Nghệ thuật sẽ được nhìn nhận như thế nào khi nó trở thành một hình thức truyền tải kiến thức và lịch sử đan xen, trong đó người nghệ sĩ đóng vai trò “truyền tin” giữa chúng và người xem?
Với nền tảng học thuật về khoa học hình ảnh và sự nghiệp gắn liền với lĩnh vực truyền thông kỹ thuật số, nghệ sĩ đa phương tiện người Pháp gốc Việt Quang deLam (Quang Lam) thực hành nghệ thuật qua nhiều phương tiện, bao gồm nhiếp ảnh, vẽ tranh và sắp đặt. Quá trình sáng tác của anh thường mang tính nghiên cứu, với góc nhìn bắt đầu từ kiến thức khoa học, lịch sử và địa lý, trong đó tài liệu lưu trữ đóng vai trò quan trọng. Cách tiếp cận này được thể hiện trong triển lãm cá nhân của anh, “Gió lụa trùng dương” (2025) tại Lotus Gallery, và triển lãm nhóm “Lưu trữ và hậu lưu trữ” tại Trung tâm Nghệ thuật đương đại Vincom (VCCA) trong khuôn khổ Biennale Photo Hanoi 2025.
Quang deLam đứng cạnh tác phẩm ‘Những chuyện kể từ vùng đất rồng’ (2025) trong “Lưu trữ và hậu lưu trữ,” Biennale Photo Hanoi 2025. Ảnh cung cấp bởi nghệ sĩ.
Việc khám phá về các chất liệu và phương tiện biểu đạt khác nhau gắn liền với nền tảng khoa học của anh, đồng thời với luận điểm nổi tiếng của Marshall McLuhan, “The medium is the message” (tạm dịch: Hình thức chính là thông điệp). Theo McLuhan, bản thân phương tiện truyền tải thông điệp chính là thông điệp, và hình thức của thông điệp sẽ định hình cách nó được tiếp nhận — một tư tưởng ảnh hưởng lớn đến thực hành nghệ thuật của Quang deLam.
Khởi đầu với nhiếp ảnh, một phương tiện gắn liền với quan niệm là “truyền tải sự thật,” nghệ sĩ dần quan tâm đến việc cùng một kiến thức được đón nhận theo nhiều cách khác nhau khi được “chuyển hóa” sang các phương tiện biểu đạt khác. Qua việc tái cấu trúc vật thể và hình khối, việc vẽ cho phép anh tái sắp xếp lại thông tin thị giác, hội họa cho phép anh tổ chức lại thông tin thị giác, từ đó làm biến đổi cách thông tin được tiếp nhận bởi người xem. Năm 2022 đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong thực hành của anh, khi Quang deLam mở rộng khỏi nhiếp ảnh để đi sâu vào hội họa và sắp đặt, song hành cùng các nghiên cứu về khoa học và lịch sử.
Loạt tác phẩm tranh và sắp đặt gần đây của nghệ sĩ, được giới thiệu trong triển lãm cá nhân “Gió lụa trùng dương” (2025) tại Lotus Gallery, lấy cảm hứng từ lịch sử con đường tơ lụa trên biển, gốm sứ từ những con tàu bị đắm, các nền văn minh cổ đại và những câu chuyện xung quanh chúng. Được phát triển từ nghiên cứu bản đồ và chiêm tinh học, kết hợp đa dạng chất liệu và tư liệu sử thi, chuỗi tác phẩm mời gọi người xem suy ngẫm về sự đan xen giữa các lịch sử khác nhau, cũng như cách chúng ta nhìn nhận lịch sử mà bản thân ta chưa từng trải nghiệm mà chỉ có thể hình dung qua tư liệu còn sót lại, từ đó kết nối chúng với câu chuyện của thế giới đương đại.
Không gian sắp đặt trong ”Gió lụa trùng dương” (2025) tại Lotus Gallery. Ảnh cung cấp bởi nghệ sĩ.
