Tiến sĩ Trang Nguyễn, nhà khoa học bảo tồn động vật hoang dã với tấm bằng tiến sĩ từ Cambridge kiêm nhà sáng lập WildAct, hẳn không còn là cái tên xa lạ. Cô từng lọt top 30 under 30 của Forbes Châu Á, được ngài David Attenborough vinh danh là “người hùng” bảo tồn trên loạt phim Planet Earth III của đài BBC. Câu chuyện truyền cảm hứng của cô, từ việc chiến thắng bạo bệnh đến hành trình thâm nhập thế giới ngầm để triệt phá các đường dây săn trộm ngà voi ở châu Phi, cũng đã phủ sóng nhiều mặt báo. Thế nhưng, phần lớn công việc của Trang lại thường diễn ra thầm lặng phía sau hậu trường, hoặc chí ít là gói gọn trong những hội nhóm chuyên biệt về bảo tồn. Sự xuất hiện của cô dạo gần đây trên mạng xã hội đánh dấu một bước chuyển mình lớn trong cách thức tiếp cận công chúng.
Chỉ cần qua vài video đầu tiên, định hướng cùng thông điệp của kênh đã hiện lên rất rõ ràng. Qua lời dẫn dắt của Trang, các video được xây dựng với tiết tấu tươi vui, dễ tiếp thu, nhằm giới thiệu hàng loạt vấn đề về động vật hoang dã tại Việt Nam, những thách thức trong ngành bảo tồn, các hoạt động chính của WildAct, cũng như những chiêm nghiệm cá nhân của cô và một số gợi ý thiết thực để người xem có thể thực hành lối sống bền vững hơn.
“Thú thật là lúc đầu, tôi rất phản đối chuyện làm video trên Instagram.” Trao đổi với Saigoneer, cô tự nhận mình không phải người của công chúng và cũng chẳng mặn mà gì với việc đứng trước ống kính. Thế nhưng, tất cả đều xuất phát từ một mục đích lớn lao hơn. Đội ngũ của Trang đã thuyết phục cô rằng những video này “có thể là một công cụ đắc lực để đưa câu chuyện bảo tồn tại Việt Nam đến gần hơn với đại chúng, đặc biệt là những góc khuất hiếm người biết về các kiểm lâm viên, cộng đồng địa phương, vấn nạn buôn bán động vật hoang dã, hay cả những vấn đề xã hội nhức nhối đi liền với công tác bảo tồn.”
“Mỗi người sẽ có một cách tiếp nhận khác nhau. Có người cảm thấy lay động vì một cuốn sách, người khác lại thích xem phim điện ảnh, phim tài liệu, hoặc lướt mạng xã hội… Suy cho cùng, tôi tin kể chuyện là một trong những mảng quan trọng nhất của bảo tồn. Bởi lẽ con người ta chỉ ra sức bảo vệ những gì họ thực sự quan tâm.” Anh Hoàng Nguyễn, Cố vấn Truyền thông và Gây quỹ của WildAct, đã phải tốn không ít công sức thuyết phục; và sau cùng, Trang đã gật đầu đồng ý dùng hình ảnh, giọng nói và sức ảnh hưởng của mình để lan tỏa những câu chuyện nhằm đánh thức sự đồng cảm nơi người xem.
Ưu tiên hàng đầu của Trang là bình dân hóa các kiến thức khoa học. Cô xem đó như một phần trong nỗ lực nhằm gieo mầm tình yêu và tôn trọng dành cho thế giới tự nhiên, là cốt lõi của công tác bảo tồn. Xa hơn nữa, đội ngũ kỳ vọng loạt video sẽ thu hút thêm nguồn quỹ ủng hộ các dự án của WildAct, bao gồm công tác tuần tra rừng, nghiên cứu bảo tồn dựa trên nền tảng khoa học, tăng cường năng lực cho cộng đồng địa phương và dân tộc thiểu số, đào tạo năng lực lãnh đạo cho phụ nữ, cho đến các chiến dịch giáo dục quy mô lớn.
