Nếu xe khách là con người, thì là kiểu dễ bị ghét bỏ. Nó có thể là một chàng trai thô lỗ, phì phèo khói thuốc, thỉnh thoảng ré lên inh ỏi vì ai đó lỡ đi nhanh hơn nó vài bước chân. Hoặc nếu là một cô gái, thì là kiểu đỏng đảnh, nhất là trong mấy mùa nghỉ lễ, sẽ có vô số người phải xếp hàng dài mong được đồng hành, nhưng nó chỉ cho phép ai đến sớm hơn, có khi còn làm khó dễ người ta đủ đường.

Nhắc về những chuyến xe khách đường dài, tôi nhớ nhất những ô cửa kính sáng choang ánh đèn trong đêm, những lần mắt nhắm mắt mở giữa cơn buồn ngủ chập chờn và nghe bản nhạc bolero bất hủ của bác tài. Hay mỗi cảnh tượng bên ngoài cửa sổ lướt qua đôi khi lặp đi lặp lại nhưng chẳng nhàm chán. Tôi cứ mải miết nhìn qua ô cửa sổ hàng giờ, chỉ để ngắm vườn thanh long trải dài dưới cái nắng gió Bình Thuận, hay mơ màng nhìn đám mây quấn quýt tòa nhà trên cao nguyên Đắk Lắk…

Nhắm mắt, mở mắt, những cảnh tượng thiên nhiên ấy cứ vùn vụt trôi qua trong ngậm ngùi. Có lẽ vì thế mà những trạm dừng chân được ra đời, như để ta từ từ trở về với đời sống thường nhật. Giữa một chuyến đi hàng trăm cây số, qua vài ba trạm dừng chân đông đúc như phiên chợ ở phố, tôi tự hỏi: không biết có ai thương, ai nhớ nơi ấy không?

Tôi từng vô tình đọc qua về thứ gọi là chốn phi địa điểm (non-place), một lý thuyết của Marc Augé, và nó bỗng giải thích cho tôi cảm giác lạc lõng khi có mặt ở nơi đông người. Chốn phi địa điểm là một chốn không gian mà ta đi xuyên qua để đến một nơi khác, ở đây là trạm dừng chân mà tôi đang muốn nói tới. Nó có thể không khơi gợi cảm xúc gì với những ai hiện diện ở đó vì chẳng phải là điểm đến của họ. Nó giống như những thước phim không tiếng động, nhưng có rất nhiều chỉ dẫn. Chúng ta vẫn có thể đạt được mục đích dù chẳng nói với nhau lời nào: thông qua các biển báo, nhãn mác, bảng hiệu… được bày biện khắp nơi. Bất cứ mong muốn cơ bản nào cũng đều được đáp ứng như về vệ sinh, ăn uống, giải trí. Bản sắc con người tạm thời bị xóa nhòa đi vì họ có cùng những nhu cầu cơ bản, và những hành động có vẻ giống nhau.

Đó là cách nhìn nhận dưới một lý thuyết phương Tây, nhưng thử lục lọi và sưu tầm ký ức mỗi người, biết đâu chốn phi địa điểm đó cũng gợi lên cái thương, cái nhớ trong lòng người ta?

Có mấy ai nhớ đến những gì xảy ra với mình ở hàng chục trạm dừng chân ghé qua trong suốt cuộc đời không?

Hồi tiểu học, tôi từng ngồi xe khách ra miền Bắc. Khi ấy, giao thông chưa thuận tiện, nên phải mất đến 3 ngày mới tới nơi. Suốt quãng đường ấy, tôi lên rồi xuống không biết bao nhiêu trạm dừng chân. Điều tôi nhớ nhất là những đứa trẻ trạc tuổi mình sống ở đó. Có lần, tôi men theo một lối nhỏ giữa dòng người và vô tình bắt gặp một căn phòng nhỏ. Trước cửa, những đôi dép nằm la liệt. Bên trong, các bạn nô đùa, khiến tôi tưởng tượng đó là một “căn cứ bí mật” của riêng mình. Một lát sau, những đứa trẻ ấy lại bước ra, bưng từng đĩa thức ăn đặt lên bàn cho khách. Tôi khi ấy chưa hiểu nhiều về cuộc sống, chỉ thấy lạ khi những người cùng tuổi mình lại có một mùa hè khác đến thế.

Trong ký ức của phần đông người say xe như tôi, mùi ở trạm dừng là thứ đặc biệt ghi nhớ. Mùi có thể thành hình hài theo trí tưởng tượng. Tôi “thấy” mùi dầu xe và khói như vấn vít vào quần áo, tóc tai và mọi ngóc ngách của trạm dừng. Sau tới, tôi “thấy” mùi ở những sạp bán đồ ăn đầy ắp, nhất là mùi từ hàng phở. Mẹ tôi thường gọi một tô người lớn và xin thêm cái bát con để chia phần ăn ra cho tôi. Cái mùi phở chẳng mấy đậm đà, vì nó hòa vào vô vàn thứ mùi có sẵn ở đó, thế mà cứ nhớ mãi.

Tôi còn nhớ trạm dừng sau cung đường đèo Hải Vân: bên dưới mái che, quầy hàng vẫn sáng đèn, hành khách vẫn đông đúc qua lại. Nhưng chỉ cần đưa mắt ra ngoài, cảnh vật lập tức đổi khác. Tôi chỉ còn thấy đồi núi, cây cối và những khoảng xanh trải dài sâu hun hút phía trước. Xen giữa núi rừng là những miếu thờ nhỏ, vài ngọn đèn quả nhót leo lét như những đốm lửa đang canh gác cho rừng từ hàng trăm năm tuổi.