Tác phẩm sắp đặt ở trung tâm triển lãm tái hiện khung cảnh đắm tàu, với những mảnh gốm vỡ nằm rải rác dưới mặt đất. Song song đó, các tác phẩm hội họa biểu hiện cho những hành trình trên biển, sử dụng bản đồ Mao Kun làm tư liệu chính, cùng với các họa tiết gốm từ các con tàu đắm từ bộ sưu tập bảo tàng, được chuyển hóa thành hình thức mang tính biểu tượng (iconography). Trong ‘Cocoon’ (2025) và ‘Pegasus cells’ (2025), hình khối kén tằm nằm ngay giữa và gợi liên tưởng đến sản xuất tơ lụa. Bao quanh là hình ảnh của san hô và những mô típ của gốm Chu Đậu: ngựa có cánh như một sinh vật huyền thoại, chim đậu trên cành, tôm và hoa văn — tất cả được thể hiện dưới dạng biểu tượng với màu sắc rực rỡ và đường nét rõ ràng. Dù bố cục các tác phẩm gợi cảm giác collage có hơi hướng trừu tượng về nội dung, chúng hé lộ phương pháp làm việc của nghệ sĩ: thu thập hình ảnh và hiện vật, biến chúng thành yếu tố biểu tượng, rồi sắp xếp lại chúng trên một tác phẩm hội họa.
‘Cocoon,’ 2025. 100 x 80cm. Sơn acrylic trên vải canvas. Ảnh cung cấp bởi nghệ sĩ.
‘Pegasus cells,’ 2025. 80 x 60cm. Sơn acrylic trên vải canvas. Ảnh cung cấp bởi nghệ sĩ.
Trong một vài tác phẩm tranh khác, bao gồm ‘Dancing with the storm’ (2025), hình ảnh chuyển dịch sang các khung cảnh biển và núi, cùng luồng gió và cảnh đắm tàu. Tác phẩm ‘Oc Eo Aurora’ (2025) khắc họa những con thuyền đang tiến đến xa, với bóng dáng các tượng cổ của nền văn minh Óc Eo hiện ra dọc theo đường chân trời. Nguồn tư liệu tham khảo chính đằng sau những tác phẩm này là bản đồ Mao Kun (Bản đồ hàng hải của Trịnh Hòa) được phát hành năm 1628 dưới thời nhà Minh (Trung Quốc).
Vốn được tạo ra dưới dạng bản đồ cuộn, ghi chép các vùng biển và các đảo trên đường hàng hải, đây được xem là một trong những bản đồ Trung Hoa sớm nhất về “con đường” tơ lụa biển, kết nối nhiều khu vực khác nhau ở châu Á, Ba Tư, Ả Rập, và Đông Phi. Việc sử dụng một bản đồ có nguồn gốc châu Á làm tư liệu nghiên cứu cho thấy chủ ý của Quang deLam trong việc rời xa góc nhìn lấy châu Âu làm trung tâm, vốn đã chi phối và định hình cách bản đồ được hình thành và giảng dạy xuyên suốt lịch sử.
‘Oc Eo Aurora,’ 2025. 80 x 100cm. Sơn acrylic trên vải canvas. Ảnh cung cấp bởi nghệ sĩ.
‘Dancing with the storm,’ 2025. 80 x 100cm. Sơn acrylic trên vải canvas. Ảnh cung cấp bởi nghệ sĩ.
Đối với nghệ sĩ, bản thân bản đồ có thể được xem như một dạng nghệ thuật “trừu tượng,” dù chúng không được tạo ra với mục đích nghệ thuật ngay từ ban đầu. Những nhà thám hiểm thời cổ đã ghi lại các địa hình mà họ đi qua: từ đất liền, dãy núi, sông ngòi đến biển cả, nơi những trải nghiệm trực tiếp được chuyển dịch thành một hệ thống đo lường. Trong khi bản đồ thường được bàn luận chủ yếu dưới góc độ địa lý và chính trị, chúng hiếm khi được xem như nghệ thuật. Điều này đã dẫn Quang deLam đến việc nhấn mạnh vai trò của tri thức khoa học, vượt ra ngoài cách lịch sử nghệ thuật chính thống thường được kiến tạo, vốn có xu hướng tập trung nhiều hơn vào sự phát triển của phong cách.
