Những chiếc ấn triện khắc tay tinh tế và độc đáo. Những nét chữ thư pháp mềm mại, uốn lượn. Những bức tranh thủy mặc nên thơ. Và cả những bức họa “cợt nhả” đúng kiểu Gen Z thích mê. Bạn có thể tìm thấy tất cả tại Tịnh Thủy Đường.
Từ que củi bám bụi than đến bút lông, mực tàu
Tịnh Thủy Đường tự định vị mình là một không gian thực hành thư pháp, thủy mặc và ấn triện. Không chỉ dừng lại ở việc bán các tác phẩm nghệ thuật hay nhận đơn đặt hàng theo yêu cầu, nơi đây còn mở các buổi workshop để bất kỳ ai cũng có thể tự tay trải nghiệm loại hình nghệ thuật. Theo đuổi thẩm mỹ tối giản, mỗi tác phẩm bước ra từ Tịnh Thủy Đường chừa lại những khoảng trống, có hơi thở riêng và tiết tấu để người xem tự do đối thoại.
Lê Thị Thanh Trà tại Tịnh Thủy Đường.
Gia chủ của không gian này là Lê Thị Thanh Trà, một cô gái sinh năm 2002 đến từ Vĩnh Long. Trong giới thư pháp, việc chọn tự và hiệu là một truyền thống đẹp để người cầm bút gửi gắm tâm tư. Cô chọn tự là Tịnh Thủy mang ý nghĩa một dòng nước bình yên, và hiệu là Chiêu Nga tượng trưng cho sự tỏa sáng. Cái tên Tịnh Thủy Đường (nơi có dòng nước bình yên) gói trọn mong muốn của Trà về một không gian an nhiên, thanh tịnh và được thỏa sức với đam mê.
Dù tuổi đời còn rất trẻ, Thanh Trà đã có hơn 7 năm gắn bó với nghệ thuật thư pháp. Tình yêu nghệ thuật của cô nảy mầm từ những ngày ấu thơ, khi cô bé mộng mơ vẫn thường lấy những khúc củi khô bám bụi than trong bếp để vẽ nguệch ngoạc lên tường. Lớn hơn một chút, niềm đam mê ấy được bồi đắp bởi những áng văn kinh điển. Hình ảnh ‘Ông đồ’ già nhẫn nại bên mực tàu giấy đỏ của Vũ Đình Liên, hay khí phách vung cọ tài hoa trong Chữ người tử tù của Nguyễn Tuân đã thôi thúc cô tự mình bước vào thế giới thư pháp.
Tịnh Thủy Đường gói trọn mong muốn của Trà về một không gian an nhiên, thỏa sức đam mê.
Tuy nhiên, việc tiếp cận một bộ môn nghệ thuật mang tính kế thừa ở một vùng sâu vùng xa không hề dễ dàng. Đến năm lớp 10, khi bắt đầu có thể tự chủ về tài chính, Trà quyết định tự học. Không có thầy cầm tay chỉ việc, cô chủ động tìm tòi qua mạng và các video hướng dẫn trên YouTube. Thế rồi khi rời quê lên thành phố, Trà chọn theo học ngành Kiến trúc tại Trường Đại học Bách khoa. Một ngành học mang tính kỹ thuật ngỡ chẳng liên quan, lại trở thành mảnh ghép hoàn thiện tư duy sáng tạo của cô: “Mình đã học được nhiều thứ bổ trợ cho nghề thư pháp và thủy mặc, như cách sắp xếp bố cục, phối màu, đánh giá thẩm mỹ, và cả ứng dụng công nghệ, photoshop vào tác phẩm.”
Khi ấy, dù ở trong căn phòng ký túc xá chật hẹp, Trà vẫn khăn gói đủ đồ nghề theo để rèn nét chữ mỗi ngày. Cô nói: “Phải rèn mỗi ngày, chứ ngưng một thời gian tay sẽ bị cứng. Dần dần, hễ cầm bút lên là người bút hợp nhất.”
Viết con chữ, chữa tâm hồn
Với Trà, thư pháp trước tiên là một hành trình tự chữa lành. Cô thừa nhận bản thân từng trải qua giai đoạn tuổi mới lớn đầy cảm tính và nhiều bất đồng trong suy nghĩ. Chính quá trình mài mực, rèn chữ đòi hỏi tính kiên nhẫn đã giúp cô rèn luyện tâm tính. “Từ khi gắn bó với thư pháp, mình học được cách sống chậm lại, trầm tĩnh hơn, suy nghĩ cũng tích cực và sâu sắc hơn.”
