Dọc theo tuyến đường Điện Biên Phủ qua các quận 1, 3, 10 và Bình Thạnh chính là hẻm 27. Con hẻm nằm ngay cạnh đường Trường Sa, dọc theo bờ kênh Nhiêu Lộc.

Hẻm 27 đón người ta bằng không khí bình yên của những xóm dân cư Sài Gòn. Những ngôi nhà cao hai ba tầng hiện lên trước mắt, cứ cách mười bước chân lại có một tiệm tạp hóa, cùng những quán ăn lúc nào cũng nườm nượp khách quen.

Rạch Xuyên Tâm là một nhánh của kênh Nhiêu Lộc, chảy qua địa bàn Bình Thạnh, Gò Vấp rồi đổ ra sông Vàm Thuật. Hơn nửa thế kỷ qua, hai bờ rạch Xuyên Tâm là nơi nương náu của hàng nghìn gia đình lao động nghèo, trong đó có gia đình tôi. Nhờ có con rạch này, chúng tôi mới có thể bám trụ lại Sài Gòn khi chi phí sinh hoạt ngày càng đắt đỏ. Tính đến tháng 5/ 2026, hàng trăm hộ dân đã chuyển đi nơi khác. Nhiều gia đình khác cũng sẽ nối gót trong nỗ lực giải tỏa, cải tạo hạ tầng của thành phố.

Nhưng càng đi sâu vào trong, lòng hẻm càng hẹp lại. Những ngôi nhà dần trở nên nhỏ bé và tạm bợ hơn so với đoạn đầu hẻm. Từ con hẻm chính lại đâm ra những hẻm nhỏ hơn, và trong đó là những căn nhà còn chật hẹp hơn nữa. Thấp thoáng sau những cánh cửa là nhịp sống bình dị của người dân: ánh đèn hắt ra từ bóng đèn tròn treo lủng lẳng, mấy chú ngồi phì phèo điếu thuốc trên chiếc xe máy dựng trước cửa, còn mấy dì thì ngồi dạt ra sàn tỉ mẩn chuẩn bị đồ ăn, chắc cũng để làm vốn buôn bán qua ngày. Men theo con hẻm nhỏ đó, cuối cùng bạn sẽ tới một con rạch có tên là Xuyên Tâm.

Xóm Xuyên Tâm từ đâu mà có?

Sài Gòn có mạng lưới sông ngòi, kênh rạch phong phú, nên đời sống ở đây từ lâu đã gắn liền với sông nước. Kênh ngòi vừa là đường đi lại, vừa là nơi buôn bán. Nhiều khu chợ và xóm giềng cứ thế hình thành dọc theo các dòng chảy. Xóm rạch Đôi ở Quận 8 cũ, xóm kênh Tẻ ở Quận 7, hay xóm Văn Thánh cùng xóm rạch Xuyên Tâm ở Bình Thạnh đều ra đời theo cách như vậy.

Từ khi tôi biết nhận thức, xóm Xuyên Tâm đã là một khu dân cư đông đúc. Tôi đoán ban đầu người ta tìm đến đây cũng vì những lý do giống như mọi cộng đồng cư dân ven sông khác. Con rạch cách chợ Bà Chiểu chưa đầy một cây số. Trường học, siêu thị, nhà thờ, chùa chiền đều nằm trong bán kính hai đến ba cây số. Khu vực này lại nằm sát Quận 1, Gò Vấp và Quận 2 cũ. Việc nằm gần nhiều khu vực sầm uất giúp người dân có vô số cơ hội việc làm, trong khi chi phí sinh hoạt vẫn giữ ở mức dễ thở. Nhiều gia đình sống ở đây là công nhân lao động chân tay, học vấn không cao, sống nhờ vào những công việc buôn bán hoặc làm thuê ở các vùng lân cận.

