Từ khu trung tâm thị xã đến những triền đồi phủ mây vùng cao, Bạch Nam Hải đã thực hiện một hành trình nhiếp ảnh tài liệu, ghi lại cuộc sống của người dân địa phương, mối gắn kết mật thiết giữa con người với thiên nhiên, cùng sự tương phản giữa cảnh quan tự nhiên và làn sóng đô thị hóa ồ ạt dưới sức ép của ngành du lịch.
“TRÊN ĐỈNH ĐỔI THAY” là một bộ ảnh tài liệu của nhiếp ảnh gia Bạch Nam Hải, được anh thực hiện trong suốt 7 năm, từ năm 2017 đến năm 2024. Bộ ảnh khắc họa sự chuyển mình của Sa Pa trước sức ép tất yếu của quá trình đô thị hóa và phát triển du lịch. Từ hình ảnh các khách sạn mọc lên dọc sườn đồi, những bức chân dung gần gũi tại thị trấn và trên các triền núi, cho đến những khung cảnh đời thường của người dân bản địa, bộ ảnh phản ánh chân thực những gì tác giả đã tận mắt chứng kiến. Qua đó, tác phẩm hé mở một góc nhìn khác nằm bên dưới vẻ bề ngoài mà du khách thường thấy — vừa ẩn giấu, vừa hiện hữu rõ ràng.
Chuyến thăm dự kiến kéo dài 10 ngày của nhiếp ảnh gia bất ngờ trở thành kỳ lưu trú kéo dài 3 tuần. Sau nhiều tuần lang thang từ thị trấn, băng qua những dãy núi, gặp gỡ người dân địa phương và chứng kiến những thay đổi chóng mặt trên các sườn đồi, Hải trào dâng những cảm xúc và suy tư đan xen. Anh quyết định quay trở lại Sa Pa để tiếp tục thực hiện loạt ảnh này; dự án đó dần phát triển thành một hành trình nhiếp ảnh kéo dài suốt 7 năm. Nhận thấy vùng đất và con người nơi đây còn ẩn chứa một câu chuyện lớn hơn cần được kể lại, anh đã ghi lại tất cả thông qua nhiếp ảnh tài liệu, với mục tiêu lưu giữ những khoảnh khắc chân thực đang diễn ra ngay trước mắt mình.
Sa Pa sớm trở thành một điểm đến du lịch từ đầu thế kỷ 20, dưới thời kỳ thuộc địa Pháp. Kể từ đó đến nay, thị trấn này đã trải qua những làn sóng phát triển mạnh mẽ với sự xuất hiện của các cư dân mới, các doanh nghiệp và những dự án đầu tư quy mô lớn. Là nơi sinh sống của các cộng đồng dân tộc thiểu số, cùng với khung cảnh núi non mờ sương và khí hậu mát mẻ, Sa Pa từ lâu đã nổi tiếng là một điểm đến đầy chất thơ, thu hút du khách tìm kiếm sự tĩnh lặng và cảm giác “chữa lành” giữa thiên nhiên. Nơi đây sở hữu nhiều địa danh mang tính biểu tượng như quảng trường trung tâm Sa Pa, tháp đồng hồ tại Sun Plaza, thung lũng Mường Hoa, bản Cát Cát, v.v.
Để đáp ứng nhu cầu ngày càng lớn của du khách trong nước và quốc tế, các khách sạn và homestay mới liên tục mọc lên, lan rộng ra ngoài thị trấn và vươn tới những sườn đồi còn nguyên sơ. Trong những bức ảnh đen trắng của Bạch Nam Hải, sự tương phản giữa cảnh quan bao la với những cấu trúc bê tông, thép cứng nhắc đã phản ánh thực trạng đô thị hóa và đầu tư ồ ạt. Sự căng thẳng về mặt thị giác này làm nổi bật một trạng thái chông chênh, mong manh — không hẳn là quá khứ, cũng chẳng phải tương lai, mà là một hiện tại đang trong quá trình chuyển đổi đầy bất định. Đó là hình ảnh một thị trấn vẫn đang “dở dang” trong sự hoài niệm, đồng thời gợi lên nỗi buồn man mác trước cảnh quan thiên nhiên đang dần biến mất.
Bất cứ ai từng đặt chân đến Sapa hẳn đều đã bắt gặp những đứa trẻ hoặc người dân khoác trên mình bộ trang phục thổ cẩm, tiếp cận du khách để mời chào các món đồ lưu niệm thủ công. Trong khi nhiều du khách cảm thấy thích thú, tò mò và thường rút điện thoại ra để ghi lại những khoảnh khắc ấy, thì các bức ảnh của Bạch Nam Hải lại mở ra một câu chuyện sâu xa hơn đằng sau những tương tác đó.
Những hình ảnh này cho thấy các em nhỏ không chỉ đơn thuần là người bán hàng tại các khu du lịch, mà còn đang phải xoay xở trong một thế giới nơi du lịch đã trở thành một phần trọng yếu trong cuộc sống của các em. Thông qua những khoảnh khắc đời thường tự nhiên cùng các bức chân dung đầy gần gũi, người xem có cảm giác như những đứa trẻ này buộc phải trưởng thành sớm trước guồng quay nhanh chóng của quá trình đô thị hóa và phát triển. Với bối cảnh là những công trình mang phong cách phương Tây hiện đại đan xen cùng cảnh quan thiên nhiên, các tác phẩm nhiếp ảnh này khéo léo đặt ra câu hỏi về cái giá của sự tiến bộ, đồng thời hướng sự chú ý đến những thực tế thường bị bỏ quên về chất lượng cuộc sống của người dân tại thị trấn này.
