Chỉ cần lượn một vòng đường Bùi Viện về đêm, đi qua hàng loạt quán bar hay vũ trường nằm san sát, ta sẽ dễ dàng bắt gặp một thứ âm thanh vô cùng đặc trưng: những tiếng bass dồn dập trên nền nhạc pop lời Việt, liên tục bị dồn nén đến cao trào rồi bùng nổ sau những cú thả beat. Đó chính là nhạc Vinahouse. Không chỉ xuất hiện ở các tụ điểm ăn chơi, Vinahouse còn thâu tóm cả thuật toán TikTok và thường xuyên góp mặt trong các video thịnh hành. Nhưng dù phủ sóng từ đời thực đến không gian mạng, Vinahouse lại hiếm khi được giới phê bình nghệ thuật tại Việt Nam “để tai” đến và nhìn nhận nghiêm túc.
Phải bước chân vào đời sống về đêm của giới queer Sài Gòn, người ta mới thấy hết giá trị văn hóa thực sự của dòng nhạc này. Cụ thể, qua những gì các hội nhóm queer như Bung L0n đang làm, Vinahouse đang dần lấy lại chỗ đứng của mình trong một thị trường ưa chuộng nhạc điện tử phương Tây (EDM), từ đó trở thành phương tiện để người queer tự do bộc lộ bản ngã và tìm thấy chốn “thuộc về” của riêng mình. Lần theo cách Vinahouse len lỏi qua không gian âm thanh đô thị và các tụ điểm của giới queer, đồng thời lắng nghe góc nhìn của người trong cuộc, ta sẽ hiểu rõ hơn vai trò của dòng nhạc này trong việc củng cố bản sắc tập thể và đời sống cộng đồng của người queer giữa một đô thị không ngừng chuyển mình.
Người trẻ Sài Gòn dạo phố năm 1994. Ảnh: Ed Kashi.
Ra đời vào cuối thập niên 1990 và đầu những năm 2000, Vinahouse thực chất là phiên bản “Việt hóa” của các dòng nhạc house, trance và hard dance của Âu-Mỹ. Thể loại này hình thành từ các trào lưu làm nhạc remix, cũng như sự bùng nổ của băng đĩa lậu và văn hóa đi club tại các đô thị lớn ở Việt Nam. Chẳng mấy chốc, Vinahouse đã có mặt ở khắp các vũ trường, đám cưới và những bữa nhậu bình dân; nhưng bất chấp độ phủ sóng rộng rãi, Vinahouse vẫn thường bị dư luận đánh giá là dòng nhạc bỗ bã, nghèo sáng tạo và thiếu tính nghệ thuật.
Quỳnh Chi, một tín đồ Vinahouse và cũng là nhân tố truyền cảm hứng cho tôi tìm hiểu về dòng nhạc này, từng chia sẻ góc nhìn tương tự: “Người ta ngầm mặc định với nhau rằng dân trung lưu thì không ai đi nghe Vinahouse, chứ đừng nói là thích.” Thế giới nightlife của queer tại Việt Nam cũng ở một vị thế bấp bênh tương tự. Dù luật pháp Việt Nam đã bỏ quy định cấm quan hệ đồng giới từ sớm và xã hội ngày càng cởi mở hơn, các không gian sinh hoạt của người queer vẫn buộc phải giấu mình sau sự kín đáo và chỉ xuất hiện chớp nhoáng qua vài sự kiện ngắn ngủi.
Do đó, các câu lạc bộ về đêm hay những đêm tiệc ngẫu hứng, nhất là ở Sài Gòn, đóng vai trò vô cùng quan trọng. Đó là nơi cộng đồng queer tự định hình ranh giới an toàn, kiến tạo tính thân mật và cảm giác thuộc về. Trong những không gian này, âm nhạc không dừng lại ở vai trò giải trí mà trở thành sợi dây kết nối mọi người, mở đường cho mỗi cá nhân tự do bộc lộ bản ngã. Giữa bối cảnh đó, Vinahouse được nhào nặn lại thành một thanh âm bản địa giàu tính gắn kết, đưa sàn nhảy trở thành trung tâm sinh hoạt cộng đồng của giới queer chốn thị thành.