Trước khi chuyển đi vì dự án chỉnh trang đô thị, gia đình tôi đã có nhiều thập kỷ gắn bó với xóm rạch Xuyên Tâm. Thời chiến tranh chống Pháp, bà ngoại tôi từ miền Tây tản cư lên Sài Gòn rồi gặp và kết hôn với ông ngoại. Như bao đứa trẻ sinh ra thời chiến, mẹ tôi lớn lên trong một gia đình đông con với hơn 10 anh chị em, chẳng có mấy cơ hội được học hành đến nơi đến chốn. Đầu những năm 1980, khi gặp cha tôi, mẹ đang là mẹ đơn thân nuôi hai con nhỏ. Cha thương mẹ nên quyết định về chung một nhà, cùng nhau làm lụng vất vả để chăm lo cho nhau và cho các con. Sau đó, anh trai và tôi lần lượt ra đời.

Góc nhìn từ cửa sổ bếp nhà chúng tôi hướng ra rạch. Khi thủy triều xuống, gần như không thấy nước đâu cả.

Mẹ tôi hay kể về chuyện xây căn nhà cũ. Miếng đất lúc mới mua, mẹ nói, “nhìn chẳng khác gì cái chuồng heo.” Ban đầu, cha mẹ chỉ đủ tiền dựng tạm căn nhà bằng mấy tấm ván gỗ cũ và lợp mái tôn. Anh chị tôi kể lại hồi nhỏ mỗi lần nước ròng rồi nước lớn tràn vào nhà gây ngập, mấy anh em lại hồn nhiên lội nước tung tăng, trong khi mẹ cuống cuồng bê đồ đạc chất lên cao.

Đến đầu những năm 2000, vài năm sau khi tôi ra đời, công việc của cha khấm khá hơn, gia đình tôi mới có điều kiện sửa sang lại nhà cửa, thay tường gỗ bằng gạch và bê tông. Suốt hơn 30 năm, căn nhà khiêm tốn ấy là niềm tự hào và hạnh phúc lớn nhất của mẹ. Nhờ sự chắt chiu vun vén của mẹ, anh em chúng tôi mới có một nơi chốn để trưởng thành, trải qua những tháng ngày tuổi thơ rực rỡ lẫn những gian truân.

Lớn lên bên rạch Xuyên Tâm

Con hẻm hẹp dẫn đến nhà tôi.

Những xóm nước đen như Xuyên Tâm mang nét đặc thù riêng biệt so với các khu vực khác tại Sài Gòn. Chúng tồn tại song hành cùng những địa danh nổi tiếng như Chợ Lớn hay khu trung tâm, nhưng sự hiện diện của chúng lại gần như không được biết đến. Bạn sẽ không thể tìm thấy những nơi như Xuyên Tâm trên các nền tảng như Traveloka hay Booking.com. Ngay cả với nhiều người dân Sài Gòn, những xóm nhỏ như Xuyên Tâm vẫn là một thế giới hoàn toàn xa lạ.

Một điều tôi nhận thấy khi lớn lên ở đây là các ngôi nhà dường như được xây dựng dựa trên nhu cầu thiết yếu, là nơi che mưa che nắng cho gia đình, với tinh thần tận dụng bất cứ nguồn lực ít ỏi nào sẵn có. Công trình không qua tay các kiến trúc sư hay kỹ sư chuyên nghiệp mà do những người thợ xây có chút kinh nghiệm tự tay dựng lên. Do đó, chúng phục vụ chức năng cơ bản và quan trọng nhất là che chở con người, những yếu tố khác đều là thứ yếu.
Những ngôi nhà được xây san sát nhau, đôi khi chung cả bức tường, không chừa lại chỗ nào để thông khí hay thoát hiểm. Càng vào sâu trong hẻm thì càng thấy rõ điều này.