Là người “đứng mũi chịu sào” của dự án, Hoàng chia sẻ về quyết định thực hiện chuỗi video cũng như quy trình sản xuất. Nhận thấy kênh cá nhân có khả năng tiếp cận người xem hiệu quả hơn hẳn, anh quyết định sử dụng 100% tiếng Anh cho loạt video này, khác với định dạng bài viết song ngữ trên fanpage của WildAct, nhằm vươn tới tệp khán giả rộng lớn hơn, bao gồm cả giới trí thức và những người quan tâm các vấn đề chuyên môn. Hoàng đặt ra một mục tiêu khá tham vọng: ra mắt ít nhất 15 video mới mỗi tháng. Nhưng với kho tàng kiến thức và tư liệu phong phú mà đội ngũ WildAct đã tích lũy, con số này hoàn toàn nằm trong tầm tay. Kịch bản được chắt lọc từ những nội dung nhóm từng xuất bản, hoặc từ chính các buổi họp giữa Trang và mọi người. Đích thân Trang sẽ duyệt toàn bộ kịch bản trước khi bấm máy, dù đôi lúc nhóm cũng phải cực lực thuyết phục nếu nội dung có liên quan đến đời tư.
Dù những video mang yếu tố cá nhân, như clip giới thiệu chồng là nhà bảo tồn gấu chó, luôn thu hút tương tác lớn, nhưng chủ đề gai góc khác mới là điều khiến thấy Trang tự hào. Cô kể: “Lần kênh nhận được phản hồi mạnh nhất là sau khi ra mắt video bóc trần vấn nạn bạo lực giới trong ngành bảo tồn. Rất nhiều người chủ động nhắn tin riêng cho tôi qua Instagram, email. Họ kể lại trải nghiệm của bản thân, cảm ơn tôi vì đã dám lên tiếng và tha thiết mong tôi đừng ngừng thảo luận về vấn đề này.”
“Cùng lúc đó, khi video được chia sẻ rộng rãi, tôi cũng vấp phải vô số ‘gạch đá’ và công kích từ trên mạng. Rất nhiều người phản ứng gay gắt. Thế nhưng, điều khiến tôi trăn trở nhất là những dòng tin nhắn riêng từ các đồng nghiệp nữ tại Việt Nam: ‘Mình không dám công khai lên tiếng vì sợ búa rìu dư luận, nhưng mình cũng từng là nạn nhân.’ Và rất nhiều người đã dặn: ‘Xin Trang đừng im lặng’”
Việc lựa chọn thẳng thắn lên tiếng khiến Trang phải đối mặt với không ít sóng gió, đồng thời khiến cô không còn nhiều thời gian để theo đuổi niềm đam mê thuần túy thuở ban đầu. Trang chia sẻ: “Thành thực mà nói, ngày làm việc lý tưởng của tôi là được quay lại 15 năm trước, đắm mình trong rừng sâu, dõi theo các loài thú hoang và ghi chép tập tính của chúng. Đó là lý do đưa tôi đến với bảo tồn. Nơi đó có đam mê, có chuyên môn, và đó là nơi tôi thấy hạnh phúc nhất. Nhưng đảm nhận chức danh quản lý hay nhà sáng lập, đặc quyền ấy rơi rụng dần. Chuỗi ngày giờ bị cuốn vào họp hành, gây quỹ, gọi điện cho nhà tài trợ, kiểm soát ngân sách, giấy tờ, quản trị… và cả tỷ thứ vô danh khác mà có khi tôi chẳng hề hứng thú.”
Dẫu Trang luôn lạc quan và đội ngũ rất mẫn cán, bảo tồn chưa bao giờ là bức tranh màu hồng. Thách thức luôn chực chờ. Khi quốc gia dồn lực cho tăng trưởng kinh tế, còn xã hội toàn cầu đang chạy theo những thú vui hời hợt, thì thiên nhiên phải gánh chịu mọi hậu quả. Hoàng chia sẻ, hy vọng lớn nhất của anh đặt vào thế hệ trẻ, những người cởi mở hơn khi nói về tính bền vững và nhìn nhận động vật hoang dã bằng giá trị cốt lõi, thay vì xem chúng là công cụ phục vụ con người. Khi nắm giữ các vị trí cốt cán, thế hệ này sẽ thực thi được những chính sách mang tính vĩ mô, thoát khỏi cái bóng của bài toán lợi nhuận.
