Sau thập niên 90 dồi dào nguồn đầu tư nước ngoài, đất nước Lào bắt đầu gia tăng sản xuất điện dư dả để xuất khẩu tạo thu nhập. Ngày nay, Lào hiện đang xuất khẩu khoảng 80% sản lượng điện quốc gia, phần lớn là thủy điện, sang các nước láng giềng, mang về 2,6 tỷ USD cho quốc gia vốn được xem là khó khăn nhất khu vực Đông Nam Á. Các nước còn lại trong khu vực, bao gồm Thái Lan, Campuchia, Việt Nam, Singapore và Malaysia, đã và đang lệ thuộc rất lớn lên nguồn năng lượng từ Lào, nhưng có lẽ cục diện đang bắt đầu thay đổi.
Ảnh bìa: Matyas Rehak / Alamy.
Thủy điện Lào đang đối mặt với nhiều biến chuyển trong ngành năng lượng khu vực, nhất là sự phát triển của loại hình năng lượng tái tạo khác. Chính sự phát triển này, bên cạnh những bước đi nền móng đầu tiên để xây dựng một mạng lưới điện khu vực, đang ảnh hưởng trực tiếp đến vai trò cố hữu của Lào như một “viên pin của Đông Nam Á.”
Bên cạnh đó, các hệ quả môi trường, xã hội của hoạt động thủy điện, đặc biệt đối với đa dạng sinh học và sản xuất ngư nghiệp trong Tiểu vùng Sông Mekong Mở rộng, vẫn tồn tại, cho dù tương lai của thủy điện Đông Nam Á có ra sao.
Thái Lan: “Khách hàng thân thiết” của Lào
Thái Lan là khách hàng trọng điểm của ngành sản xuất điện Lào, ảnh hưởng trực tiếp đến tham vọng tăng cường ưu thế năng lượng của Lào. Tuy nhiên, các tổ chức xã hội dân sự ở Thái cũng hoạt động rất năng nổ để phản đối các dự án đập nước.
Con đập Xayaburi thuộc Tây Bắc Lào, được người Thái xây dựng, bắt đầu đi vào hoạt động vào năm 2019, với công suất gần 1.3 gigawatt (GW). Đây là dự án thủy điện chính dòng Mekong đầu tiên ở Lào, đến nay vẫn nằm trong những công trình thủy điện đồ sộ nhất quốc gia này. Trong suốt quá trình hình thành, Xayaburi luôn vướng tranh cãi vì nhà thầu che giấu ảnh hưởng thật sự của con đập lên môi trường và xã hội.
Dân làng Thái Lan biểu tình chống đối xây đập trên dòng Mekong; trong đó, nhiều biểu ngữ chỉ đích danh Xayaburi. Đây là một trong những dự án quy mô lớn nhất Lào, gây ảnh hưởng không nhỏ đến đa dạng sinh học của vùng hạ lưu sông. Ảnh: Apichart Weerawong / Associated Press / Alamy.
Trong mắt của người dân địa phương gần con đập, hệ lụy là không thể chối cãi. Nhiều người chỉ trích đưa ra bằng chứng về thiệt hại Xayaburi gây nên cho bè cá vùng hạ lưu, đồng thời làm giảm lượng phù sa nuôi dưỡng thủy sinh vật Mekong. Họ cũng gióng lên hồi chuông báo động về cách biện pháp xung thủy văn (hydropeaking) — quá trình xả nước nhân tạo, bất thình lình, nhằm đáp ứng nhu cầu điện ngắn hạn — ảnh hưởng đến động vật ven bờ, như chim làm tổ trên bờ biển.
Từ khi Xayaburi bắt đầu phát điện, nhiều dự án đập thủy điện khác cũng đã rục rịch hình thành trên giấy. Nổi cộm nhất là một dự án công suất 1.5GW sắp hoạt động năm 2030 gần Luang Prabang, di sản thế giới được UNESCO công nhận. Nhiều chuyên gia lo ngại rằng con đập sẽ khiến Luang Prabang bị tước danh hiệu.
Tuy vậy, phong trào hoạt động xã hội vì môi trường ở Thái Lan rất sôi nổi. Một ví dụ là dự án đập Sanakham, cách biên giới Thái-Lào 2km, bị chỉ trích vì gây ảnh hưởng đến sinh thái tự nhiên. Hai con đập Pak Beng và Pak Lay, đóng vai trò quan trọng với lợi ích quốc gia Thái Lan, cũng vấp phải cáo buộc liên quan đến kết quả khảo sát, tham vấn môi trường.