Say Trà
Tâm
Vi Tiêu
Cảm giác an yên thu nhặt được từ bút mực đã thôi thúc Trà lan tỏa giá trị này đến những người cùng thế hệ – những người trẻ đang chới với giữa sự vội vã của xã hội hiện đại. Để làm được điều đó, cô chọn cách biến những kiến thức thư pháp khô khan thành một hình thức kể chuyện gần gũi. Thay vì chỉ phóng bút viết rồi giao thành phẩm, Trà thường dành thời gian trò chuyện, cắt nghĩa cặn kẽ cho khách qua lăng kính chiết tự Hán-Nôm. Cô mong muốn người nhận không chỉ nhìn thấy mặt chữ đẹp, mà còn thấu hiểu được cội nguồn và ý niệm sâu xa ẩn giấu bên trong.
Sức sáng tạo của Tịnh Thủy Đường cũng không tự đóng khung trong sự nghiêm cẩn của truyền thống, mà vươn sang hội họa đầy ngẫu hứng. Không khó để bắt gặp những tác phẩm nơi Trà khéo léo kết hợp con chữ mềm mại với nét vẽ hóm hỉnh, mang tinh thần của một Gen Z “cợt nhả.” Bằng cách làm dịu những quy chuẩn cứng nhắc, cô mong có thể giúp người thưởng lãm, đặc biệt là các bạn trẻ, tiếp nhận nghệ thuật thư pháp một cách cởi mở, tự nhiên hơn.
Tranh thủy mặc là tranh được vẽ bằng mực nước (mực tàu) trên giấy.
Dù mang đến một luồng sinh khí đầy tự do cho các tác phẩm, Thanh Trà vẫn giữ sự tôn nghiêm tuyệt đối với quy tắc truyền thống khi bước vào không gian thực hành. Nền tảng của sự nghiêm cẩn ấy nằm ở “văn phòng tứ bảo,” tức bốn món bảo vật cốt lõi của thư pháp gồm giấy, bút, mực và nghiên.
“Mình thích mài mực vì công đoạn này giúp tâm tịnh và là khoảng đệm để chuẩn bị. Nên mới có câu ‘Bút chưa hạ nhưng tâm đã mài.’ Có những người thích dùng mực pha sẵn vì rẻ và tiện. Còn với mình, mài mực thể hiện sự quy tắc và nghiêm túc của một thư pháp gia. Muốn mực đậm thì mài lâu, mình sẽ cảm nhận được độ già (sệt) của mực. Mọi người có thể ngửi thấy mùi thơm của mực sau một lúc. Ngửi riết là bị ghiền đó!”
Mài mực thể hiện sự nghiêm túc của một thư pháp gia.
Giấy viết cũng được phân ra thành ba loại chính với từng công năng đặc thù. Giấy sinh tuyên mang đặc tính dễ loang nên cực kỳ lý tưởng để vờn cọ vẽ tranh thủy mặc. Trái lại, giấy thục tuyên thường được ưu ái dành riêng cho những bức tranh tả thực cần độ chi tiết cao. Riêng với việc chắp bút viết thư pháp, giấy bán sinh bán thục luôn là sự lựa chọn hoàn hảo nhất để truyền tải trọn vẹn thần thái và nét mềm mại của con chữ.
Trà giải thích rằng giấy sinh tuyên với đặc tính dễ loang sẽ là chất liệu lý tưởng nhất để vờn cọ vẽ tranh thủy mặc. Ngược lại, giấy thục tuyên thường được ưu ái cho những bức tranh tả thực cần độ chi tiết cao. Riêng để chắp bút viết thư pháp, giấy bán sinh bán thục luôn là lựa chọn hoàn hảo nhằm truyền tải trọn vẹn thần thái và nét mềm mại của từng con chữ.
“Tranh thủy mặc đặc biệt ở chỗ không thể chỉnh sửa hay tẩy xóa. Nét vẽ cần nhanh gọn, dứt khoát, phù hợp với ý niệm của tác giả.”
