Vào tháng 8/2025, bên ngoài trụ sở Liên Hợp Quốc tại Geneva, nhà hoạt động môi trường người Malaysia Wong Pui Yi đã phát đi thông điệp thống thiết đến các cường quốc Global North (Bắc toàn cầu): “Hãy ngưng xem Global South [Nam toàn Cầu] như cái thùng chứa rác thải nhựa mà các vị không xử lý được.”

Cũng trong khuôn khổ cuộc họp đó, đại diện đến từ 184 quốc gia không thể đạt được thỏa thuận về hiệp ước chấm dứt vấn nạn ô nhiễm rác thải nhựa. Dù vậy, nhu cầu giảm tải rác nhựa vẫn còn đó, nhất là đối với các quốc gia Đông Nam Á.

Đông Nam Á trở thành điểm hẹn hàng đầu của xuất khẩu rác thải nhựa sau khi Trung Quốc chính thức nghiêm cấm nhập khẩu chất thải rắn vào năm 2017. Theo dữ liệu từ Hội nghị Liên Hợp Quốc về Thương mại và Phát triển, lượng rác thải đáp xuống Đông Nam Á vẫn ở mức cao. Dựa vào dữ liệu của OECD, một tổ chức bao gồm các quốc gia thu nhập cao, Malaysia, Indonesia và Việt Nam là điểm đến hàng đầu của rác thải nguồn gốc OECD trong năm 2023.

Rác thải nhựa chất đống trên một bãi biển ở Sarawak, Malaysia. Tuy Malaysia và nhiều nước láng giềng đã ấn định lệnh cấm nhập khẩu rác nhựa, các chuyên gia lo ngại rằng chất thải sẽ lại tìm đường đến những quốc gia khác có chính sách lỏng lẻo hơn, kéo dài vòng đời của quá trình “đô hộ bằng rác thải” (waste colonialism). Ảnh: RDW Environmental/Alamy.

Một số nước Đông Nam Á đã ấn định lệnh cấm nhập khẩu rác nhựa, các chuyên gia lo ngại rằng chất thải sẽ lại tìm đường đến những quốc gia khác có chính sách lỏng lẻo hơn, kéo dài vòng đời của một quá trình nhiều người gọi là “đô hộ bằng rác thải” (waste colonialism).

Thuật ngữ này được đề xuất lần đầu vào năm 1989 để miêu tả cách đường dây xuất nhập khẩu rác thải rắn giúp các nước Bắc toàn cầu duy trì lối sống tiêu thụ cao, trong khi các nước Nam toàn cầu phải gánh chịu hậu quả của lối tiêu thụ đó.

Xuất khẩu tác nhân gây hại môi trường và sức khỏe

Đường dây xuất nhập khẩu chất thải bắt đầu xuất hiện vào thập niên 80 với vai trò giúp các quốc gia có chi phí tái chế cao bán phế phẩm cho các nước khác với quá trình tái chế rẻ tiền hơn. Đối với những nước như Trung Quốc, nhập khẩu chất thải rắn cũng giúp bù đắp thiếu hụt nguyên liệu sản xuất, như nhựa, kim loại, và giấy.

Hệ thống chế tài lỏng lẻo tại những quốc gia nhập khẩu chất thải góp phần khiến việc mua bán rác rất có lợi về mặt kinh tế. “Họ xuất khẩu ô nhiễm sang Đông Nam Á, vì chúng ta có ít ràng buộc và kiểm soát kém hơn do bối cảnh lịch sử,” Punyathorn Jeungsmarn, nhà hoạt động và nghiên cứu về nhựa thuộc Environmental Justice Foundation (tạm dịch: Quỹ Công lý Môi trường), giải thích.

Trên lý thuyết, quá trình trao đổi này có thể giúp tạo việc làm và nguồn thu nhập cho người dân sở tại, đồng thời giúp kiến tạo cơ sở hạ tầng tái chế. Nhưng thực tế, lượng rác ngoại quốc đã và đang nhấn chìm hệ thống xử lý rác yếu kém tại các quốc gia nhập khẩu.

