Không chỉ là một công trình kiến trúc hiện đại xuất sắc với công năng ưu việt nhờ quy hoạch thông minh và các giải pháp vi khí hậu, Thư viện Khoa học Tổng hợp TP.HCM còn là nơi hội tụ những biểu tượng văn hóa truyền thống Việt Nam, được khắc họa tinh tế qua ngôn ngữ của bê tông, cốt thép và gỗ.

Mặt tiền Thư viện Khoa học Tổng hợp với phần mái nổi bật. Ảnh chụp bởi Phạm Phú Vinh.

Từ việc trừu tượng hóa các ký tự tượng hình cho đến hình ảnh những linh vật và các kiểu hàng rào được cách điệu, Thư viện Khoa học Tổng hợp TP.HCM là một tập hợp các thiết kế kiến ​​trúc lấy cảm hứng từ một nền văn hóa hàng ngàn năm tuổi đang bước vào thời kỳ hiện đại.

Ngay từ khi bắt đầu dự án, các kiến trúc sư Bùi Quang Hanh, Nguyễn Hữu Thiện và Lê Văn Lắm đã tìm kiếm một diện mạo mang đậm bản sắc Việt Nam cho công trình. Trong một báo cáo không ghi ngày tháng, họ đã trình bày các ý tưởng chủ đạo của dự án. Một trong những mục tiêu đó được định hướng rõ ràng như sau:

“Nếu đặt trong khung cảnh một quốc-gia độc- lập, cần phát huy văn-hóa dân-tộc để đánh dấu một cuộc phục hưng mới. Kiến-trúc được nghiên-cứu với những đường nét Việt-Nam, nơi bên ngoài lẫn bên trong các phòng đọc sách, khách sảnh, thính-đường, phòng triển-lãm, v.v… sẽ trù-liệu, kiến-tạo và trang- hoàng theo lối Việt-Nam.”

Dù sở hữu những hình mẫu thiết kế hiện đại vô cùng hoa mỹ, dự án vẫn luôn ưu tiên các chi tiết công năng như thông gió, che nắng và điều tiết nhiệt.

Hình khối tổng thể

Nỗ lực chuyển hóa các họa tiết truyền thống sang ngôn ngữ hiện đại được thể hiện rõ nét ngay ở hình khối tổng thể của công trình. Công trình không chỉ là nguyên mẫu tiêu biểu của kiến trúc hiện đại nhiệt đới với hệ thống lớp vỏ kép, mái nổi, hào nước và sân vườn điều hòa vi khí hậu. Ở đó, các kiến trúc sư còn dùng thủ pháp ẩn dụ để tái hiện những đường nét kiến trúc truyền thống Việt Nam dưới một hình hài đương đại.

Thư viện Khoa học Tổng hợp khi nhìn từ phía sau.

Minh chứng rực rỡ nhất cho lối thiết kế này chính là phần mái nổi. Các kiến trúc sư để lộ hệ dầm bê tông nâng đỡ bên dưới, lấy cảm hứng trực tiếp từ kết cấu “bẩy” trong kiến trúc nhà gỗ và đình làng xưa. Bản thân phần mái cũng mang một đường cắt chéo đầy cách điệu, như một cách diễn giải mới mẻ về kiểu mái dốc truyền thống. Cứ như vậy, thư viện trở thành một phiên bản bê tông của ngôi đình làng truyền thống, một không gian sinh hoạt chung vừa thoáng đãng, mát mẻ, vừa đậm đà bản sắc văn hóa.

Công trình khi nhìn từ mặt trước và mặt sau.

Những đường nét truyền thống

Một thủ pháp khác nhằm đưa các yếu tố lịch sử vào kiến trúc hiện đại là việc lồng ghép linh vật và chữ Hán vào chính các chi tiết công năng. Chẳng hạn, những đường nét thư pháp uyển chuyển của chữ Thọ (壽) và chữ Vạn (卍) đã được chuyển hóa các cấu kiện bê tông của lớp vỏ ngoài. Chúng đan cài vào nhau như một tấm rèm dệt khổng lồ bao bọc lấy công trình, vừa tối ưu ánh sáng tự nhiên vừa điều hòa nhiệt độ bên trong.

Các chi tiết bóng đổ xuyên suốt tòa nhà.

Các kiến trúc sư cũng nghiên cứu kỹ cấu trúc hình học của những ký tự nhằm kiến tạo nên các mảng bố cục trừu tượng cho không gian nội thất. Không dừng lại ở vai trò trang trí, những đường nét hình học còn hoạt động như một tấm bình phong lọc sáng, đồng thời gia tăng độ vững chãi cho toàn bộ kết cấu.

Hệ thống giếng trời cùng các chi tiết điểm xuyết tỉ mỉ tạo nên điểm nhấn thị giác ấn tượng cho không gian bên trong tòa nhà. 

Bên cạnh hệ thống văn tự, hình tượng các linh vật thần thoại cũng được đưa vào thiết kế dưới dạng phù điêu trang trí. Rồng và phượng hoàng, những linh vật biểu trưng cho trật tự vũ trụ thuộc hệ Tứ linh của văn hóa Á Đông, đã được khai thác. Bố cục tạo hình của chúng lấy cảm hứng từ nghệ thuật chạm khắc gỗ cổ truyền Việt Nam, nổi bật với những hoa văn cầu kỳ và đường nét tinh xảo thường thấy trên đồ thờ tự nơi đền chùa hay nội thất chốn cung đình.

