Từ sân bay Tân Sơn Nhất hướng về trung tâm thành phố, người đi đường gần như phải đi ngang qua nút giao Lăng Cha Cả nằm ở phía Nam sân bay. Thế nhưng ít ai biết rằng, ngay tại khu vực này từng tọa lạc một di tích quốc gia: khu lăng mộ của Giám mục Pigneau de Béhaine, nhân vật thường được người Việt gọi bằng danh xưng Giám mục Bá Đa Lộc hay Cha Cả.

Ảnh bìa: Khu lăng mộ vào năm 1966. Ảnh: Alan Beckler/ Tuổi Trẻ.

Bức họa Bá Đa Lộc do họa sĩ Maupérin vẽ trong chuyến sang Paris năm 1787 cùng Hoàng tử Cảnh, hiện lưu giữ tại Hội Thừa sai Paris.

Đức ông Pierre Joseph Georges Pigneau de Béhaine (1741–1799) lần đầu đến Việt Nam làm nhà truyền giáo cho Hội Thừa sai Paris vào cuối thập niên 1760. Khoảng năm 1775, ông thành lập một chủng viện trên đảo Phú Quốc. Tại vùng đất này, ông đã học thông thạo cả chữ Hán lẫn tiếng Việt, đồng thời cộng tác cùng các học giả Việt để biên soạn cuốn Dictionarium Anamitico-Latinum (Tự vị An Nam–Latinh, 1772) trước khi được bổ nhiệm làm Giám mục hiệu tòa Adran và Đại diện Tông tòa Đàng Trong vào năm 1774.

Năm 1777, chúa Nguyễn Phúc Ánh (sau này là Vua Gia Long) đến đảo Phú Quốc nương náu tại chủng viện của Pigneau. Là người duy nhất trong hoàng tộc Đàng Trong thoát khỏi cuộc truy sát của quân Tây Sơn, ông được Bá Đa Lộc cưu mang và sau này trở thành tri kỷ của vị giáo sĩ.

Suốt 15 năm tiếp theo, Bá Đa Lộc vừa là cố vấn thân cận, vừa là người hậu thuẫn cho Nguyễn Phúc Ánh trong chiến tranh với nhà Tây Sơn khi liên tục tìm kiếm nguồn viện trợ súng đạn cùng trang thiết bị quân sự cho lực lượng Chúa Nguyễn.

 Chân dung Hoàng tử Nguyễn Phúc Cảnh năm 7 tuổi, do Maupérin vẽ trong chuyến đi tới Paris cùng Bá Đa Lộc vào năm 1787, hiện được trưng bày tại Hội Thừa sai Paris.

Tháng 2/1787, Bá Đa Lộc sang Pháp, mang theo Hoàng tử kế vị Nguyễn Phúc Cảnh. Theo Hiệp ước Versailles ký ngày 21/11/1787, triều đình Louis XVI cam kết chi viện quân sự cho Nguyễn Phúc Ánh để đổi lấy một số đặc quyền kinh tế và nhượng địa tại Việt Nam. Dù vậy, do tình hình chính trị nước Pháp biến động, hiệp ước này chưa từng được thực thi. Bá Đa Lộc đành phải dùng số tiền tự vận động tại Pháp để chiêu mộ một lực lượng lính đánh thuê.

Khi Bá Đa Lộc trở lại Việt Nam vào năm 1789, Nguyễn Phúc Ánh đã lấy lại Gia Định. Đội ngũ sĩ quan Pháp do ông chiêu mộ mang theo nhiều vũ khí hiện đại, trực tiếp huấn luyện quân đội nhà Nguyễn về chiến thuật bộ binh tân tiến cũng như cách vận hành pháo binh hạng nặng. Xưởng đóng tàu được dựng ở Bến Nghé để lắp ráp hạm đội chiến thuyền, cùng hệ thống phòng thủ quy mô như Thành Gia Định xây dựng năm 1790, nơi nhà Nguyễn tạm d. Nhờ những cải cách quân sự trong thập niên 1790, Nguyễn Phúc Ánh liên tiếp chiến thắng các căn cứ Tây Sơn ở miền Trung, tạo đà cho thắng lợi chủ chốt vào năm 1801.