Rời xa thị trấn, nhiếp ảnh gia dấn thân vào những vùng núi cao, nơi ông đắm mình giữa khung cảnh thiên nhiên bao la cùng nhịp sống tĩnh lặng, gần gũi của các bản làng. Để ghi lại những khoảnh khắc chân thực và riêng tư đến vậy, ông đã dành thời gian đồng hành cùng người dân địa phương, trò chuyện và lặng lẽ quan sát cuộc sống thường nhật của họ. Những bức ảnh chụp trên núi khắc họa những khoảnh khắc dịu dàng, tự nhiên: những đứa trẻ mỉm cười trước ống kính, đứng cạnh thú cưng hay đang địu em nhỏ trên lưng; những người phụ nữ gùi trên vai những bó rau lớn. Những khung cảnh ấy khơi gợi niềm hoài niệm sâu sắc, mở ra một góc nhìn về lối sống gắn kết mật thiết với thiên nhiên. Có lẽ, cảm giác hoài niệm này nảy sinh từ sự khan hiếm của những tương tác chân thành, mộc mạc giữa con người với con người trong xã hội ngày nay; điều đó tạo nên một vẻ đẹp vượt thời gian cho các bức chân dung, vừa thoáng qua, lại vừa trường tồn.
Việc thực hiện một dự án nhiếp ảnh tài liệu dài hơi đòi hỏi nhiều cam kết, nhất là khi nhiếp ảnh gia phải quay trở lại cùng một địa điểm nhiều lần theo thời gian. Khi được hỏi về cách duy trì một quá trình như vậy, Bạch Nam Hải chia sẻ góc nhìn từ cả khía cạnh chuyên môn lẫn cá nhân. Bên cạnh kỹ năng của một nhiếp ảnh gia chuyên nghiệp, anh nhấn mạnh tầm quan trọng của việc không ngừng học hỏi và duy trì kết nối với cộng đồng những người cùng làm nhiếp ảnh. Anh tin rằng thế giới luôn chứa đựng vô vàn khoảnh khắc thú vị diễn ra mỗi ngày, nhưng chúng ta chỉ may mắn bắt gặp được một vài câu chuyện; trong đó, lại càng ít câu chuyện mang đủ sức nặng và thông điệp của thời đại để xứng đáng được kể lại và lan tỏa rộng rãi hơn. Với anh, đó là hành trình đi theo bản năng và ghi lại hiện thực thông qua ngôn ngữ của nhiếp ảnh.
“Tôi nhận thấy đồng bào dân tộc thiểu số chủ yếu di chuyển bằng đường bộ nên cũng tập cho mình thói quen đi bộ. Tôi lang thang khắp nơi từ trung tâm thị trấn vào sâu trong các bản. Dọc đường đi, tôi chủ động bắt chuyện với người dân và học mót vài câu tiếng Mông, tiếng Dao Đỏ để giao tiếp. Thực ra nhiều cuộc trò chuyện bắt đầu khi những người bán hàng rong tiến đến mời mua đồ lưu niệm. Tôi nhẹ nhàng từ chối rồi tự nhiên tán gẫu với họ — giống như cách những người lạ tình cờ ngồi cạnh nhau trên tàu hay xe buýt rồi nói chuyện về đủ thứ trong cuộc sống,” Bạch Nam Hải chia sẻ với Saigoneer.
Loạt ảnh tư liệu soi chiếu những xung đột đang diễn ra giữa lối sống truyền thống của người dân địa phương tại Sa Pa với sự bùng nổ nhanh chóng của ngành du lịch cùng các dự án đầu tư quy mô lớn. Tuy nhiên, ẩn trong đó vẫn là những nét gần gũi, thân thương: những khoảnh khắc đời thường, sự tương tác giữa con người với con người, hay chân dung của người dân — tất cả tạo nên một đối trọng nhân văn trước bức tranh thay đổi lớn lao hơn. Ánh mắt trong trẻo của những đứa trẻ vùng cao, được ghi lại qua ống kính của Hải, khơi gợi niềm hạnh phúc giản đơn trong khoảnh khắc hiện tại.
Thế nhưng, khi người xem dừng lại lâu hơn và đặt những hình ảnh này vào bối cảnh rộng lớn hơn về sự phát triển thần tốc tại Sa Pa, một nỗi lo âu kín đáo về tương lai của vùng đất này dần nảy sinh: làm thế nào để quá trình đô thị hóa và tăng trưởng kinh tế có thể song hành cùng việc bảo tồn văn hóa và thiên nhiên? Và cấp thiết hơn cả, làm sao để du lịch bền vững có thể phát triển theo hướng thực sự cải thiện đời sống của các cộng đồng địa phương?
Thông tin thêm về dự án “TRÊN ĐỈNH ĐỔI THAY” của Bạch Nam Hải cùng cuốn sách giới thiệu loạt ảnh này hiện có tại đây.