Nói đoạn, Thanh Trà khua tay giới thiệu loạt cọ với đa dạng kiểu dáng và công năng rồi “thi triển” một bức thư pháp với tên Saigoneer cùng bức tranh thủy mặc đẹp mắt trước sự trầm trồ của chúng tôi. Như thể mọi đường nét đã được định hình sẵn trong tâm trí, bàn tay cô lướt trên mặt giấy uyển chuyển, để vạn vật tự nhiên thành hình.
Những con ấn triện khắc tay
Một bức thư pháp hay tranh thủy mặc sẽ càng toàn ven hơn khi được đóng lên một dấu ấn triện đỏ thắm. Khởi nguồn từ Trung Quốc, ấn triện là nghệ thuật chạm khắc chữ hoặc hình ảnh lên các bề mặt chất liệu như đá, ngọc hay gỗ để tạo ra con dấu dùng trong thư pháp.
Ấn triện từ truyền thống đến cách tân.
Trà hào hứng giới thiệu không gian làm việc với vô số phôi đá chế tác. Các loại đá dùng làm ấn triện vô cùng phong phú về kích cỡ, màu sắc và độ cứng, có thể kể đến Vân Nam Tử Sắc, Thiên Thanh, Tây Hiệp Lam Hoa Tuyết hay Thọ Sơn Diệp Lục. “Những viên đá mềm (có độ cứng khoảng 1 đến 3 Mohs), không hiếm thì giá sẽ rẻ. Ngược lại, viên nào cứng, mịn, có độ tinh khiết cao thường sẽ đắt hơn," Trà cho biết. Cô chỉ chọn khắc trên những loại đá có độ cứng vừa phải, nằm trong khoảng 1 đến 3 Mohs trên thang đo chuẩn mực để đường dao được kiểm soát tốt nhất.
Mỗi con dấu ra đời đều bắt nguồn từ sự kết nối giữa nghệ nhân và người đặt. Trà thường kết hợp góc nhìn chuyên môn với mong muốn của khách để tư vấn chất liệu phù hợp. “Ví dụ, nếu khách mệnh Mộc, mình sẽ tư vấn đá màu xanh, hay khách muốn khắc nhiều chữ thì nên dùng đá lớn.”
Thiết kế
In thiết kế lên mặt đá.
Về mặt cấu trúc, một con dấu hoàn chỉnh bắt buộc phải có danh chương hoặc nhàn chương, đôi khi là cả hai. Danh chương chính là tên, tự hoặc nghệ danh của khách hàng; còn nhàn chương là những ký hiệu hay hình ảnh điểm xuyết giúp cân bằng lại bố cục tổng thể của mặt dấu.
Về kỹ thuật chạm khắc, nghệ nhân thường áp dụng ba thể thức cơ bản. Với thể chu văn, người thợ sẽ đục bỏ phần nền để chữ nổi cao, khi ấn vào chu sa sẽ cho ra nét chữ đỏ rực trên nền giấy trắng. Ngược lại, thể bạch văn chạm khắc chìm phần chữ để nền nổi lên, tạo ra nét chữ trắng muốt trên khung nền đỏ. Thể thức âm dương kết hợp cả hai kỹ thuật trên, thường tuân theo quy tắc "nam tả nữ hữu" với phần dương nằm bên trái và phần âm nằm bên phải, nhưng vẫn có thể linh hoạt biến tấu tùy theo chủ ý sáng tạo.
Sau khi cùng bàn bạc để thống nhất loại đá, thể thức chạm khắc cũng như các chi tiết danh chương và nhàn chương, Thanh Trà sẽ cẩn thận phác thảo hai mẫu thiết kế để khách hàng dễ dàng mường tượng và “chốt đơn.”
Chạm khắc
Để bắt đầu, Trà sẽ dùng giấy nhám mài phẳng và nhẵn nhụi phần mặt phẳng chạm khắc của phôi đá. Kế tiếp, cô cẩn thận cố định viên đá, tái hiện thiết kế lên một tờ giấy mỏng, rồi lật ngược để in mực lên mặt đá. Bằng chiếc bút kỹ thuật, cô đồ lại từng nét vẽ để dập mẫu trước khi chính thức hạ dao.