Trong suốt những năm 1790, khi Nguyễn Phúc Ánh dồn sức phản công Tây Sơn, Bá Đa Lộc giữ vai trò cố vấn tại triều đình Gia Định, đồng thời dạy dỗ Hoàng tử Cảnh.

Dinh Tân Xá ngày nay.

Trong các ghi chép (bằng tiếng Pháp) vào thập niên 1880, Trương Vĩnh Ký kể lại cuộc đời và những ngày cuối cùng của vị giám mục: “Sau khi từ Pháp trở về, Giám mục Adran sống ở Sài Gòn, trong căn nhà gọi là Dinh Tân Xá do Nguyễn Phúc Ánh dựng cho ông ở góc ngoài thành Gia Định, ngay vị trí kho thuốc súng [nay là Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh]. Giáo dân vùng Thị Nghè khi đó cũng có nhà thờ gần đấy, sát bờ Arroyo de l'Avalanche [rạch Thị Nghè] thuộc giáo họ Tân Sơn, chính là nơi đặt lăng mộ giám mục hiện nay.”

Thời gian này, bên cạnh việc dạy học cho Hoàng tử Cảnh, Bá Đa Lộc còn trực tiếp theo quân ra trận trong nhiều chiến dịch chống Tây Sơn, tiêu biểu như trận thủ thành Diên Khánh năm 1794.

Chính trong một chiến dịch như thế, trận hà thành Quy Nhơn năm 1799, “sau ba mươi ba năm bôn ba vất vả,” vị giám mục đã trút hơi thở cuối cùng vì bệnh kiết lỵ cấp tính.

Cửa chính thành Diên Khánh, Khánh Hòa nơi Bá Đa Lộc và Hoàng tử Cảnh từng được cử tới trấn cử.

“Chúa Nguyễn Phúc Ánh, quý mến vị chân phước đã hết lòng phụng sự mình, liền sai những thầy thuốc giỏi nhất đến chữa trị và tìm mọi cách cứu chữa. Hoàng tử Cảnh ngày nào cũng thăm thầy, còn bản thân Chúa Nguyễn dù đang quyết chiến trận hạ thành Quy Nhơn vẫn vài lần đích thân đến thăm người ơn vì nặng lòng báo đáp.”

Bá Đa Lộc qua đời ngày 9/10/1799 “trong vòng tay Linh mục Lelabousse, người đã đồng hành cùng ngài.” Nhận tin buồn, Nguyễn Phúc Ánh sai người gửi “một chiếc quan tài gấm lụa sang trọng để khâm liệm.”

Vào năm 1925, một học giả trích dẫn dòng văn bia tại Lăng Ngọc Hội cách Nha Trang 8km, cho rằng Bá Đa Lộc thực chất được an táng tại đây chứ không phải ở Gia Định. Dù vậy, các tài liệu khác của Pháp hoàn toàn không nhắc đến chi tiết này. Theo ghi chép của Trương Vĩnh Ký, ngày 10/10/1799, Hoàng tử Cảnh đã hộ tống linh cữu ông lên một trong những chiến thuyền của nhà Nguyễn và đưa về Gia Định an táng.

Về đến Gia Định ngày 16/10, linh cữu Bá Đa Lộc được quàn tại Dinh Tân Xá suốt một tháng. Hoàng tử Cảnh “tự coi mình như học trò kiêm con trưởng của thầy, chịu tang vô cùng chu đáo.” Hoàng tử cho dựng hành cung tạm đối diện Dinh Tân Xá, túc trực ngày đêm để đón tiếp quan lại từ khắp nơi trong nước “đến cử hành tang lễ trọng thể.”

Điếu văn tang lễ của Nguyễn Phúc Ánh được thêu trên lụa.

Kiến trúc sư người Pháp tên Barthélemy đã được giao trọng trách xây dựng lăng mộ theo kiến trúc triều Nguyễn tại làng Tân Sơn, trong khi Thái tử Cảnh đích thân lo liệu các nghi thức tang lễ chi tiết. Bất chấp chiến dịch vây hãm Quy Nhơn đang diễn ra ác liệt, chúa Nguyễn Phúc Ánh đích thân gác lại việc quân, giong buồm về phương nam đến Gia Định để dự tang lễ của Pigneau vào ngày 16/12/1799.