Một buổi gặp gỡ của người queer Việt Nam năm 1990. Ảnh: Catherine Karnow.
Kiến tạo lại tính bản địa
Trước làn sóng đô thị hóa ồ ạt sau phong trào Đổi Mới, khi văn hóa thị dân Việt Nam đang manh nha thành hình, nhạc EDM phương Tây đã vội vã ập vào nhằm giải tỏa “cơn khát” nhạc điện tử của giới thành thị.
Về bản chất, Vinahouse vay mượn khá nhiều từ cấu trúc EDM quốc tế, nhưng lại khéo léo cài cắm những giai điệu V-pop, bolero và lời Việt quen thuộc. Thuở ban đầu, thể loại âm nhạc này là món ăn tinh thần không thể thiếu của giới Đôn Chề (Dolce), một nhóm tiểu văn hóa với gu thời trang có phần dị biệt và phô trương.
Thế rồi, không còn là sở thích âm nhạc cá nhân, Vinahouse đã trở thành một phần quen thuộc của đời sống người Việt khi hiện diện ở những quán cà phê bình dân, rạp cưới đến cả những loa kẹo kéo lề đường. Cách lan tỏa này, cùng sức mạnh của không gian số và tính chất “bắt tai” của thể loại, đã giúp Vinahouse trở nên thân thuộc với người dân.
Người Việt đi nhảy đầm, thập niên 1990.
Những điểm mà giới phê bình chê bai về Vinahouse, như “thiếu sự sáng tạo” hay “chấp vá,” thực chất lại là một chất liệu thẩm mỹ quan trọng luôn đề cao tính thân thuộc và độ nhận diện. Mạng lưới câu lạc bộ dày đặc, các tụ điểm vui chơi tự phát cùng không khí xã hội tương đối cởi mở ở Sài Gòn đã trở thành bệ phóng cho các thể loại âm nhạc “lai tạp” nảy nở. Dù vậy, ngay cả ở mảnh đất nhà, Vinahouse vẫn bị giới đi bar “tinh hoa” ghẻ lạnh vì họ chỉ tôn sùng techno và các dòng nhạc điện tử quốc tế.
Khi đặt lên bàn cân, dòng nhạc điện tử của người da trắng và của phương Tây thường được xem là lựa chọn chuẩn mực và “có gu, ”còn Vinahouse thì lại bị gắn với những cái mác như “trẻ trâu” hay “nhạc bay phòng.”
Những tụ điểm nightlife của giới queer Sài Gòn chính là mảnh đất màu mỡ để Vinahouse thoát khỏi những định kiến ấy. Trong những không gian này, tính bản địa của dòng nhạc vươn lên như một điểm sáng thay vì một vết nhơ. Trí Nguyễn (còn được biết đến với nghệ danh Smoothie Boiz), đồng sáng lập kiêm DJ của Bung L0n, cho biết bản thân anh đã chủ động chuyển hướng, đưa Vinahouse vào làm tâm điểm trong các set nhạc của mình như một cách để khẳng định “chất Việt” trong các không gian tiệc tùng trước đây bị thống trị bởi các thanh âm quốc tế. Động thái này hoàn toàn không phải để chối bỏ văn hóa club toàn cầu, mà đơn thuần là một bước tinh chỉnh để văn hóa ấy vừa vặn hơn với bối cảnh trong nước. Thực tế, ở những ngày đầu thành lập, các sự kiện của Bung L0n vẫn lăng xê techno cùng nhiều phong cách quốc tế; phải mãi về sau họ mới bắt đầu đưa Vinahouse vào cuộc chơi.
Đôn Chề là tiểu văn hóa bắt nguồn từ một phong cách thời trang, văn hóa đường phố và trào lưu mạng xã hội.