Nghệ thuật trừu tượng hóa

Các hình ảnh ẩn dụ có thể là điểm dễ nhận diện nhất ở thư viện, nhưng giá trị xuất sắc thực sự của công trình lại nằm ở tư duy tạo hình giúp trừu tượng hóa mỹ học Việt Nam. Thông qua những phép thử hình học, các kiến trúc sư đã cách điệu và tái tạo các hình thái truyền thống phức tạp để khoác lên chúng một diện mạo hiện đại. Nhờ vận dụng những đường nét và hình khối thuần khiết, nhóm thiết kế đã đạt tới sự hài hòa tuyệt đối về mặt thị giác.

Thay vì sao chép những công trình cũ, họ đã sử dụng vật liệu công nghiệp kết hợp với nghệ thuật trừu tượng để khơi gợi những rung cảm thẩm mỹ riêng biệt của văn hóa Việt. Từ hình khối, hoa văn cho đến cảm thức về tỷ lệ, tất cả đều được chắt lọc và tinh giản tối đa trước khi ứng dụng vào các chi tiết công năng. Các cấu kiện như lan can hay hàng rào bao quanh khuôn viên đều tuân theo những quy luật hình học chặt chẽ, qua đó lưu giữ trọn vẹn danh tính thị giác của mỹ thuật truyền thống Việt Nam.

Thiết kế cổng và tháp.

Di sản để lại

Hiếm có công trình hiện đại nào cô đọng được tinh thần thẩm mỹ truyền thống Việt Nam rõ nét như Thư viện Khoa học Tổng hợp, nơi từng đường nét đều ẩn chứa những biểu tượng giàu tính triết học.  

Từ chữ Thọ, chữ Vạn gửi gắm khát vọng về sự vĩnh hằng và khai sáng, cho đến các linh vật đại diện cho vạn vật trong vũ trụ, toàn bộ thiết kế đã kế thừa trọn vẹn nhãn quan siêu hình học của người Việt xưa. Hơn thế, công trình còn là tấm gương phản chiếu tinh thần lạc quan và hướng tới tương lai của cả một thời đại: trân trọng quá khứ, lấy quá khứ làm chất liệu để vươn tới những đỉnh cao mới.

Các hoa văn hình học xuất hiện khắp tòa nhà, trong đó có hệ thống lan can ở cầu thang mặt tiền.

Bài học thiết kế mà Bùi Quang Hanh, Nguyễn Hữu Thiện và Lê Văn Lắm để lại không nằm ở một vật thể tĩnh lặng hay cứng nhắc. Đó là một tư duy sáng tạo cởi mở, thứ đã len lỏi vào tư duy xây dựng đại chúng và bồi đấp nên một di sản khổng lồ cho trường phái kiến trúc hiện đại bản địa của Việt Nam. Họ đã mở đường, truyền cảm hứng để cộng đồng biết cách tiếp nhận và biến tấu những ý tưởng trừu tượng trong kiến trúc thành một khối kiến thức thiết kế chung của xã hội.

Không chỉ là hình mẫu xuất sắc của tư duy kiến trúc hiện đại Việt Nam, Thư viện Khoa học Tổng hợp ngày nay còn là một chốn học tập, làm việc quen thuộc được nhiều người Sài Gòn yêu mến.

Tòa nhà là chứng nhân cho những quan điểm văn hóa và chính trị của Việt Nam vào giữa thế kỷ 20. Đó là thời kỳ bản lề của quá trình hiện đại hóa đất nước và nền nghệ thuật hiện đại, đồng thời là lúc chủ nghĩa dân tộc thời hậu thuộc địa trỗi dậy, khẳng định quyền độc lập dân tộc thông qua ngôn ngữ kiến trúc. Thật may mắn, thư viện không hề đơn độc. Hàng loạt công trình khác như tòa nhà V.A.R, Đài Tiếng nói Nhân dân VOH hay Dinh Độc Lập đều để lại những bài học vô giá về xử lý vi khí hậu, tư duy thẩm mỹ, cũng như bản sắc văn hóa và tinh thần. Thế nhưng, điều đáng tiếc là những di sản kiến trúc này lại chưa được nghiên cứu bài bản hay có biện pháp bảo tồn tương xứng.

Đứng trước làn sóng kiến trúc thương mại hời hợt, cùng những câu hỏi nhức nhối về đạo đức mà trí tuệ nhân tạo đặt ra cho khái niệm “sáng tạo,” việc bảo vệ các kiệt tác này chính là mỏ neo định vị vô cùng quan trọng. Nhờ đó, các thế hệ thiết kế trẻ sẽ tìm thấy kim chỉ nam cho con đường của chính mình. Quá trình tư liệu hóa một cách hệ thống những công trình này là bước đi sống còn để chúng ta thấu hiểu và gìn giữ trọn vẹn di sản kiến trúc hiện đại Việt Nam.