Trương Vĩnh Ký miêu tả lại đoàn đưa tang từ Dinh Tân Xá đến khu lăng mộ mới xây. Đoàn xuất phát vào khoảng 2 giờ sáng ngày 16/12/1799, dưới sự dẫn đầu của Hoàng tử Cảnh:

“Đi đầu đoàn đưa tang là cây thánh giá lớn kết bằng đèn lồng, tiếp theo là hàng loạt kiệu chạm trổ thếp vàng rực rỡ, mỗi kiệu do bốn người khiêng.” Kiệu thứ nhất rước tấm bia khắc bốn chữ vàng 皇天主宰 [Hoàng thiên chúa tể]. Kiệu thứ hai rước hình Thánh Phaolô, kiệu thứ ba rước hình Thánh Phêrô là quan thầy của Giám mục Adran. Kiệu thứ tư rước hình Thiên thần Bản mạng và kiệu thứ năm rước hình Đức Mẹ.

Tiếp đó là bức trướng lớn dài chừng 15 thước làm bằng gấm, thêu chữ vàng ghi lại những tước vị mà Vua Pháp và Chúa Đàng Trong ban tặng cho Giám mục Adran, cùng các phẩm trật giáo hội của ông.

Theo sau là chiếc kiệu rước phẩm phục giám mục gồm gậy mục phước và mũ miện, được rước ngay trước linh xa.

Bức ảnh thập niên 1960 ghi lại ngôi mộ điện của vị giám mục. 

Hai bên kiệu và nghi trượng là “rất đông thanh niên Công giáo cùng các giáo sĩ đến từ mọi giáo xứ ở Đàng Trong.”

Linh xa chở linh cữu giám mục là “một chiếc kiệu lớn dài chừng 20 thước do 80 mươi tráng đinh tuyển chọn khiêng, bên trên phủ trướng thêu chỉ vàng.” Trên đó đặt chiếc “quan tài nguy nga... phủ gấm đẹp, đặt trong khung gỗ và xung quanh thắp 25 cây nến lớn.”

Đội vệ binh hoàng gia của Nguyễn Phúc Ánh gồm hơn 12.000 dàn thành hai hàng, đặt súng thần công ở đầu mỗi hàng. “Một trăm hai mươi voi chiến cùng nài voi đi ở hai bên. Tiếng trống, tiếng kèn cùng dàn nhạc lễ An Nam và Campuchia vang lên suốt dọc đường đưa tiễn, soi bóng dưới ánh sáng của vô số nến, đuốc cùng hơn 2000 chiếc đèn lồng đủ hình dáng. Ít nhất 40.000 người, gồm cả giáo dân lẫn lương dân, đã đi theo đoàn tang lễ.”

Chúa Nguyễn Phúc Ánh có mặt cùng vương mẫu, vương phi, các hoàng tử, cung nữ cùng quan lại. “Ai nấy đều muốn bày tỏ niềm tiếc thương đối với vị giám mục kiệt xuất, tiễn đưa linh cữu ông đến phần mộ đã chuẩn bị sẵn.”

Lăng Cha Cả năm 1867.

Khi đoàn đến huyệt mộ, Linh mục Liot cử hành các nghi thức phụng vụ Công giáo. Hoàn tất nghi lễ đạo, Chúa Nguyễn Phúc Ánh bước lên đọc bài điếu văn do chính tay ông soạn thảo. Bài điếu văn được chép lại trên tấm lụa thêu và “dâng lên cố giám mục như một bản văn truy tặng trang trọng.”

Điếu văn của Chúa Nguyễn Phúc Ánh nhắc lại những nỗ lực của Bá Đa Lộc trong việc cầu viện sự hỗ trợ quân sự từ Louis XVI, đồng thời ngợi ca bản lĩnh của ông khi “dù gặp muôn vàn trắc trở giữa chừng vẫn mưu trí xoay chuyển tình thế bằng những kế sách phi thường.”