“Hoạt động được một thời gian, tụi mình mới bảo nhau: ‘Mình là người Việt Nam cơ mà, sao không bật thể loại này nhiều hơn chút’… [Bởi vì] mỗi buổi tiệc của nhóm đều đi theo một concept xoay quanh Việt Nam, nên nếu vắng bóng Vinahouse thì kỳ lắm,” Trí chia sẻ, “tụi mình luôn có cảm giác thiếu thiếu gì đó.” Khi những bản nhạc Việt cất lên, anh quan sát thấy “thái độ của người tham gia khác hẳn, họ có vẻ tận hưởng hơn, hoặc nảy sinh một cảm giác thân thuộc mãnh liệt hơn… Mọi người bắt nhịp với nhau mượt mà hơn.” Suy cho cùng, việc mang Vinahouse trở lại không phải để khẳng định một lập trường văn hóa nào, mà đơn giản là vì nó chạm được vào cảm xúc của người nghe.
Gắn kết queer qua âm nhạc
Bung L0n ra đời vào giai đoạn hậu COVID-19 như một lời hồi đáp trước sự thiếu vắng các không gian cho giới queer tại Sài Gòn. Dù xuất phát điểm chỉ là một nhóm bạn tay ngang, không mấy kinh nghiệm làm DJ hay chạy sự kiện, Bung L0n hiện vẫn là một trong số rất ít những chuỗi tiệc underground nổi bật dành riêng cho cộng đồng LGBTQ+, sánh vai cùng các sân chơi như Vấp Cục Đá hay Gái Nhảy. Tuy nhiên, nhóm chủ động né tránh việc tự xưng là tiếng nói đại diện cho một “cộng đồng” nào cụ thể. Trí nói, thay vì hô hào khẩu hiệu, nhóm chỉ muốn “khi mọi người đến đây, họ cảm thấy thoải mái là chính mình, không bị gò bó,” bởi đơn giản “ở đâu vui nhất, ở đó có bê đê.”
Việc khước từ những diễn ngôn chính trị phô trương tự thân đã mang ý nghĩa biểu đạt lớn. Người ta vốn thường lãng mạn hóa sàn nhảy như một vùng đất tự do tuyệt đối, nhưng lại phớt lờ thực tế rằng các tụ điểm vui chơi vẫn luôn tồn tại những rào cản ngầm về giới tính, xu hướng tính dục hay sắc tộc. Hướng tiếp cận của Bung L0n cho thấy họ hiểu rõ những giới hạn ấy nhưng kiên quyết không để chúng tái diễn. Nhờ vậy, sự hiện diện của người queer được bộc lộ một cách tự nhiên thông qua chính bầu không khí của bữa tiệc, thay vì phải gồng mình lên khẳng định.
Một sự kiện do Bung L0n tổ chức. Ảnh: @captain_____bipolar, đăng trên trang Instagram bung_l0n.
Là một người từng tham gia nhiều buổi rave của giới queer, Linh Phạm coi các sự kiện của Bung L0n không chỉ là chốn dung dưỡng sự chở che và gần gũi, mà còn là “không gian để hóa thân.” Ở đó, quần áo lộng lẫy, lớp trang điểm phá cách và sự giải phóng ngôn ngữ cơ thể cho phép người tham gia sống với những bản ngã mà đời thường không cho phép. Các buổi rave này trở thành những cõi “siêu thực” và “trôi nổi giữa các thế giới.” Cảm giác bị gạt ra rìa mà những cá nhân queer phải trải qua trong các câu lạc bộ dị tính không chỉ xuất phát từ âm nhạc, mà còn từ chính bầu không khí và cách bài trí không gian tại đó. Khi bối cảnh được di dời hoặc tái thiết thành không gian riêng cho người queer, bầu không khí lập tức thay đổi. Những lằn ranh phán xét bị xóa bỏ, mở rộng vòng tay đón nhận những thân thể từng bị xua đuổi. Quan trọng nhất, quá trình hóa thân trong các không gian này là một trải nghiệm mang tính tập thể.