Dù gì đi nữa, Thái Lan vẫn là nhà đầu tư lớn nhất vào thủy điện Lào. Tâm điểm của các hợp đồng xuyên quốc gia này là hợp đồng mua bán điện (PPA), trong đó, Thái Lan cam kết sẽ mua điện từ đập sau khi xây xong. Suốt nhiều năm, những tổ chức như Mekong People’s Network (Mạng lưới Nhân dân Mekong) và Fair Finance Thailand (Tổ chức Tài chính Công bằng Thái Lan) đã không ngừng chống lại kế hoạch xây đập mới và các PPA. Các tổ chức phi chính phủ và giới nghiên cứu đặt cái tên cho các con đập là “giải pháp khí hậu dối trá.”
Một trại điện mặt trời ở miền Trung Thái Lan, vốn đang đẩy mạnh cả các dự án năng lượng mặt trời và điện mặt trời mái nhà, để bớt lệ thuộc vào khí thiên nhiên hóa lỏng, đồng thời bảo vệ thị trường khỏi giá xăng dầu trồi sụt. Ảnh: Thattaphon Sukborwornophat / Alamy.
Dẫu lợi ích của Thái Lan trong ngành thủy điện Lào không nhỏ, quốc gia này cũng đã bắt đầu quan tâm đến điện mặt trời. Nước cờ này chủ yếu để giảm sốc khi giá khí thiên nhiên hóa lỏng (LNG) leo thang do yếu tố bất khả kháng như xung đột eo biển Hormuz; LNG vẫn là nguyên liệu chủ lực trong bức tranh năng lượng Thái Lan. Mới đây vào tháng 9/2026, Thái Lan tuyên bố sẽ hướng đến mục tiêu lắp ráp đủ thiết bị điện mặt trời mái nhà với tổng sản lượng 5GW trong vòng 1 năm. Trong một bản dự thảo của Kế hoạch Phát triển Năng lượng 2020, Thái Lan dự kiến sẽ chuyển đổi gần 50% sản lượng năng lượng tái tạo trong giai đoạn 2026–2037 (gần 51GW) sẽ là điện mặt trời.
Việt Nam: Một đường hướng phát điện mới
Nhu cầu sử dụng năng lượng của Việt Nam đang tăng vọt, phần lớn do quy mô nhóm ngành sản xuất, chế tạo mở rộng. Trong tháng 3/2026, đỉnh điểm của mùa nóng — mùa sử dụng điện — Việt Nam đã đạt mức tiêu thụ 1 tỷ kWh, sớm hơn những năm trước vài tháng. Mức tiêu thụ tăng lên 1,1 tỷ kWh vào tháng 5, đến mức cơ quan chức năng phải khuyến cáo ngành điện giữ cung trong mức đủ cầu bằng nhiều biện pháp, bao gồm cả nhập khẩu điện từ Lào và Trung Quốc. Trong quý 1, sản lượng điện Việt Nam mua từ Lào tăng 120% so với cùng kỳ năm ngoái.
Năm 2025, Việt Nam nhập khoảng 1,5GW điện từ Lào, phần lớn có nguồn gốc thủy điện. Theo Kế hoạch phát triển điện lực công bố cùng thời điểm, Việt Nam dự tính sẽ tăng lượng điện nhập từ Lào lên ít nhất 8GW đến năm 2030, so với mức 5GW trong kế hoạch năm 2023.
Cùng với Lào, Việt Nam đang tích cực kiến tạo hạ tầng điện liên thông, góp phần hiện thực hóa giấc mơ mạng lưới điện toàn Đông Nam Á. Dự án gần nhất giúp kết nối lưới điện của hai nước là một đường dây tải dài 75km nối Khu phức hợp Thủy điện Nam Nha ở tỉnh Houaphanh, Đông Bắc Lào, với biên giới Việt Nam.
Dẫu thủy điện vẫn còn chiếm đa số sản lượng năng lượng Việt Nam nhập từ Lào, các dự án điện gió sẽ dần đạt tỷ trọng cao hơn. Chẳng hạn như Monsoon (tạm dịch: Gió mùa), dự án điện gió liên quốc gia đầu tiên ở Đông Nam á, đã bắt đầu truyền điện từ Lào sang Việt Nam vào nửa cuối năm 2025. Công trình này tọa lạc tại tỉnh Sekong và Attapeu của Lào, với công suất 600MW, được nối với Việt Nam qua dây tải cao áp 500-kV.
Trại điện gió và điện mặt trời ở miền Nam Việt Nam. Tuy Việt Nam vừa bắt đầu nhập khẩu điện từ Lào, ngành điện cũng đồng thời tìm cách mở rộng công suất phát điện tái tạo. Ảnh: Thịnh Doãn / Dialogue Earth.
Một số dự án điện gió đã và đang trong quá trình hình thành. Doanh nghiệp đầu tư điện tái tạo từ Đan Mạch Infrastructure Partners và nhà phát triển Việt Nam Fecon đưa ra đề xuất xây cơ sở điện gió công suất 1GW tại tỉnh Savannakhet thuộc miền Nam Lào, chủ yếu để cung cấp điện cho hoạt động sản xuất ở Việt Nam.