Trên chiếc bàn xoay nhỏ cố định phôi đá, một tay Trà ghì chặt con dao titan cặm cụi tỉa tót theo từng đường nét, tay kia cầm cọ liên tục phủi bay lớp bụi. Từng chút một, danh chương của vị khách bắt đầu hiện ra rõ nét.
Quá trình chạm khắc.
“Khách hàng của mình thích những món đồ thủ công mỹ nghệ, có hồn, đặc trưng và mang tính thẩm mỹ cá nhân. Họ không hứng thú với những con dấu khắc bằng máy thẳng thớm.”
Để hoàn thiện, cô cẩn thận đánh dấu chiều đúng của con ấn, không quên dặn khách cách dặm đều mực chu sa, đè chặt bốn góc trước khi chậm rãi nhấc lên. Mỗi ngày, Trà chỉ nhận khắc từ một đến hai ấn triện, nhiều nhất là ba ấn nhỏ vì lý do rất đỗi thật thà: “Làm nhiều đau tay lắm.”
Khi được hỏi về những khó khăn trong quá trình chế tác, cô nàng lập tức bày ra “nghĩa địa” đá nơi cất giữ những kỷ niệm đau thương khi hành nghề. Cô nhớ nhất một đơn hàng khiến mình phải hì hục khắc lại đến lần thứ ba, vì phôi đá cứ nứt toác ngay sau khi hoàn thành ở hai lần trước đó.
“Nghĩa địa” đá của Trà.
“Nếu khách hoặc mình không ưng ý mà viên đá vẫn còn nguyên vẹn, mình sẽ mài nhẵn bề mặt rồi khắc lại từ đầu,” Thanh Trà hóm hỉnh chia sẻ. “Đơn hàng ấn tượng nhất của mình đến từ vị khách đã dẫn dắt mình vào con đường vẽ ‘cợt nhả.’ Chị ấy yêu cầu khắc hình con heo và mình bắt đầu ‘sa ngã.’ Từ đó, ngày càng có nhiều khách tìm tới mình để đặt những đơn hàng kiểu như vậy.”
Đời xô đẩy mình vẽ tranh “cợt nhả…”
Dù từng ra mắt bộ sưu tập ấn triện phá cách từ năm 2025, mãi đến gần đây cô mới thực sự dấn thân vào con đường vẽ tranh “cợt nhả.” Bằng vài đường cọ gãy gọn, cô biến những góc nhìn đời thường thành vô số bức họa ngộ nghĩnh, mang lại tiếng cười cho người thưởng lãm.
Thanh Trà nửa đùa nửa thật chia sẻ: “Thực lòng thì mình thích vẽ tranh nghiêm túc hơn vì đây là một hình thức thiền giúp bản thân rèn luyện tâm tính. Vẽ cợt nhả hoài là hư nghề đó! Tuy nhiên, tình cảm và sự ủng hộ của mọi người khiến mình muốn tìm điểm cân bằng giữa hai trường phái.”
“Mã đáo thành công.”
“Tận hưởng những thứ mình có.”
Theo lời cô, giai đoạn khoảng đầu những năm 2000, nghệ thuật thư pháp gần như đứng trước nguy cơ thất truyền tại Việt Nam, sau đó mới bắt đầu khôi phục. Hiện tại, bộ môn này đã được nhiều bạn trẻ quan tâm hơn. Thanh Trà thường xuyên tham gia các sự kiện lẫn workshop về thư pháp, tặng chữ tại các trường đại học vào dịp Tết và rất vui mừng trước sự đón nhận của mọi người. “Thư pháp mang tính văn hóa cao. Mình thấy các thư pháp gia giao lưu như anh em bạn hữu, xem xét nét chữ hay theo dõi mạng xã hội của nhau chứ không có ý muốn cạnh tranh. Đây là điều mình cực kỳ thích.”
Sắp tới, Thanh Trà vẫn sẽ tiếp tục theo đuổi loại hình nghệ thuật này và tập trung trả dần các đơn đặt hàng ấn triện đã nhận tới gần cuối năm. Mới nhất chính là dự án “lây lan sự cợt nhả” trên những chiếc ly sứ in hình loạt lí lắc đặc trưng của Tịnh Thủy Đường. Tạm biệt không gian tĩnh tại này, Saigoneer chúc Thanh Trà "mã đáo thành công" trên chặng đường sáng tạo sắp tới, như bức tranh thủy mặc mà cô đã họa nên.