Chính vì vậy, hỏa hoạn luôn là mối nguy rình rập. Vào những ngày mùng một hoặc ngày rằm hằng tháng khi các gia đình đốt vàng mã cúng ông bà tổ tiên, hàng xóm thường nhắc nhở nhau chú ý mùi khói hay mùi cháy khét. Những lúc như vậy, mọi người sẽ bỏ dở hết việc đang làm và đi vòng quanh xóm kiểm tra cho đến khi tìm ra nguyên nhân và chắc chắn không có vấn đề gì. Hầu hết các nhà cũng không có hệ thống xử lý nước thải đàng hoàng, chẳng có bể tự hoại, nên toàn bộ nước sinh hoạt cứ thế xả trực tiếp xuống lòng rạch. Đa số các hộ dân đều trả tiền gom rác để xử lý rác thải sinh hoạt, nhưng vẫn có người xem con rạch như cái hố rác riêng của nhà mình.

Không phải ai cũng có ý thức giữ gìn vệ sinh chung. Nguồn ảnh: Đầu tư.

Bà con xóm Xuyên Tâm

Cư dân xóm Xuyên Tâm là một tập hợp đa dạng, có những gia đình định cư từ thuở sơ khai lẫn những lớp người mới chuyển đến sau này.

Phần nhiều trong số họ là những người lao động cần cù, mưu sinh bằng gánh hàng rong, xe đồ ăn, hoặc mở tiệm tạp hóa, tiệm may nho nhỏ tại nhà. Bên cạnh những người làm ăn chân chính, cũng có không ít người sa vào cờ bạc, nghiện ngập. Lớn lên giữa những người sống bằng nghề nấu nướng, tôi mới thấy công việc này vất vả biết nhường nào, nhất là vì họ không qua trường lớp và cũng chẳng có dụng cụ bếp núc hiện đại. Các món họ bán thường là bún, phở hoặc các món chè nhiều công đoạn, hầu hết đều tự tay chế biến. Vì thế, họ mất phần lớn thời gian trong ngày cho việc nấu nướng. Cứ tầm 2 đến 3 giờ sáng, con hẻm cũ lại rộn ràng tiếng người thức dậy để dọn quán buổi sáng.

Người dân ở đây chất phác, chăm chỉ, làm việc quần quật ngày đêm để lo cho gia đình, nhưng đôi khi cũng cư xử hơi cục mịch. Cách giải quyết mâu thuẫn giữa hàng xóm với nhau nhiều khi giống như cái cách cha mẹ Việt Nam vừa la mắng con xong lại gọt trái cây đưa cho con ăn chứ không chịu ngồi xuống nói chuyện hay xin lỗi. Hai người hôm nay có thể chửi nhau vuốt mặt không kịp, nhưng vài tuần sau đã lại giúp nhau dắt xe, trò chuyện xởi lởi như chưa từng có cuộc cãi vã. Có lần, mẹ tôi đồng ý cho nhà bên cạnh mượn bức tường bên phải nhà mình làm tường chung khi họ xây nhà. Đó là một nghĩa cử tốt đẹp, nhưng kéo theo bao rắc rối cậu con trai nhà đó mỗi lần say xỉn lại đấm thùm thụp vào tường làm phiền nhà tôi. Chúng tôi có tình làng nghĩa xóm, chỉ là cách biểu hiện đôi khi hơi bỗ bã và khiến người ta ngột ngạt.

Dù vậy, tôi vẫn thấy tuổi thơ của mình thật đủ đầy. Tôi may mắn khi phần lớn cuộc đời được sống trong căn nhà tường gạch chắc chắn mà cha mẹ sửa sang, tốt hơn nhiều so với căn nhà ván gỗ trước đó. Trong ký ức của tôi, tuổi thơ là những ngày tháng trong vòng tay yêu thương của cha mẹ, ngày thường đi học, cuối tuần đi nhà thờ, có bạn bè, có tình xóm giềng, những bữa ăn ấm cúng và những trò chơi thơ dại. Tôi thầm biết ơn rạch Xuyên Tâm đã cho tôi một bến đỗ bình yên suốt những năm tháng ấy. Nhờ có nó, tôi một điểm tựa vững vàng để lớn lên, để khám phá bản thân và vun đắp những mối quan hệ với người xung quanh. Giờ đây nhìn lại, tôi mới hiểu khoảng thời gian sống ở đây đã góp phần định hình con người mình hôm nay, một mối liên kết sâu sắc mà trước đây tôi chưa từng nhận ra.