Thitikorn Boontongmai là nhà quản lý chương trình kiêm nghiên cứu trực thuộc Tổ chức Cảnh báo và Phục hồi Sinh thái Thái Lan (EARTH). Theo quan sát của EARTH, nhiều “xưởng tái chế bất hợp pháp” tại miền Đông Thái Lan chỉ đơn thuần đem rác nhập về đổ thẳng ra bãi thay vì xử lý bài bản.

Do lượng mưa lớn, phần lớn nhựa phế thải lại chảy hết ra biển theo hệ thống sông ngòi chằng chịt và đường bờ biển dài tại các nước Đông Nam Á: 6 trong số 10 quốc gia ô nhiễm nhựa nặng nề nhất đều nằm ở Đông Nam Á.

Ở Thái, vì nhựa giá rẻ nhập khẩu quá phổ biến, nhu cầu tái chế nhựa rất thấp, kéo giá thu mua ve chai xuống thấp theo, Punyathorn chia sẻ. Theo ông, các hộ thu mua ve chai cũng nhiều lần dọa sẽ dừng thu gom nếu chính phủ không cấm nhập khẩu nhựa. “Nếu người ta không gom nữa, rác ngoài đường sẽ đổ đống, và rồi nguyên cả chuỗi cung ứng nội địa sẽ bị gián đoạn.”

Một người thu nhặt ve chai chờ đến lượt nhận thù lao tại một trung tâm tái chế ở Bangkok. Các công nhân ve chai thu thập chai nhựa, cán dẹp, rồi đóng thành kiện để làm nguyên liệu sản xuất chai mới. Ảnh: Luke Duggleby/Dialogue Earth.

Hoạt động buôn bán nhựa cũng gây ảnh hưởng không nhỏ đến sức khỏe con người. Kết quả cuộc điều tra do tổ chức Greenpeace Malaysia thực hiện tại bãi rác Pulau Indah tìm được dấu tích nhiều hóa chất động hại và kim loại nặng như cadmi, chì, v.v. Báo cáo khuyến cáo rằng các chất này mang theo nguy cơ gây bệnh tim mạch, hô hấp và rối loạn nhận thức. Từ 2018 đến 2019, giữa lúc tình hình đốt nhựa tăng cao tại Sungai Petani, Kedak, các nhà hoạt động cộng đồng ghi nhận số ca bệnh hô hấp tăng gần 30%.

Đông Nam Á đáp trả

Nhằm đối phó với các tác hại môi trường từ rác thải nhựa, một số quốc gia Đông Nam Á đã cho ra đời bộ luật hạn chế hay cấm hẳn nhập khẩu rác. Tháng 1/2025, chính phủ Thái Lan và Indonesia quyết định dừng ngay hoạt động nhập khẩu rác nhựa.

Malaysia cũng nhanh chóng siết chặt dòng rác nhựa vào biên giới mình, sợ rằng lượng rác nhập khẩu sẽ chuyển hướng từ Thái Lan và Indonesia. Ngay tháng 7/2025, Malaysia ra lệnh cấm nhập khẩu rác từ các nước không thuộc Công ước Basel về hoạt động buôn bán rác thải. Sau đó, tháng 2/2026, nước này tiếp tục cấm nhập rác điện tử, không lâu sau khi công bố kế hoạch cấm toàn bộ rác thải trong vòng 6 tháng.

Sedat Gündoğdu, nhà sinh vật học chuyên về biển và thành viên của Scientists’ Coalition for an Effective Plastics Treaty (tạm dịch: Liên minh các Nhà khoa học vì Hiệp ước Nhựa Hiệu quả), giải thích rằng: “Lệnh cấm toàn bộ hiệu quả vì các hãng vận tải sẽ tránh đem bất kì thứ rác thải gì đến nước bị cấm. Đây chính là cách Trung Quốc áp dụng.”