Dù những tụ điểm này thường đề cao cái tôi cá nhân, Linh nhấn mạnh rằng “những cái tôi ấy [khi bước vào Bung L0n] đều có sự kết nối chặt chẽ với nhau.” Mỗi cái tôi hiện lên qua chính cách nó tương tác với người khác, nơi trăm ngàn kiểu thể hiện khác nhau vẫn có thể chung sống dưới một mái nhà. Vinahouse là chất xúc tác, một thứ ngôn ngữ mà ai cũng hiểu, đủ sức kéo mọi khác biệt lại gần nhau. Linh kể rằng mỗi khi một bản Vinahouse quen thuộc vang lên giữa set nhạc, phản ứng của sàn nhảy “thay đổi rõ rệt”: mọi người đồng thanh hát theo, năng lượng tăng gấp bội, biến những chuyển động đơn lẻ thành một màn trình diễn chung. Sự cuồng nhiệt cá nhân bỗng hóa thành thanh âm đồng điệu vang dội cả một khán phòng. Khán phòng khi ấy bùng nổ không phải vì kỹ thuật chà đĩa điêu luyện, mà nhờ vào một khối “ký ức âm thanh” chung.
Cảm giác này nảy sinh bởi lẽ nhảy múa vừa là một hành động cá nhân, vừa là một trải nghiệm mang tính tập thể. Sàn nhảy lúc bấy giờ như hóa thành một sinh thể duy nhất, cuộn trào những luồng cảm xúc chung đan xen từ vô vàn xúc cảm cá nhân. Ở đó, dân đi quẩy vừa được đắm chìm vào cõi riêng của chính mình, vừa cảm thấy bản thân là một mảnh ghép trong một tổng thể lớn lao hơn, tựa như những trải nghiệm mang màu sắc tâm linh.
Sự thân thuộc của âm sắc và ca từ Vinahouse giúp người nghe không chỉ kết nối với âm nhạc mà còn dễ dàng đồng điệu với đám đông xung quanh. Trí kể rằng anh phải cân nhắc rất kỹ mỗi khi chọn nhạc, không thể cứ nhắm mắt bật Vinahouse tràn lan. Nếu bật quá tay, một số khán giả có thể cảm thấy ngộp mà bỏ về. Còn nếu bật ít quá, cả buổi tiệc lại sẽ thiếu đi “tính Việt.” Việc chọn lọc cho thấy Trí ý thức rất rõ vị thế còn nhiều tranh cãi của Vinahouse, đồng thời chứng minh rằng cảm giác gắn kết kia không tự dưng mà có, mà phải được vun đắp, giám tuyển cẩn thận.
Nhịp đập của sự thuộc về
Sức hút của Vinahouse tại các tụ điểm queer gắn liền với chính tính chất âm thanh của nó. Tốc độ, chất âm và âm lượng hòa quyện với nhau, chi phối cách cơ thể phản ứng và chuyển động. Tốc độ dồn dập cùng cấu trúc dễ đoán liên tục tạo ra các chu kỳ nén lại rồi vỡ òa, hệt như các buildup và drop trong EDM. Sau một quãng lơ lửng, khoảnh khắc bùng nổ kéo đám đông “đáp đất,” kéo họ trở về với vòng lặp quen thuộc và đẩy hưng phấn lên tột đỉnh nhờ sự tương phản đột ngột.
Khi đám đông đang miên man theo những trường đoạn techno kéo dài, một lời ca hay hay một giai điệu quen thuộc bỗng vang lên, như chiếc mỏ neo kéo mọi người trở lại với không gian vật lý. Kết cấu âm thanh đóng vai trò quan trọng chủ chốt. Tiếng bass dày đặc bao trùm lấy giai điệu, đòi hỏi một sự tương tác bằng da thịt, thúc giục người nghe không chỉ thưởng thức bằng tai mà phải thả cơ thể trôi theo từng nhịp đập. Trải nghiệm đắm chìm bằng cả cơ thể này xóa nhòa ranh giới giữa cá nhân và đám đông, từ đó tạo ra một sự gắn kết sâu sắc về mặt thể chất. Âm lượng khủng lại càng khuếch đại trải nghiệm ấy khi kéo sập mọi khoảng cách. Vinahouse thường được miêu tả là ồn ào và náo nhiệt hơn các dòng nhạc điện tử khác, mà theo Trí, là dấu hiệu để nhận biết ngay lập tức thứ nhạc house kiểu Việt Nam. Độ ồn ào không đơn thuần tác động vào thính giác mà còn mang tính xã hội, bởi nó ép buộc người ta phải dấn thân vào cuộc vui.
