Trường Trung học Phổ thông Lê Quý Đôn, nằm tại số 110 đường Nguyễn Thị Minh Khai, hiện là một trong những cơ sở giáo dục lâu đời nhất còn hoạt động trên địa bàn thành phố.

Từng tọa lạc ở một địa điểm khác, tiền thân của ngôi trường là École normale indigène (Trường Sư phạm Bản xứ) được thành lập theo nghị định ngày 10/7/1871 của Thống đốc Nam Kỳ. Song, phải đến ngày 14/11/1874, chính quyền mới ra quyết định thành lập Collège indigène de Saïgon (Trường Bản xứ Sài Gòn) để thế chỗ ngôi trường ban đầu, đồng thời chính thức đặt nền móng xây dựng cơ sở tại vị trí trường Lê Quý Đôn hiện nay.

Việc xây dựng được tiến hành ngay sau khi phê duyệt. Khuôn viên mới nằm sát giao lộ Chasseloup-Laubat (nay là đường Nguyễn Thị Minh Khai) và de l'Impératrice (nay là đường Nam Kỳ Khởi Nghĩa). Trong suốt hai năm thi công, nhà trường phải mượn tạm không gian của chùa Barbé cùng các dãy nhà phụ thuộc (nay là vị trí của Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh) làm nơi giảng dạy.

Dưới sự dẫn dắt của vị hiệu trưởng sáng lập Honoré Wattebled cùng đội ngũ giáo viên người Âu và người Việt, ban đầu ngôi trường mở khóa học ba năm dành riêng cho “con em các gia đình An Nam khá giả.” Mục tiêu của chương trình là “đào tạo thông ngôn và thư ký cho các cơ quan công quyền, thợ máy cho Sở Công chính, cùng nhân viên cho Sở Địa chính và Bưu điện.” 

Đến năm 1877, trường được đổi tên thành Collège Chasseloup-Laubat, theo vị tướng kiêm kỹ sư quân sự Pháp François Marquis de Chasseloup-Laubat (1754–1833), cũng là tên của con đường trước cổng trường. Tính đến năm 1879, sĩ số nhà trường đã đạt 83 học sinh.

Sau khi trường Collège d'Adran của dòng La Salle, một ngôi trường lớn khác của thành phố, đóng cửa vào năm 1879, trường Collège Chasseloup-Laubat đã được nâng cấp thành cơ sở trung học. Trường bắt đầu đón nhận những học sinh người Pháp đầu tiên vào năm 1880. Ngay sau đó, cơ sở vật chất cũng được nâng cấp toàn diện để phân chia học sinh thành hai khu biệt lập: khu dành cho học sinh Pháp và khu dành cho học sinh bản xứ, ngăn cách ở giữa bằng nhà bếp, sân chơi, hành lang có mái che, phòng tắm cùng khu hồ bơi.

Những học sinh xuất sắc khi tốt nghiệp sẽ có cơ hội nhận học bổng du học vô cùng giá trị. Qua chính sách này, hằng năm “chính quyền thuộc địa đều tài trợ cho một số học sinh An Nam giỏi nhất sang Marseille tiếp tục con đường học vấn.”

Hệ thống phòng học hiện tại của trường cũng ra đời từ chính giai đoạn này, mang đậm phong cách kiến trúc trường trung học Pháp cuối thế kỷ 19. Công trình hầu như không có điều chỉnh nào đáng kể để thích nghi với khí hậu nhiệt đới, ngoại trừ dãy hành lang bao quanh tầng trệt và phần mái hiên nhô rộng ra bên ngoài.

Trường Collège Chasseloup-Laubat vào đầu thế kỷ 20.

Trong những năm tiếp theo, quy mô học sinh tăng trưởng đều đặn, từ 180 em vào năm 1884 lên 200 em vào năm 1903 và chạm mốc 290 em vào năm 1924. Dù vậy, tính đến đầu thập niên 1920, số học sinh người Âu theo học vẫn chưa tới 50 em. Lý do là bởi “chương trình trung học tại đây lúc bấy giờ chưa trọn vẹn, buộc cả học sinh Pháp lẫn học sinh An Nam muốn học xong trung học và thi lấy bằng tú tài đều phải ra tận Bắc Kỳ.”

Ngay từ năm 1903, Toàn quyền Paul Beau đã lưu ý về việc Nam Kỳ “chưa có một hệ thống giáo dục hoàn chỉnh cho con em người Âu.” Ông cho đây là “mối bận tâm hàng đầu” bởi nó “quyết định đến tương lai của công cuộc khai thác thuộc địa.” Thế nhưng, cũng phải mất hơn hai thập kỷ, đến tận năm 1924, chương trình học tại trường Collège Chasseloup-Laubat mới được hoàn thiện để học sinh có thể thi lấy bằng tú tài ngay tại Sài Gòn.

Trường Collège Chasseloup-Laubat đầu thế kỷ 20 từ một góc chụp khác. 