Trong lúc chờ đợi sự chuyển giao đó, WildAct vẫn nỗ lực hết mình trong khả năng. Tổ chức hiểu rõ rằng sự quan tâm của cộng đồng không phải lúc nào cũng có sẵn và thực tế không phải bài toán bảo tồn nào cũng có lời giải ngay lập tức. Sự bùng nổ của các mô hình “vườn thú cưng” trong trung tâm thương mại, một trong những tiêu điểm của WildAct, là ví dụ điển hình cho cách chọn lọc vấn đề của họ. Trang chia sẻ trong một video: “Dưới góc độ của một nhà bảo tồn động vật hoang dã, tôi muốn khẳng định rõ ràng: đây là một ý tưởng vô cùng tồi tệ, cho cả trẻ em lẫn các loài động vật.” Những hình ảnh thực tế về đời sống ngột ngạt của loài vật trong các mô hình này có sức nặng hơn bất kỳ lời kêu gọi nào, khiến người xem không thể không trăn trở về những gì chúng đang phải gánh chịu. Hướng giải quyết cũng rất thực tế và dễ thực hiện, đơn giản là từ chối mua vé tham gia. Thay vào đó, hãy ủng hộ các hoạt động quan sát động vật trong môi trường tự nhiên để trẻ nhỏ được học hỏi những tập tính thực sự, giúp các em hiểu được rằng động vật không phải thứ để mua vui cho con người, mà là những sinh mệnh nhạy cảm mang giá trị nguyên bản riêng biệt.
Chiến dịch này là nỗ lực cần thiết để thay đổi góc nhìn của công chúng, dù thay đổi thói quen giải trí thường nhật mới chỉ là bước khởi đầu. Trong bối cảnh bảo tồn vốn thiếu hụt nguồn lực, thật khó tránh khỏi cảm giác chông chênh khi chứng kiến những nghịch lý. Những khoản chi hàng nghìn đô la cho một đêm nghỉ dưỡng sang trọng đối nghịch hoàn toàn với nguồn kinh phí ít ỏi dành cho lực lượng kiểm lâm. Họ chỉ nhận được mức trợ cấp khoảng 7,5 triệu đồng mỗi tháng để băng rừng bảo vệ các loài thú nguy cấp.
Trang thấu hiểu điều này. “Tôi nghĩ ngày nay, chúng ta rất dễ cảm thấy quá tải, thất vọng, hay bất lực trước thực trạng của hành tinh. Nhưng tôi tin niềm hy vọng là điều quan trọng nhất. Và để có hy vọng, bạn phải hành động. Một điều may mắn là, bảo tồn không chỉ diễn ra trong rừng hay phòng thí nghiệm. Những hành động nhỏ hằng ngày vẫn mang ý nghĩa to lớn: giảm thiểu rác thải nhựa, tiết chế tiêu dùng, ủng hộ kinh doanh có đạo đức, thay đổi thói quen ăn uống, lên tiếng vì thiên nhiên, hay chỉ đơn giản là để tâm món đồ mình mua có xuất xứ từ đâu. Sự thay đổi chỉ thành hình khi con người hành động bằng tình yêu, lòng trắc ẩn và niềm hy vọng.”
Trang đúc kết: “Con người chỉ ra sức bảo vệ những gì họ thực sự quan tâm.” Để gìn giữ muôn loài, hãy bắt đầu bằng việc khơi gợi lòng trắc ẩn ở những người xung quanh. Chỉ một lượt chia sẻ các video của Trang hay chuỗi bài Natural Selection của Saigoneer cũng có thể nhóm lên lòng biết ơn và sự tôn trọng đối với thế giới tự nhiên.
Từ sự quan tâm ấy, chính bạn cũng sẽ tìm thấy những thay đổi nhỏ trong lối sống: chọn biến tấu lại bộ đồ cũ thay vì sắm đồ mới, ưu tiên ngồi ăn tại quán thay vì gọi đơn hàng nhựa, hay chọn nơi lưu trú gần gũi với thiên nhiên cho chuyến đi sắp tới. Và biết đâu, phần ngân sách tiết kiệm được từ những quyết định ấy có thể trở thành nguồn lực để tiếp sức cho những nỗ lực đang ngày đêm giữ gìn vẻ đẹp của Trái đất.
Ảnh cung cấp bởi WildAct.
