Mùa Trung thu, ghé thăm xưởng chế tác đầu lân thủ công ở Sài Gòn

“Niềm đam mê múa lân đã ngấm vào máu thịt. Hồi xưa, không biết bao nhiêu đứa con nít sẵn sàng bỏ học, bỏ làm chỉ để đi theo đoàn lân,” anh Bành Chí Hùng, chủ cơ sở sản xuất đầu lân Thuận Anh Hãng tại Sài Gòn, chia sẻ.

Nhắc đến múa lân, người miền Trung thường nghĩ ngay đến dịp Trung thu, còn tại Sài Gòn, Tết Nguyên đán mới là mùa rộn ràng nhất. Dẫu vậy, những tuần giáp rằm tháng Tám vẫn khiến anh Hùng bận rộn đến mức gần như dành trọn mọi lúc không chợp mắt để hoàn thiện đơn hàng. Giữa lịch trình dày đặc, anh vẫn dành chút thời gian mời Saigoneer ghé thăm xưởng chế tác tại nhà riêng ở phường Bình Hưng Hòa, để tận mắt quan sát quy trình làm lân cũng như lắng nghe câu chuyện về công việc của mình.

Anh Hùng cùng thợ ngồi làm việc ở tầng trệt phủ kín đầu lân.

Từ những vật liệu cơ bản như tre, mây và dây kẽm, nghệ nhân ráp nối tỉ mỉ để tạo nên bộ khung đầu lân. Sau đó, họ bồi giấy kỹ lưỡng, chờ bề mặt cứng lại rồi mới bắt đầu vẽ tay. Toàn bộ quy trình này kéo dài đến 5 ngày, chưa kể 2 ngày nữa để hoàn thiện phần thân lân. Mỗi “chú lân” thành phẩm có giá từ 5 đến 7 triệu đồng, được phân phối đi khắp các tỉnh thành cả nước và xuất khẩu sang thị trường quốc tế như Pháp, Mỹ, Malaysia, Singapore, Hồng Kông và Thái Lan.

Phần khung phải được lắp ráp kỹ lưỡng để cho ra thành phẩm chất lượng.

Phải đợi lớp giấy bồi khô ráo hoàn toàn thì nghệ nhân mới có thể tô vẽ.

Anh Hùng đã gắn bó gần như trọn đời với nghệ thuật múa lân, nhờ vậy anh thấu hiểu sự chuyển dịch trong thị hiếu thiết kế cũng như bước tiến của chất liệu. Chẳng hạn, đầu lân đời mới có bộ khung nhẹ và dễ thao tác hơn; các loại keo dán hiện đại cũng giúp thợ đi cọ trơn tru, vẽ nên những đường nét sắc sảo cùng gam màu rực rỡ. Do làn sóng giao lưu văn hóa những năm gần đây, tạo hình và họa tiết lân Việt Nam cũng bắt đầu mang hơi hướm ảnh hưởng từ các nước bạn như Malaysia, Trung Hoa hay Hồng Kông. Thế nhưng theo anh Hùng, không phải cái gì mới thì cũng tốt hơn. “Anh vẫn chuộng kiểu truyền thống. Người ta thấy được nét hoài cổ khi nhìn vào một con lân truyền thống.”

Các mẫu mã hiện đại thường sặc sỡ và cầu kỳ hơn so với những kiểu dáng quen thuộc thời anh Hùng còn trẻ.

Dù trung thành với truyền thống, anh Hùng vẫn đáp ứng các thiết kế do khách hàng đặt riêng, như gắn thêm các chi tiết phá cách như răng-sừng inox hay đèn LED. Dẫu hình thức có biến tấu đến đâu, không thể thiếu vẫn là khâu “khai quang điểm nhãn.” Cứ đến ngày lành tháng tốt, anh cùng thợ sửa soạn mâm cúng tươm tất rồi tự tay điểm mực vào chính giữa đôi mắt lân. Bất kỳ ai cũng có thể mua lân mang về, nhưng trước khi chính thức đem ra múa, nhất là ở miền Nam, lân bắt buộc phải qua nghi thức này để thực sự có được “thần khí, linh hồn.”