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia và nhà hoạt động môi trường cũng khuyến cáo rằng không phải lúc nào lệnh cấm cũng dẹp được dòng di chuyển của rác hoàn toàn. Ông Thitikorn giải thích rằng EARTH đã ghi nhận nhiều trường hợp ở Thái khi người ta nhập khẩu rác nhưng lại khai khống thành mặt hàng khác. Indonesia cũng gặp tình huống tương tự, khi nhiều kiện hàng giấy vụn bị trộn lẫn nhựa lên tới 30% thành phần hàng. Các kiện nhập khẩu thành công sẽ được bán cho trung gian hay dùng làm chất đốt.

Theo ông Punyathorn, khi vấn đề xuống tới cấp độ địa phương, nhiều cán bộ phụ trách kiểm soát hàng nhập khẩu sẽ bị chi phối bởi lợi ích riêng thúc đẩy họ luồn lách lệnh cấm.

Lukas Fort, nhà nghiên cứu cách Indonesia thực hiện quản lý môi trường, chia sẻ rằng, vì ngành công nghiệp tái chế rất lệ thuộc lên nhựa nhập, “hoạt động nhập khẩu vẫn sẽ tiếp diễn bằng cách này hay cách khác nếu việc kiểm soát không đồng đều.” Ông giải thích rằng đây là kết quả của khác biệt về lợi ích giữa các bộ ngành, như Bộ môi trường và Bộ thương mại hay Bộ công nghiệp.

Ngay cả khi lệnh cấm được chấp hành nghiêm chỉnh, nhiều nhà hoạt động e rằng, khi bị cắt đường này, dòng rác nhựa lại chảy đến đường khác. “Mỗi năm lại có điểm đến khác. Các con buôn rác nhựa luôn luôn tìm được địa chỉ mới để khai thác,” Kaustubh Thapa, nghiên cứu sinh sau tiến sĩ thuộc Khoa Khoa học Môi trường của Đại học Radboud, cho biết.

Một ví dụ điển hình cho chuyển biến này được ghi nhận năm 2023, khi Thái Lan bắt đầu siết chặt đầu vào của rác nhựa. Dữ liệu hải quan trong giai đoạn này cho thấy nhiều lô rác thải từ Châu Âu và Châu Mỹ bị khai báo sai đã đến Myanmar qua đường Thái Lan.

Ông Punyathorn cho rằng hạn chế không phải là một biện pháp hữu hiệu, và có nhiều biện pháp có tiềm năng hơn đang được cân nhắc, ví dụ như Đạo luật Bao bì Bền vững (Thái Lan), ra đời để gán trách nhiệm quản lý rác sau tiêu dùng cho nhà sản xuất, đặc biệt là quá trình thu thập và tái chế. Luật này, khi đi kèm với các chính sách đang đề xuất về kinh tế tuần hoàn và hệ thống đăng ký ô nhiễm, cho thấy “đà đang lên trong nỗ lực tái sử dụng rác thải địa phương thay vì nhập khẩu,” ông nói.

Hiệp ước nhựa toàn cầu

Trong khi Đông Nam Á đương đầu với lượng rác thải ngoại nhập, số phận của hiệp ước điều phối nhựa toàn cầu vẫn chưa ngã ngũ. Vòng đàm phán gần đây nhất diễn ra tại Geneva vào tháng 8/2025 kết thúc bằng một bản dự thảo lỏng lẻo. Rào cản lớn nhất trong quá trình đàm phán là nỗ lực từ các nước sản xuất dầu mỏ nhằm ngăn cản tất cả các biện pháp giảm tải sản xuất nhựa và quản thúc các phụ gia hóa học trong nhựa thành phẩm.

Theo ông Gündoğdu, ngay cả những quốc gia đấu tranh cho một phiên bản hiệp ước sát ván hơn cũng né tránh đối diện trực tiếp với hoạt động buôn bán rác nhựa, chẳng hạn như các nước thuộc HAC (tạm dịch: Liên minh Tham vọng Cao nhằm Chấm dứt Ô nhiễm Nhựa). “Tại sao một nhóm tự xưng là ‘tham vọng cao’ lại không đấu tranh vì một tương lai khi hoạt động buôn nhựa được quản lý chặt chẽ tại Châu Phi và nhiều quốc gia khác?” ông đặt câu hỏi liên quan đến các thành viên HAC, vốn bao gồm nhiều quốc gia với lưu lượng xuất khẩu nhựa hàng đầu đến các nước đang phát triển. Tương tự, các nước Đông Nam Á lại phải cân bằng giữa mong ước phát triển ngành công nghiệp hóa dầu và hệ lụy do nhựa nhập khẩu gây ra.