Bản chỉnh sửa kế hoạch phát triển điện lực quốc gia của Việt Nam đã cho thấy tham vọng lớn trong công cuộc gia tăng sản xuất năng lượng tái tạo khác ngoài thủy điện. Năm 2023, Việt Nam chỉ đặt mục tiêu sản xuất khoảng 43GW điện từ nguồn mặt trời, gió, và sinh khối, nhưng kế hoạch mới nhất đưa mục tiêu này lên 75GW.
Campuchia: Tương lai nào cho mạng lưới điện?
Trong giai đoạn gần đây, Campuchia gặp rất nhiều khó khăn trong việc phát đủ điện để phục vụ đà đô thị hóa nhanh. Giai đoạn phát triển thiếu quy hoạch tại Phnom Penh và Sihanoukville khiến ngành điện quốc gia phải chới với tìm cách theo kịp nhu cầu điện, vốn đã tăng 14% vào năm 2025 so với 2024. An ninh năng lượng được củng cố phần nào nhờ quy mô điện mặt trời mở rộng, nhưng nhìn chung Campuchia vẫn lay lắt giữ lưới điện ổn định, nhất là trong bối cảnh giá xăng dầu trồi sụt thất thường dưới ảnh hưởng của khủng hoảng Eo biển Hormuz.
Campuchia mua khoảng 200MW thủy điện từ đập Don Sahong, cũng là một công trình gây tranh cãi do ảnh hưởng xấu đến ngành ngư nghiệp ở hạ lưu và đời sống của cá heo Irrawaddy đang trên đà tuyệt chủng. Các tổ chức hoạt động vì môi trường và dân quyền địa phương cũng rất quyết liệt phản đối các dự án thủy điện trong nước và khu vực. Năm 2020, Campuchia quyết định cấm hoàn toàn các dự án đập trên chính dòng Mekong trong vòng 10 năm, lấy lý do cần đa dạng hóa nguồn năng lượng.
Đập Don Sahong trên dòng Mekong, ngay trước khi dòng nước chảy qua địa phận Campuchia. Campuchia mua khoảng 200MW thủy điện từ đập này, một công trình gây tranh cãi do ảnh hưởng xấu đến ngành ngư nghiệp ở hạ lưu và đời sống của cá heo Irrawaddy đang trên đà tuyệt chủng. Ảnh: Andy Ball / Dialogue Earth.
Về lâu về dài, Campuchia nhắm tới tương lai chỉ phải nhập năng lượng từ Lào ở mức bình ổn, theo kế hoạch phát triển điện lực quốc gia công bố năm 2022. Dự kiến, mức này sẽ tăng lên 3GW vào năm 2030 và sẽ không thay đổi cho đến 2040.
Tuy nhiên, Campuchia cũng hy vọng sẽ tăng cường chia sẻ năng lượng với Lào thông qua kế hoạch liên thông tham vọng nhất khu vực: một lưới điện nối các quốc gia thuộc Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á (ASEAN). Chủ trương này đã bắt đầu thành hình từ 1997, với mong muốn đạt được kết nối năng lượng giữa tất cả các quốc gia thành viên, cả lục địa lẫn quốc đảo. Tháng 5/2026, Asean Centre for Energy (Trung tâm Năng lượng ASEAN), Electricité du Cambodge (Điện lực Campuchia) và Electricité du Laos (Điện lực Lào) đã ký khung nghiên cứu chung nhằm phát triển kết nối liên quốc gia. Đây là một phần của biện pháp cuốn chiếu để hướng tới Lưới điện ASEAN. Khung phát triển này bao gồm hợp tác về mặt khảo sát kỹ thuật, phân tích kinh tế, và khảo sát môi trường sơ bộ cho các dự án trong tương lai.
Lào và Campuchia cũng đã đạt được một bước tiến đáng kể vào năm 2023 trong liên thông khu vực khi cùng đưa vào hoạt động đường dây tải điện 500-kV (do Trung Quốc xây dựng) nối trạm biến áp thuộc tỉnh Champasak, Tây Nam Lào, với biên giới Campuchia.
Malaysia và Singapore: Ga cuối đường ray?
Cả Malaysia và Singapore đều không có biên giới chung với Lào, nên Dự án Hợp nhất Năng lượng Lào-Thái-Malaysia-Singapore (LTMS-PIP) chất chứa nhiều hy vọng sẽ giúp Lưới điện ASEAN tăng tốc về đích. Kế hoạch này bắt đầu hồi năm 2022.
Từ Lào, năng lượng thủy điện đi qua nước trung gian là Thái Lan đến Malaysia, và cuối cùng là Singapore. Đảo quốc đã bắt đầu mua 100MW điện qua đường dây này từ năm 2022, đánh dấu thương vụ trao đổi năng lượng liên quốc gia thành công đầu tiên của LTMS-PIP — xuyên qua 4 quốc gia từ các con đập ở Lào.
