Theo bạn, ngựa có phải là một loài vật “gốc Việt” không?

Để trả lời cho câu hỏi về vị trí của ngựa trong dòng chảy văn hóa Việt, ta cần đưa mắt quan sát xung quanh. Có thể hình bóng loài tuấn mã không hiện ra ngay tức khắc trong tâm trí bạn, nhưng chỉ cần để ý một chút, chúng ta sẽ thấy dấu chân của chúng hiện hữu khắp mọi nơi.

Tượng Thánh Gióng ở Ngã Sáu Sài Gòn. Nguồn ảnh: Shing Chan.

Tượng Trần Nguyên Hãn. Nguồn ảnh: SGCP.

Minh chứng rõ nhất là tượng đài Thánh Gióng, vị anh hùng huyền thoại dẹp giặc ngoại xâm trên lưng ngựa sắt, hiện vẫn đang hiên ngang tại vòng xoay Phù Đổng. Tương tự, hình ảnh vị tướng thế kỷ 15 Trần Nguyên Hãn cũng gắn liền với con chiến mã tại quảng trường Quách Thị Trang trước đây. Dù bức tượng tạm thời được di dời để phục vụ dự án tàu điện ngầm, các kế hoạch tái lập không gian này trong tương lai chắc chắn sẽ đưa chú ngựa trở lại vị trí trang trọng nơi cửa ngõ thành phố.

Ngựa không chỉ xuất hiện ở những không gian công cộng. Trong phòng khách của nhiều gia đình, đặc biệt là thế hệ ông bà, ta thường bắt gặp bức tranh “Mã đáo thành công” với bầy tuấn mã phi nước đại qua sông. Giới nghệ sĩ cũng tìm thấy nguồn cảm hứng bất tận từ loài vật này qua nhiều thời kỳ, tiêu biểu là triển lãm “Ngựa trong nghệ thuật tạo hình” tại Bảo tàng Mỹ thuật Hà Nội với hơn 60 tác phẩm. Những danh họa như Lê Bá Đảng đặc biệt yêu thích ngựa bởi bản năng khao khát tự do lẫn sự nhẫn nại khi đồng hành cùng con người. Thậm chí, hình ảnh chú ngựa còn từng xuất hiện trên mặt sau của những tờ tiền giấy nay ngừng lưu hành.

Nguồn ảnh: Smithwick Numismatics.

Dạo quanh tủ thuốc gia đình, bạn cũng dễ dàng bắt gặp hình ảnh ngựa trên mấy loại thực phẩm chức năng “ông uống bà khen,” tất cả cũng nhờ cái tiếng khỏe khoắn và bền bỉ của chúng. Dù các thương hiệu thời trang lớn tại Việt Nam ít khi chọn ngựa làm logo, nhưng mỗi dịp năm Ngọ, loài vật này lại chiếm sóng khắp nơi từ các chiến dịch quảng cáo cho đến bao bì sản phẩm.

Sản phẩm chăm sóc sức khỏe phái mạnh. Photos via Central Pharmacy and Lazada.

Ngựa còn len lỏi vào cả lời ăn tiếng nói qua mấy câu thành ngữ nằm lòng như “cưỡi ngựa xem hoa,” “một con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ,” hay “đường dài mới biết ngựa hay.” Ngựa cũng là nhân vật chính trong nhiều ca khúc, từ nhạc phim hoài cổ đến mấy bài dân ca như "Lý Ngựa Ô" mà các chú, các bác miền Tây vẫn hay chọn để “phiêu” mỗi khi hát karaoke.

Ngựa kéo xe những năm 1960. Ảnh: Thomas W. Johnson.

Xe kéo ngựa ngoài chợ Bến Thành năm 1938. Ảnh: Eli Lotar.

Dù dấu ấn văn hóa rất đậm nét, việc bắt gặp một chú ngựa bằng xương bằng thịt giữa phố phường ngày nay lại là chuyện hiếm có. Thế nhưng cách đây không lâu, ngựa từng là một mắt xích quan trọng của nền kinh tế. Thời thuộc địa, chúng đảm nhận vai trò thồ hàng và vận tải. Kể cả khi xe cơ giới ra đời, ngựa vẫn là phương tiện vận chuyển hữu dụng, vừa túi tiền để chở người và vật liệu xây dựng. 

Quảng cáo bằng xe kéo ngựa. Nguồn ảnh: 2Saigon.

Trong các kho lưu trữ ảnh cũ, không khó để bắt gặp cảnh những chú ngựa kéo xe chở đầy hàng hóa, đưa đón thị dân, hay thậm chí là rong đuổi để quảng bá cho các gánh hát. Tuy thời của những chuyến xe thổ mộ ở Sài Gòn đã lùi xa, ngựa vẫn miệt mài đồng hành cùng các nẻo đường miền Tây, nhất là trong các cộng đồng người Khmer. Dù vai trò vận tải đang dần khép lại, người ta vẫn kỳ vọng xe ngựa có thể chuyển mình để phục vụ du lịch. Tiếng vó ngựa lóc cóc nghe êm đềm như lời ru giữa chốn làng quê chắc chắn sẽ là món quà tinh thần quý giá cho những người con xứ thị thành.

Ngựa thồ hàng ở An Giang năm 2020. Nguồn ảnh: Tuổi Trẻ.