Chớp mắt đã mấy lần mười năm. Khi 16 tuổi, vào mùa nghỉ hè, tôi được làm công việc bán hàng ở trạm dừng chân, qua lời rủ từ bạn bè.

Mỗi ngày, tôi thức dậy từ 4 giờ sáng, đi hơn 10 cây số đến nơi làm việc, kết thúc ca vào khoảng 7 giờ tối rồi lại trở về nhà. Tôi được phân công đứng ở quầy bán bánh bao, nước mía và bánh phèn la, cũng là quầy đắt khách nhất trong số những quầy hàng ở trạm dừng. Bánh bao, thứ bánh lúc nào cũng được chú ý với vẻ ngoài tròn trịa, khoác chiếc áo bông dày dặn mặc dù ở nơi nóng như lò (hấp). Nó là thứ bánh chiều lòng khách đến, hài lòng khách đi nhất. Người lớn ăn nó để lót dạ, ăn không hết thì có thể gói mang lên xe; trẻ em thì mê tít với chiếc vỏ mềm, tựa như bánh bông lan; bên trong có nhân thơm lừng, nóng hổi.

Ngoài bán hàng, tôi còn lau bàn, xếp hộp, dọn quầy và liên tục chuẩn bị đồ cho lượt khách tiếp theo. Tôi thấy mình như một mắt xích trong dây chuyền đón khách của trạm dừng chân. Đúng 6 giờ sáng, lượt khách đầu tiên bắt đầu đến ồ ạt, mỗi ngày đều như thế. Mọi thứ ở đây dường như được lập trình để lặp lại: những chuyến xe đến rồi đi rất đúng khung giờ. Chúng tôi cũng chẳng cần trò chuyện quá nhiều với khách hàng. Người ta đến, mua một món gì đó, nghỉ chân đôi ba phút rồi lại tiếp tục hành trình.

Cũng chính khi bước vào bên trong không gian “phi địa điểm” này, tôi bắt đầu có những chiêm nghiệm khác về nó.

Nhiều năm trước, tôi từng đứng từ phía ngoài để nhìn đứa trẻ làm việc ở trạm dừng chân và tự hỏi: sao chúng không về quê chơi như tôi? Khi ấy, tôi đã nghĩ chắc hẳn chúng vất vả lắm. Mẹ tôi hay kể câu chuyện về những đứa trẻ phải sớm bươn chải, để tôi phải ngoan ngoãn hơn. Khi ấy, tôi chỉ nhìn mọi thứ bằng sự ái ngại ngây thơ của một đứa trẻ được bao bọc.

Trạm dừng chân, giờ là một địa điểm thực thụ trong hành trình trưởng thành của tôi.

Mãi đến khi tự mình đứng sau quầy hàng, tôi mới hiểu thế giới này rộng lớn và muôn vẻ hơn những gì tôi từng biết; rằng có lẽ tôi đã nhìn cuộc sống của người khác bằng thước đo của riêng mình. Mỗi đứa trẻ có một hoàn cảnh, và đằng sau sự lo toan sớm ấy là những câu chuyện mà một người qua đường như tôi khó lòng thấu hết. Biết đâu những đứa trẻ năm ấy, trong không gian tưởng như chỉ toàn bận rộn và vất vả, vẫn có những niềm vui tuổi thơ nhỏ bé, như “căn cứ bí mật” chật chội mà ấm áp tôi từng vô tình thoáng nhìn qua cửa sổ năm nào.

Về phần mình, mùa hè năm 16 tuổi, tôi không thấy mình đang đánh đổi điều gì. Trái lại, 3 tháng đứng sau quầy hàng, giữa những chuyến xe đến rồi đi, đã trở thành trải nghiệm đáng giá trước thềm năm học mới. Kết thúc mùa hè, tôi có thể tự tay mua những món quà nhỏ cho gia đình bằng khoản tiền mình tự kiếm được.

Trạm dừng chân như tấm vé thông hành của đời người. Khi chúng ta có càng nhiều trải nghiệm với nó, thì có vẻ đã đi đây đi đó kha khá nơi rồi. Lúc còn bé, tôi đã luôn phải bám chặt lưng áo người lớn, mỗi lần xuống xe vì sợ lạc mất. Khi học cấp 3, tôi đã có thể đứng trong sạp đồ ăn và bán hàng, nhìn dòng người xa lạ tới lui, biết rằng chẳng thể gặp lại. Khi tôi lên đại học, tôi có thể cùng chiếc xe máy vượt trăm cây số, đến nơi, tự mua đồ ăn và nghỉ ngơi, sau đó lại gói ghém lên đường.

Tôi nghĩ, phía trước mỗi chúng ta đều sẽ có một cột mốc nào đó được ghi lại ở một trạm dừng chân. Có thể là lần đầu tiên đi một chuyến thật xa, lần đầu tự lái xe xuyên tỉnh, một cuộc gặp gỡ tình cờ…  Nên nếu có dịp, mong rằng chúng ta thư thả nghĩ xem lần này mình ghé trạm dừng chân có khác lần trước không. Thế nên, xin chúc thượng lộ bình an trên hành trình của riêng mình.