấu sớ đã đạt hiệu quả. Tiếc rằng, một chút khiếp đảm ấy cũng không thể cứu nhà vua khỏi số phận bi thảm chỉ 3 tháng sau.
Tranh minh họa của William Ashcroft về cảnh hoàng hôn nhuốm màu kỳ dị sau thảm họa Krakatoa, nhìn từ London năm 1883. Nguồn ảnh: Bodleian Libraries/University of Oxford.
Krakatoa không phải là thảm họa núi lửa đầu tiên giáng xuống nhà Nguyễn. Năm 1815, núi lửa Tambora phun trào làm sụt giảm nhiệt độ toàn cầu, khiến khí hậu thế giới biến đổi suốt nhiều năm liền. Nếu như lúc đó ở châu Âu, mùa hè lạnh giá bão bùng vô tình khơi nguồn cảm hứng cho Mary Shelley chấp bút nên kiệt tác Frankenstein, thì tại Việt Nam, sự kiện này gây ra nạn đói diện rộng và làm bùng phát đại dịch thổ tả, tước đi sinh mạng hàng trăm ngàn người, trong đó có cả đại thi hào Nguyễn Du. Dẫu vậy, vương triều vẫn kiên cường vượt qua được giai đoạn này, phần lớn nhờ vào tài ứng biến nhạy bén của vua Minh Mạng. Ngài lập tức ban chiếu miễn giảm sưu thuế, xuất kho cứu tế và cung cấp thuốc men cho thần dân, dù bản thân cũng chưa tường tận về căn bệnh quái ác kia.
Trái lại, Krakatoa ập đến giữa lúc triều đại đang chênh vênh bên bờ vực thẳm: bề trên là vị vua nhu nhược, bên ngoài là giặc xâm lược hăm he cướp nước. Do đó, mặc dù Krakatoa không tàn phá nặng nề như Tambora, đợt phun trào vẫn khiến cả triều đình lẫn bá tánh bàng hoàng. Dù các tài liệu của Etienne Aymonier có phản ánh đúng mức độ hoảng loạn của cư dân Bình Thuận hay không, và dù cho động cơ thực sự phía sau tờ sớ của Tôn Thất Thuyết và Nguyễn Văn Tường có là gì, thì thực tại vẫn vô cùng khắc nghiệt. Vị thế của vương triều không còn vững vàng như thời vua Minh Mạng; cùng với bản hòa ước được ký kết chỉ ít ngày trước đó, đất nước đang từng bước rơi vào cảnh lầm than.
Sau những biến động liên tiếp, Tôn Thất Thuyết và Nguyễn Văn Tường đã đưa vua Hàm Nghi, khi ấy chỉ mới 12 tuổi, lên kế vị ngai vàng. Trước thái độ hóng hách và yêu sách ngày càng ngạo ngược từ phía chính quyền thực dân Pháp, hai vị đại thần đã đi đến quyết định tử chiến. Đêm 4/7/1885, Tôn Thất Thuyết triển khai lực lượng tấn công quân Pháp với hy vọng xoay chuyển tình thế. Đáng tiếc, sở hữu hỏa lực vượt trội, quân giặc nhanh chóng tổ chức phản công và dìm kinh thành Huế trong biển lửa. Giữa tình thế ngặt nghèo, Tôn Thất Thuyết đành hộ giá hoàng đế trẻ rời khỏi kinh đô, đồng thời ban bố chiếu Cần Vương, hiệu triệu sĩ phu cùng nhân dân trên khắp các tỉnh thành cùng đứng lên kháng chiến.
Về phần Nguyễn Văn Tường, ông ở lại kinh thành để tìm cách thương thuyết khắc phục hậu quả, dẫn đến việc ông bị chính quyền thực dân bắt giữ và lưu đày đến đảo Tahiti. Trớ trêu thay, mảnh đất giam cầm ông những năm tháng cuối đời cũng là một hòn đảo được nhào nặn từ dung nham núi lửa. Ông trút hơi thở cuối cùng vào năm 1886 sau thời gian dài bạo bệnh. Cùng năm đó, ngọn núi lửa Tarawera thuộc New Zealand, vùng lãnh thổ lân cận nhất với Tahiti, cũng thức giấc và phun trào dữ dội. Không biết trong những ngày tháng bị lưu đày, liệu Nguyễn Văn Tường có từng hồi tưởng về vầng thái dương màu xanh lục năm xưa hay không?