Không chỉ dừng lại ở vai trò “cửu vạn,” loài ngựa còn từng là tâm điểm của những hình thức giải trí xa hoa tại Việt Nam. Điển hình nhất phải kể đến trường đua Phú Thọ tại Quận 11, nơi từng là tụ điểm ăn chơi, cá cược khét tiếng của giới thượng lưu từ khi được người Pháp xây dựng vào năm 1923. Dù đã ngừng hoạt động từ năm 2011, nhưng nếu nhìn từ trên cao hay xem qua bản đồ, chúng ta vẫn dễ dàng nhận ra dáng dấp hình elip đặc trưng của trường đua lớn nhất Đông Nam Á một thời này.

Trường đua Phú Thọ, 1964-1969. Nguồn ảnh: trang Flickr của người dùng manhhai.

Xâu chuỗi tất cả lại, tôi tin rằng chúng ta hoàn toàn có thể coi ngựa là một phần của văn hóa Việt Nam. Nhưng liệu chúng có thực sự đến từ Việt Nam không? Câu trả lời ngắn gọn là: không. Những cá thể ngựa nhà ngày nay được cho là hậu duệ của các quần thể ngựa ở thảo nguyên Á-Âu từ 4.000 năm trước. Các giống ngựa dần thay đổi và thích nghi khi lan rộng khắp thế giới theo các cuộc viễn chinh của người Mông Cổ và người phương Bắc. Các nhà nghiên cứu tin rằng đó là cách ngựa đặt chân đến Việt Nam khoảng 800 năm trước, dẫn đến sự hình thành của giống ngựa Bắc Hà ở miền núi phía Bắc ngày nay. Giống ngựa thấp lùn, chắc nịch này thích nghi cực tốt với địa hình hiểm trở và việc đồng áng. Với vóc dáng nhỏ bé đặc trưng, chúng từng gây sốt trên mạng xã hội khi xuất hiện cùng lực lượng cảnh sát trong các buổi diễu binh.

Diễu binh bằng ngựa Bắc Hà năm 2020. Nguồn ảnh: Chào Hanoi.

Suốt hàng trăm năm, loài ngựa đã được vào “biên chế” quân đội Việt Nam. Chẳng hạn dưới thời nhà Lê, nhà vua đã ra lệnh cho tất cả con em quan lại và quý tộc phải tinh thông thuật cưỡi ngựa bắn cung; lực lượng kỵ binh cũng đóng vai trò then chốt trong các trận chiến thời bấy giờ. Ngựa chiến tiếp tục được nhà Nguyễn trọng dụng sau này. Ngày nay, chúng ta vẫn có thể thấy tàn tích của nền văn hóa này qua các bức tượng ở Huế hay chiếc nón ngựa Bình Định, một loại nón vừa đủ bền chắc để đội khi cưỡi ngựa, vừa có thiết kế tinh xảo dành riêng cho giới quý tộc.

Kỵ binh thời Nguyễn. Nguồn ảnh: Thanh Niên.

Trong khi loài ngựa dần lui về miền ký ức của người Kinh, chúng lại giữ vị trí trung tâm trong đời sống các cộng đồng miền núi phía Bắc. Những phiên chợ xuân của người H'Mông, Tày, Nùng, Dao không chỉ là nơi tụ họp hay mua bán hàng hóa, mà còn là nơi diễn ra các cuộc đua ngựa đầy kịch tính. Theo thời gian, những cuộc đua này đã được tổ chức bài bản hơn để trở thành sản phẩm du lịch và là cách thức để bảo tồn văn hóa. Chính quyền cũng đã công nhận Lễ hội đua ngựa Bắc Hà là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đến với lễ hội, du khách còn có dịp thưởng thức thắng cố, món đặc sản được người H'Mông chế biến kỳ công cùng các loại thảo mộc vùng cao.

Đua ngựa Bắc Hà. Ảnh: Xuân Phương cho Vietnam Coracle.

Đối với cộng đồng người H'Mông, ngựa không chỉ là vật nuôi để lao động. Chúng còn giữ vai trò thiêng liêng trong đời sống tâm linh. Cái chết thường được hình tượng hóa là một con ngựa trắng đến đưa linh hồn sang thế giới bên kia. Vì lẽ đó, người ta thường chôn theo một con ngựa gỗ cùng người quá cố. Hình tượng ngựa cũng xuất hiện trên lăng mộ của người H'Mông và các dân tộc vùng cao khác.

Ngựa cũng được cho mặc những trang phục truyền thống. Nguồn ảnh: Du Lịch Bắc Hà.

Vậy rốt cuộc, ta có nên coi ngựa là một loài vật Việt Nam? Ngựa hoang dã về cơ bản đã tuyệt chủng, chỉ còn một quần thể nhỏ được tái nhập đàn đang sinh tồn tại Mông Cổ. Nếu bạn thấy một đàn ngựa sống tự do trong tự nhiên, đó thường là ngựa hoang hóa từ các giống ngựa nhà. Vì vậy, mọi giống ngựa mà ta biết hiện nay tồn tại được là nhờ vào nỗ lực và các hoạt động của con người. Có lẽ, bất kỳ quốc gia hay xã hội nào đã xây dựng được một nền văn hóa độc đáo song hành cùng loài vật này đều có quyền tự hào xem chúng là của riêng mình.

Ngựa Bắc Hà ở Lào Cai được người H'Mông sử dụng trong đời sống hàng ngày. Nguồn: tài khoản Flickr của người dùng Manfred Sommer.