Đầu lân đang đợi được điểm nhãn.

Completed heads ready to be delivered to customers.

Đứng giữa ngổn ngang đầu lân, anh Hùng cười hóm hỉnh nói: “Ví dụ một món đồ nào em bán được người ta mới nhái! Em không đẹp, ai mà nhái em ra làm gì? Càng nhiều người học hỏi, càng nhiều người chép ra mình có giá trị hơn. Cái đó mình phải hãnh diện chứ!” Sự tự tin của anh hoàn toàn có cơ sở, bởi tay nghề của anh đã được bảo chứng bởi nhiều giải thưởng quốc tế cùng lượng đơn hàng hằng năm nhiều không đếm xuể.

While overshadowed by the lions, Ông Địa plays a crucial role in all performances and Hùng makes these masks as well.

Hùng makes somewhat traditional and more experimental versions.

Anh Hùng hiện là một trong những thợ làm đầu lân có tiếng nhất thành phố, nhưng anh đến với nghề này từ một cái duyên khác. “Hồi nhỏ cứ nghe tiếng trống lân là anh phóng ra coi. Nghe tùng tùng là cắm cổ chạy ra đường tìm xem trống đánh ở đâu, lân múa chỗ nào,” anh kể. Múa lân mới chính là niềm đam mê lớn nhất của anh. Sau nhiều năm ròng rã đi diễn, anh được người đi trước chỉ dạy cách làm đồ nghề để tự sử dụng. Hiện tại, khi tuổi tác không còn cho phép, anh lùi về xưởng và chuyển hẳn sang công việc chế tác.

Dàn mai hoa thung ngày nay đòi hỏi võ sinh phải biểu diễn ở độ cao "khó nhằn" hơn hẳn trước kia.

Nếu như nghệ thuật múa lân xưa mang nhiều sự phóng khoáng và dấu ấn cá nhân, thì theo anh Hùng, nghề này hiện nay đa phần đã đi theo quy chuẩn chung. “Hồi xưa thì mỗi người mỗi kiểu. Bây giờ là kiểu quốc tế rồi, chung kiểu hết. Thi đấu thì mỗi tổ chức đại diện sẽ lấy một bộ ra là giống hệt, bài thức y chang nhau,” anh chia sẻ.

Các vũ sư ngày nay không còn phải phòng hờ những trận “hỗn chiến” như xưa.

Từ ngày bài trống, bước nhảy và độ cao dàn cọc được chuẩn hóa, nghề múa lân Sài Gòn cũng không còn tính chất “giang hồ bạo liệt” khét tiếng một thời. Đã có giai đoạn, các đoàn lân ra đường chạm mặt nhau phân định hơn thua không chỉ bằng kỹ thuật múa. “Hồi xưa là hai đội lân đụng nhau, uýnh trống sung lên, kình nhau là đánh lộn. Tiếng trống vang lên ghê lắm, bên này đang lên, bên kia cũng không chịu thua là quất,” anh Hùng kể. “Còn nếu uýnh trống lạy thì hai bên lạy, lễ qua lễ lại không có gì.”

“Hồi xưa máu lắm, uýnh lộn hoài. Với lại đội lân toàn mấy người giang hồ, còn bây giờ văn minh rồi. Mấy vụ đó giờ hết, bây giờ có nhà nước cấp giấy phép đàng hoàng.”

Ngay cả khi tập luyện, nguy hiểm vẫn luôn rình rập.

Trang phục lân của anh Hùng không chỉ xuất hiện tại các đấu trường quốc tế mà còn đồng hành cùng vô số lễ khai trương, tiệc cưới và các sự kiện quanh năm. Các vũ sư chuyên nghiệp luôn phải ở trong tâm thế sẵn sàng và miệt mài rèn luyện suốt năm để giữ vững phong độ.