Công suất trần mà LTMS-PIP có thể xuất khẩu đã tăng lên 200 MW trong giai đoạn 2 của dự án, bắt đầu từ tháng 1/2026. Trong giai đoạn này, hoạt động trao đổi năng lượng đa chiều bắt đầu khả dụng, chẳng hạn như Singapore đã bắt đầu mua thêm 100 MW điện từ Malaysia.
Thủy điện nhập khẩu từ Lào là một trong những biện pháp giúp Singapore hướng tới mục tiêu môi trường của mình, nhưng nhiều chuyên gia lo ngại rằng hệ thống đa đập ở Lào và trên sông Mekong gây ra nhiều hậu quả môi trường nghiêm trọng, và không phải cứ đong đếm carbon là đủ.
Thông qua dự án LTMS-PIP, Malaysia đã bắt đầu xuất khẩu điện sang Singapore, hợp đồng bán điện qua 4 quốc gia đầu tiên trong khu vực. Ảnh: Stephen Browne / Alamy.
Dẫu sao đi nữa, nhu cầu điện ngày càng cao của Singapore đang là đòn bẩy giúp lưới điện ASEAN hình thành nhanh hơn. Một đường dây nối Sarawak (Malaysia) và Singapore ngầm dưới biển đang được nghiên cứu; dự kiến vào cuối năm 2026, các khảo sát kỹ thuật đầu tiên sẽ hoàn thành. Lượng thủy điện để xuất khẩu sẽ đến từ lãnh thổ thuộc Malaysia của đảo Borneo, với tầm nhìn đạt 1GW vào khoảng 2035.
Trung Quốc: Người thợ xây hạ tầng
Tháng 4/2026 vừa rồi, đường dây tải điện xuyên biên giới Lào-Trung Quốc bắt đầu hoạt động, kết nối thị trường năng lượng nội địa Trung với các cơ sở phát điện Lào. Tuy nhiên, vai trò của người Trung trong ngành điện Lào đã cắm rễ từ 2 thập kỷ trước. Hiện tại, rất nhiều dự án đập trên dòng Mekong, cả trên giấy lẫn đã hoàn thành, đều ít nhiều có bóng dáng doanh nghiệp Trung Quốc, từ mức độ sở hữu, cho đến các khoản vay và hợp tác xây dựng, dù ở nhiều cấp độ khác nhau. Các đập trọng điểm, như Pak Beng và Sanakham, trị giá ít nhất 2 tỷ USD, phần lớn vốn thuộc về các công ty Trung Quốc. Các dự án khác, như Don Sahong và Pak Lay, thì được nhà thầu Trung Quốc thực hiện.
Các công ty Trung Quốc cũng hỗ trợ xây dựng nhiều con đập lớn trên phụ lưu sông Mekong, như Hệ thống thủy điện bậc thang Nam Ou và các dự án ngoài thủy điện như Oudomxay, cơ sở điện mặt trời lớn nhất Đông Nam Á với công suất lên đến 1GW.
Dự án đập Luang Prabang, một trong những công trình thủy điện ít ỏi ở Lào không có Trung Quốc tham gia. Nhiều dự án đập trên dòng Mekong, cả trên giấy lẫn đã hoàn thành, đều ít nhiều có bóng dáng doanh nghiệp Trung Quốc. Ảnh: Richard Sowersby / Alamy.
Việc Trung Quốc nhúng tay vào phát triển tài nguyên quốc gia Lào cũng gây tranh cãi. Mỹ bày tỏ lo ngại đa phương về đà gia tăng tầm ảnh hưởng Trung Quốc trong khu vực, trong khi dư luận bài xích các đại công trình thủy điện vì lý do môi trường và dân sự. Một số tranh chấp pháp lý cũng phát sinh liên quan đến các đập do Trung Quốc thầu. Ví dụ, vào năm 2025, công ty quốc doanh PowerChina đâm đơn kiện Electricite du Laos (Điện lực Lào) để đòi 555 triệu USD tiền chi phí chưa chi trả thuộc dự án thủy điện Nam Ou, theo Reuters.
Ngày càng nhiều đập thủy điện đang hình thành trên chính dòng Mekong, bên cạnh định hướng nâng cao xuất khẩu điện, quy mô năng lượng tái tạo ngoài thủy điện, và mạng lưới điện khu vực. Cục bộ của “viên pin Đông Nam Á” chắc hẳn sẽ có nhiều biến đổi trong tương lai.
Bài viết được thực hiện bởi Dialogue Earth và được Saigoneer chuyển ngữ. Ghé thăm đường dẫn này để đọc bài viết nguyên bản bằng tiếng Anh.