Bài điếu ví vị giám mục như “người bạn tri kỷ tâm đầu ý hợp, người nắm giữ những tâm sự thầm kín nhất, người đã đến đất nước này và chưa từng rời bỏ ta ngay cả trong những năm tháng cơ hàn [...]” Tình nghĩa giữa hai người thắm thiết đến mức khi việc công đưa người đi xa khỏi hoàng cung, hai con ngựa vẫn sóng đôi bước đi, và lòng dạ chưa từng có điều gì khác biệt.

It described Pigneau as “a precious friend, whose character fitted so well with mine… the intimate confidant of my most secret thoughts… who came to my kingdom and never left me, even when fortune eluded me […] We were such friends and so familiar together that when my business called me out of my palace, our two horses walked abreast. We never had anything but the same heart.”

“Sau điếu văn, các giáo sĩ cùng giáo dân lui ra, Chúa Nguyễn Phúc Ánh ở lại cùng các quan lại để cử hành các nghi lễ cúng tế theo truyền thống dành cho người đã khuất. Kế đó, Hoàng tử Cảnh và các đại thần lần lượt đọc văn tế của riêng mình.”

Trong ghi chép năm 1884, Charles Lemire dẫn lại những chi tiết thú vị về tang lễ Bá Đa Lộc qua lời kể của nhân chứng là Linh mục Bouillevaux, người cung cấp mô tả chi tiết về kiến trúc khu lăng mộ.

 Hình vẽ lăng mộ trích từ cuốn sách L’Indo-Chine, Cochinchine Française, Royaume de Cambodge, Royaume d’Annam et Tonkin )Đông Dương, Nam Kỳ thuộc Pháp, Vương quốc Campuchia, Vương quốc An Nam và Bắc Kỳ) của Charles Lemire, xuất bản năm 1884.

Thường gọi là Lăng Cha Cả, khu lăng mộ nơi an táng Bá Đa Lộc nằm trên khoảng đất rộng ven làng Tân Sơn. Được xây dựng theo kiến trúc triều Nguyễn, công trình có kết cấu khung gỗ quý và lợp mái ngói âm dương truyền thống. Phía trước dựng bức bình phong lớn.

Bên trong lăng, phía sau bái đường là phần mộ Bá Đa Lộc đặt ở trung tâm, có bia đá khắc chữ Hán ghi lại cuộc đời và sự nghiệp ông. Ở phía sau cùng là điện thờ “trang trí huy hiệu kép nổi của vị giám mục, người từng được Vua Louis XVI phong tước Bá tước.”

Ngay sau tang lễ, Nguyễn Phúc Ánh đã ra lệnh cắt cử một “đội vệ binh 50 người túc trực canh giữ lăng mộ vĩnh viễn.” Dù lệnh này không duy trì được lâu, khu lăng mộ vẫn là một điểm thờ tự suốt giai đoạn trước thời Pháp thuộc.

Đến thời Pháp thuộc, chính quyền thực dân vẫn coi Bá Đa Lộc là một nhân vật lịch sử lỗi lạc do vai trò quan trọng của ông trong quan hệ Việt-Pháp, cũng như việc các điều khoản trong Hiệp ước Versailles từng bị người Pháp lấy làm cớ pháp lý để đưa ra những yêu sách lãnh thổ tại Việt Nam vào thập niên 1850.

Tượng Giám mục Bá Đa Lộc đặt trước Nhà thờ Đức Bà từ năm 1902 đến năm 1945.

Ngay từ năm 1861, Thống đốc kiêm Đô đốc Léonard Charner đã tuyên bố Lăng Cha Cả là di tích lịch sử, và đến năm 1902, một bức tượng Bá Đa Lộc đã được dựng lên trước Nhà thờ Đức Bà. Bức tượng khắc họa hình ảnh ông tay phải cầm bản Hiệp ước Versailles năm 1787, tay trái dắt học trò là Hoàng tử Cảnh. Vào thời điểm ấy, quảng trường  trước đó chỉ mang tên Quảng trường Nhà thờ đã được đổi tên thành Quảng trường Bá Đa Lộc.