Sự kiện kỷ niệm ngày thành lập Bung L0n. Ảnh: @ilang.tmp trên trang Instagram @bung_l0n.
Vì lẽ đó, đặc trưng của các không gian âm nhạc thường không nằm ở bản thân thứ âm thanh phát ra, mà ở bầu không khí mà âm thanh ấy kiến tạo nên. Tại các sự kiện của Bung L0n, chất liệu thanh âm của Vinahouse góp công xây đắp một bầu không khí bao dung, dùng tiếng nhạc át đi sự tự ti rụt rè cùng ánh nhìn dò xét từ xã hội, để những cơ thể queer được thỏa sức vẫy vùng mà không phải liên tục dè chừng, thu mình lại.
Quan trọng hơn cả, Vinahouse khéo léo dung hòa bản sắc văn hóa Việt Nam với cách thể hiện của người queer, qua đó đập tan những định kiến quen thuộc. Lâu nay, khái niệm queer tại Việt Nam vẫn hay bị quy chụp là thứ sản phẩm “lai căng” từ phương Tây, trong khi Vinahouse lại mang tiếng là thứ âm nhạc bảo thủ, cục bộ, thậm chí bài xích yếu tố ngoại lai. Việc văn hóa queer và Vinahouse hội ngộ tại các tụ điểm nightlife đã làm lung lay cả hai luồng suy nghĩ đó. Nói cách khác, màn giao thoa này tháo gỡ một mâu thuẫn tưởng chừng không thể dung hòa: một mặt, như Chi nhận định, chính sự nổi loạn và thoát ly khỏi chuẩn mực thông thường của Vinahouse đã mang phẩm chất queer. Mặt khác, cộng đồng queer Việt Nam từ lâu đã khao khát một điểm tựa văn hóa bản độc bản cho riêng mình, thay vì tiếp tục vay mượn hệ quy chiếu của phương Tây về tính dục và văn hóa đi club.
Linh, người mà tôi và Chi cũng từng chia sẻ chung một playlist Vinahouse trên Spotify, cho rằng chính Vinahouse là thứ đã “biến văn hóa club phương Tây thành một điều rất Việt Nam” chứ không phải một bản sao chép.
Khởi điểm của quá trình tiếp biến này không bắt nguồn từ những hệ tư tưởng phức tạp. Bởi lẽ, một khi đã bước chân vào sàn rave, mọi lý thuyết đều phải nhường chỗ cho những trải nghiệm mang tính “thể chất,” “bản năng” và “được cảm nhận sâu sắc hơn.” Thế nhưng, hệ quả của nó vẫn mang tính tuyên ngôn. Nó cho phép người tham gia được sống thật với bản ngã queer của mình mà không cần phải chối bỏ cội nguồn văn hóa. Ở góc độ này, sự hiện diện của Vinahouse trong chốn tiệc tùng của giới queer đã phá vỡ cả những rào cản phân cấp về âm nhạc lẫn tính dục trong xã hội, chứng minh rằng văn hóa queer tại Việt Nam không nhất thiết phải khoác lên mình thứ âm thanh phương Tây mới có giá trị hay mang ý nghĩa; và rằng dưới thanh âm của Vinahouse, mối liên kết giữa người queer không chỉ được biểu đạt mà còn được định hình bởi đời sống đia phương, được đánh thức qua từng giác quan và nuôi dưỡng bởi cả một tập thể.
Tất nhiên, dòng nhạc này không thể hóa giải dứt điểm mâu thuẫn giữa những khuôn thước văn hóa do xã hội định đoạt và vị thế ngoài lề của giới queer, nhưng chí ít, nó giúp cho thực tại ấy trở nên dễ thở hơn trong phút chốc. Có lẽ, giá trị của Vinahouse không nằm ở khả năng rũ bỏ định kiến, mà ở cách nó có thể tồn tại ngay giữa lòng định kiến đó, biến thứ âm nhạc từng bị chê là hạ đẳng, đơn điệu, hời hợt thành một ngôn ngữ chung của niềm vui, thấu hiểu và bao dung.