Và ngay khi tôi nhận ra điều đó, những ngày cuối cùng của rạch Xuyên Tâm cũng đang đến gần.

Một dịp sinh nhật vui vẻ sau khi căn nhà được trùng tu.

Khởi đầu mới cho con rạch và cho chúng tôi

Những tháng ngày trước khi gia đình dọn sang nhà mới, tôi chứng kiến cảnh người ta lần lượt đập bỏ các ngôi nhà xung quanh. Nhìn những cảnh vật quen thuộc từ nhỏ dần biến mất, ngổn ngang giữa xa bần và bụi bặm, lòng tôi đan xen bao niềm hụt hẫng lẫn hy vọng.

Tôi buồn khi nhìn xe xúc san phẳng hết căn nhà này đến căn nhà khác, biết rằng chẳng mấy chốc nữa căn nhà của mình cũng sẽ chung số phận. Tôi không khỏi cảm thấy trống trải giữa khung cảnh ấy. Thật xót xa khi nghĩ đến một ngày căn nhà từng che chở bao buồn vui của gia đình sẽ không còn nữa. Sự hiện diện của căn nhà và xóm nhỏ này chính là chứng nhân cho biết bao gian khổ của gia đình tôi, cùng những biến động trong quá trình tôi lớn lên. Khi cảnh cũ không còn, ký ức của chúng tôi sẽ đi về đâu? Tôi đành chấp nhận thực tế rằng từ nay trở đi, tất cả chỉ còn tồn tại trong kỷ niệm. Và mỗi lần chạnh lòng, tôi lại tự nhắc nhở bản thân rằng đây là điều tốt nhất, rằng gia đình tôi đã bước ra khỏi gian khó với kết quả trọn vẹn nhất có thể.

Lòng tôi cũng mang nhiều hy vọng khi nghĩ về nơi ở mới, một căn hộ chung cư gần đó mà gia đình tôi được ưu đãi mua lại vì thuộc diện giải tỏa. Tôi mong cả nhà sẽ có cơ ngơi ổn định mà không phải vướng vào nợ nần ngân hàng. Nhưng trên hết, tôi mừng cho mẹ vì cuối cùng mẹ cũng có được một căn nhà của riêng mình, có giấy tờ pháp lý đứng tên đàng hoàng, một thành quả xứng đáng sau mấy mươi năm bươn chải và chắt chiu từng đồng. Bên cạnh niềm vui của gia đình mình, tôi cũng vui khi nghĩ đến cảnh rạch Xuyên Tâm được dọn dẹp và cải thiện môi trường. Nơi đây sẽ không còn là hố rác sinh hoạt, và sớm thôi, con rạch sẽ trở nên khang trang, sạch đẹp hơn để cộng đồng có một không gian sống tốt lành.

Chẳng bao lâu nữa, rạch Xuyên Tâm sẽ mang một diện mạo mới. Sau khi giải tỏa, những căn nhà lụp xụp sẽ không còn. Nơi đây sẽ trở nên chỉn chu, và giá bất động sản chắc chắn sẽ tăng vọt. Người ta sẽ coi đây là nơi “văn minh” hơn, nhưng con rạch sẽ không bao giờ còn là nơi cưu mang người dân tứ xứ đến Sài Gòn xây dựng cuộc sống từ đôi bàn tay trắng nữa.

Ảnh cung cấp bởi Ngọc Hân.