Bức ảnh chụp năm 1968 cho thấy khu lăng mộ nằm ngay sát cổng chính sân bay Tân Sơn Nhất.

Bức tượng Bá Đa Lộc đã bị dỡ bỏ trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945. Bức tượng Đức Mẹ hiện tại, làm bằng đá hoa cương Ý do nhà điêu khắc G. Ciocchetti tạc, được lắp đặt vào tháng 2/1959.

Dưới thời thuộc địa, một nghĩa trang dành cho các linh mục Công giáo người Pháp đã được thiết lập ngay phía sau Lăng Cha Cả.

Sau giai đoạn Pháp thuộc, các dự án phát triển đô thị bắt đầu lấn chiếm phần đất quanh khu lăng mộ. Đến thập niên 1960, khi lính Mỹ bắt đầu đổ bộ, Lăng Cha Cả chỉ còn là một khuôn viên nhỏ nằm lọt thỏm giữa vòng xoay giao thông tấp nập, ngay cạnh cổng chính sân bay Tân Sơn Nhất. Dù vậy, chính quyền VNCH vẫn tiếp tục duy trì lăng mộ như một di tích quốc gia cho đến năm 1975.

Sau ngày thống nhất, chính quyền xúc tiến việc cất bốc và trao trả hài cốt người ngoại quốc về nước. Đến năm 1983, khu lăng mộ được đưa vào diện giải tỏa, cùng lúc với nghĩa trang cũ ở đường Rue de Massiges (nay là Công viên Lê Văn Tám) cùng một số nghĩa trang quân đội Pháp khác.

Bình đựng tro cốt của Bá Đa Lộc sau khi được trao trả cho Hội Thừa sai Paris vào năm 1983.

Hài cốt của Bá Đa Lộc được cất bốc, hỏa táng rồi giao lại cho Tổng Lãnh sự quán Pháp để đưa về nước, cùng với di cốt của các linh mục an táng tại nghĩa trang kế bên. Các phần mộ còn lại trong khu vực cũng lần lượt bị giải tỏa. Lăng mộ sau đó bị dỡ bỏ để mở rộng thành vòng xoay giao thông. Ngày nay, nút giao này vẫn mang tên Lăng Cha Cả và là một trong những điểm giao thông tắc nghẽn nhất thành phố. Đến năm 2013, một cầu vượt thép được dựng lên ngay tại đây.

Khu vực Lăng Cha Cả trước đây nhìn từ trên cao và hình ảnh mô phỏng quy hoạch mặt bằng vào năm 2013.

Dù Lăng Cha Cả và bức tượng Bá Đa Lộc chỉ còn là một phần của lịch sử, Dinh Tân Xá mà Nguyễn Phúc Ánh xây dựng cho người bạn tri kỷ vẫn còn nguyên vẹn trong khuôn viên Tòa Tổng Giám mục tại số 180 đường Nguyễn Đình Chiểu (Quận 3 cũ). Ngôi nhà từng hai lần được di dời: lần đầu vào năm 1870 về khuôn viên Tòa Giám mục cũ tại số 6 đường Alexandre de Rhodes (thời Pháp gọi là đường Rue de l’Évêché), và 30 năm sau mới dời về vị trí hiện tại. Vẫn được Tòa Tổng Giám mục dùng làm nhà nguyện riêng, công trình lịch sử này tiếp tục được tháo dỡ và phục dựng lại trên phần nền đôn cao vào giai đoạn 2013–2014 để tránh ẩm mốc cùng mối mọt.

Vòng xoay Lăng Cha Cả chụp vào năm 2010.

Tim Doling là tác giả của các tập sách hướng dẫn Exploring Huế (NXB Thế Giới, Hà Nội, 2018), Exploring Saigon–Chợ Lớn (NXB Thế Giới, Hà Nội, 2019), Exploring Quảng Nam (NXB Thế Giới, Hà Nội, 2020) và The Railways and Tramways of Việt Nam (White Lotus Press, 2012). Độc giả quan tâm đến lịch sử Sài Gòn có thể tìm hiểu thêm tại trang web historicvietnam.com.