“Vòng đàm phán cuối cùng kết thúc bằng một sự mông lung,” Punyathorn kể lại. Cựu chủ tịch Hiệp ước, ông Luis Vayas Valdivieso, đã từ chức ngay sau khi các nước thành viên không chấp nhận cả hai bản dự thảo ông đề xuất. Sau khi bài viết này được thực hiện, một chủ tịch mới đã lên chức, thắp lên hy vọng mới về một hiệp ước mới trong tương lai.

Một tác phẩm nghệ thuật sắp đặt được dựng lên tại Nairobi, Kenya nhân dịp Hội đồng Môi trường Liên Hợp Quốc 5.2 diễn ra tại đây vào năm 2022. Tác phẩm miêu tả một vòi nước phun ra đầy rác thải nhựa. Ảnh: Ahmed Nayim Yussuf / UNEP, CC BY-NC-SA.

Khung công pháp quốc tế hiện hành là khuôn mẫu chuẩn cho một phiên bản hiệp ước về nhựa hiệu quả. Năm 2019, Công ước Basel đã được chỉnh sửa để tăng cường kiểm soát hoạt động buôn rác nhựa xuyên biên giới bằng nhiều biện pháp yêu cầu các quốc gia xuất nhập khẩu phải thông báo và đồng thuận trước khi rác thải sang tay.

Dẫu vậy, việc chấp hành công ước vẫn mang tính tự nguyện, theo Gündoğdu. Một hiệp ước nhất thiết phải giải quyết được vấn nạn buôn bán rác thải theo cách phù hợp nhất với công ước, đồng thời hợp nhất các mã hiện tại đối với chất thải có hại, vô hại và gốc nhựa thành một khái niệm duy nhất để tránh trường hợp lách luật sau này.

Lần đàm phán tiếp theo sẽ diễn ra vào cuối năm 2026 hoặc đầu 2027, và một trong những trọng điểm gây chia rẽ vẫn sẽ xoay quanh vấn đề liệu hiệp ước có ấn định giới hạn sản xuất nhựa hay không, vì đây chính là nguồn cơn của hoạt động buôn bán rác nhựa, theo Punyathorn.

Ông giải thích rằng những quốc gia với nguồn khí thiên nhiên và dầu mỏ dư dả so với nhu cầu năng lượng sẽ dùng phần thặng dư để sản xuất nhựa, đặc biệt là sản phẩm dùng một lần như túi nylon, muỗng, ống hút, nhằm đẩy ra thị trường càng nhanh càng tốt. Sau khi trở thành rác, những món đồ này rất khó để thu thập, tái chế và quản lý, nên thường bị tống sang nước nghèo hơn.

Cách tốt nhất để chấm dứt tình trạng này, theo ông, là phải cắt đứt ngay nguồn nguyên liệu hóa thạch dồi dào đã và đang trực tiếp nuôi dưỡng quá trình sản xuất nhựa, “làm cho nhựa đắt đỏ hơn, nên chỉ những sản phẩm thật cần thiết, dễ quản lý theo chuỗi giá trị, được ra đời.”

Ảnh bìa: Cán bộ thuộc Bộ Môi trường Malaysia đang kiểm tra công-tai-nơ chứa nhựa không tái chế đang bị lưu giữ tại một cảng ở Klang. Malaysia bắt đầu siết chặt nhập khẩu nhựa vào tháng 7/2025, vài tháng sau Thái Lan và Indonesia. Ảnh: Vincent Thian / Associated Press / Alamy.

Bài viết được thực hiện bởi Dialogue Earth và được Saigoneer chuyển ngữ. Ghé thăm đường dẫn này để đọc bài viết nguyên bản bằng tiếng Anh.