Cũng trong năm đó, nhà trường bắt đầu mở kỳ thi tuyển chọn các em nhỏ người Pháp và người Việt có năng khiếu trong độ tuổi từ 9 đến 12 vào học lớp dự bị trung học.

Giới trí thức trẻ người Việt thời kỳ này tham gia rất tích cực trong các phong trào đấu tranh phản đối thực dân, và Collège Chasseloup-Laubat là một trong những “địa bàn” hoạt động sôi nổi nhất. Đỉnh điểm của phong trào là ngày 4/4/1926, dịp tang lễ nhà chí sĩ yêu nước Phan Châu Trinh, khi học sinh trong trường viết lên bảng đen khẩu hiệu ABLF (À Bas Les Français - Đả đảo người Pháp) rồi hưởng ứng công cuộc bãi trường của học sinh toàn quốc. Tờ báo L'Eveil économique de l'Indochine (Tuần báo Thức tỉnh kinh tế Đông Dương) xuất bản cuối năm đó “ngậm ngùi” bình luận rằng: “Các cơ sở trung học Pháp-Việt ưu việt chịu tổn thất nặng nề là điều rất đáng tiếc... [...] Tính vô kỷ luật trong học đường, vốn là biểu hiện của sự vô kỷ luật trong xã hội, là điều tuyệt đối không thể chấp nhận.”

Học sinh tập trung bên ngoài trường Lycée Chasseloup-Laubat vào năm 1947.

Sang năm 1927, ngôi trường chính thức nâng cấp thành trường trung học toàn phần với tên gọi Lycée Chasseloup-Laubat. Đến tháng 11 cùng năm, hơn 200 học sinh bản xứ được chuyển sang ngôi trường mới là Collège de Cho-Quan. Ban đầu được lập ra như một phân hiệu trực thuộc, song, tới tháng 8/1928, trường Collège de Cho-Quan được tách hẳn ra thành một trường trung học độc lập mang tên Lycée Petrus Ký. Khóa học sinh mới đầu tiên của hai trường trung học danh tiếng này đồng loạt nhập học vào tháng 9/1928.

Vào giai đoạn cuối thời thuộc địa, trường Lycée Chasseloup-Laubat vẫn khẳng định vị thế là một trong những ngôi trường danh giá nhất vùng, nơi đào tạo nhiều nhân vật kiệt xuất như nhà cách mạng Trần Văn Giàu (1911–2010), nhà văn Pháp Marguerite Duras (1914–1996), Quốc vương Campuchia Norodom Sihanouk (1922–2012) và học giả Vương Hồng Sển (1926–1996).

Trong thời kỳ Nhật chiếm đóng, nhà trường từng có thời gian ngắn được trưng dụng làm nơi tiếp nhận người tị nạn.

Sau khi người Pháp rút quân, trường tiếp tục vận hành dưới sự quản lý của Pháp. Đến năm 1958, trường đổi tên thành Lycée Jean-Jacques Rousseau, có phần lớn học sinh theo học là người Việt.

Đến năm 1967, quyền quản lý trường được chuyển giao cho Bộ Giáo dục Việt Nam Cộng hòa, đồng thời đổi tên thành Trung tâm Giáo dục Lê Quý Đôn nhằm vinh danh nhà bác học, danh nhân văn hóa thế kỷ 18 Lê Quý Đôn (1726–1784). Sau khi đất nước thống nhất, ngôi trường vẫn giữ nguyên tên gọi đến nay.

Trường Lycée Pétrus Ký cũ (nay là Trường THPT Lê Hồng Phong tại số 235 Nguyễn Văn Cừ, Quận 5) từng được chọn làm bối cảnh thay thế cho Lycée Chasseloup-Laubat trong bộ phim Người tình (1992) của đạo diễn Pháp Jean-Jacques Annaud.

Trường Lycée Chasseloup-Laubat từng xuất hiện trong tác phẩm điện ảnh chuyển thể Người tình (1992) của đạo diễn Jean-Jacques Annaud. Mặc dù vậy, nếu quan sát kỹ từng khung hình, khán giả sẽ nhận ra bối cảnh thực tế trong phim không phải Lycée Chasseloup-Laubat, mà chính là trường Lycée Pétrus Ký cũ (nay là Trường THPT Lê Hồng Phong tại số 235 Nguyễn Văn Cừ, Quận 5).

Ảnh bìa do Câu lạc bộ Nhiếp ảnh Lê Quý Đôn thực hiện, đăng trên trang Facebook Trường THPT Lê Quý Đôn - Phường Xuân Hòa, TP. HCM.

Tim Doling là tác giả của cẩm nang du lịch Exploring Huế (Nhà Xuất Bản Thế Giới, Hà Nội, 2018), Exploring Saigon-Chợ Lớn (Nhà Xuất Bản Thế Giới, Hà Nội, 2019), Exploring Quảng Nam (Nhà Xuất Bản Thế Giới, Hà Nội, 2020) và The Railways and Tramways of Việt Nam (White Lotus Press, 2012). Để tìm hiểu thêm các thông tin về lịch sử Sài Gòn, độc giả có thể ghé thăm website của ông tại historicvietnam.com.