Vượt ra ngoài lĩnh vực bản đồ học, Quang deLam còn nghiên cứu về thiên văn học, cũng như việc sử dụng thước trắc tinh (astrolabe) và la bàn, ghi nhận rằng các nhà hàng hải trong quá khứ đã dựa vào các vì sao trên bầu trời để định hướng trong bóng tối, dù trên đất liền hay trên biển. Đối với anh, một trong những phương thức nền tảng nhất để hiểu thế giới là thông qua đo lường: thời gian được đo bằng đồng hồ, phương hướng được xác định bằng la bàn, và vị trí của con người trong mối tương quan với các vì sao được xác định thông qua thước thiên văn. Những hệ thống này định hình các lớp lang khác nhau trong thực hành nghệ thuật và nghiên cứu của anh, cũng như sự lựa chọn và kết hợp chất liệu, hướng tới việc tạo ra những tác phẩm truyền tải được cảm thức về thời gian và không gian.
‘Made in Far-East,’ 2025. 80 x 80cm. Sơn acrylic trên vải canvas. Ảnh cung cấp bởi nghệ sĩ.
‘Astrolabs Saigon–Hanoi’ (2024) là một tác phẩm sắp gợi nhắc đến thước trắc tinh, được cấu thành từ các khối thước đặt ở phần trên, kết hợp với những tấm kính mica khắc bản đồ thành phố. Bên dưới lớp kính mica là một bản đồ sao, đặt trên các lá thư với địa điểm người nhận được ghi trên phong bì. Theo lời của nghệ sĩ, các chòm sao trong tác phẩm được tính toán dựa trên những mốc thời gian cụ thể ghi trên các lá thư, từ đó xác định vị trí của các vì sao tại từng thời điểm tương ứng. Những lá thư chứa thông tin về tên người gửi và người nhận từ nhiều địa điểm khác nhau, kèm theo tem bưu chính cùng ngày gửi và ngày nhận, qua đó cung cấp các thông tin cơ bản về ai, ở đâu và khi nào.
‘Astrolabs Hanoi–Saigon,’ 2024. 90 x 36cm. Inox, mica, gỗ, giấy, bưu thiếp. Ảnh cung cấp bởi nghệ sĩ.
Trở lại với nhiếp ảnh, với trọng tâm là các tư liệu lưu trữ được tích lũy qua nhiều năm, tác phẩm ‘Những chuyện kể từ vùng đất rồng’ (2025) của Quang deLam gần đây đã được giới thiệu trong triển lãm nhóm quy mô lớn “Lưu trữ và Hậu lưu trữ” (2025) tại Trung tâm Nghệ thuật đương đại Vincom (VCCA), được giám tuyển bởi Đỗ Tường Linh and Éline Gourgues, trong khuôn khổ Biennale Photo Hanoi 2025. Không gian sắp đặt xoay quanh một tủ tra cứu đặt ở trung tâm, bao quanh là những chồng hộp trắng và sách. Những trái thanh long được đặt trên và bên trong các ngăn tủ, cũng như giữa các chồng sách. Các yếu tố này được liên kết với nhau bằng một mạng lưới dày đặc của dây điện và sợi chỉ. Trên tường phía sau, các tác phẩm nhiếp ảnh về thanh long và sách được dàn dựng trong bối cảnh những thư viện cũ, bổ sung cho không gian sắp đặt phía trước.
Không gian sắp đặt của ‘Những chuyện kể từ vùng đất rồng’ (2025) trong triển lãm “Lưu trữ và hậu lưu trữ,” Biennale Photo Hanoi 2025. Ảnh cung cấp bởi nghệ sĩ.
Tác phẩm lấy cảm hứng từ truyền thuyết “Con rồng cháu tiên” về nguồn gốc của người Việt là hậu duệ của Lạc Long Quân và Âu Cơ sinh ra từ một bọc trăm trứng, trong đó 50 theo cha xuống biển và 50 theo mẹ lên núi. Theo văn bản triển lãm, tác phẩm “lấy ‘trái rồng’ làm biểu tượng cho những quả trứng, kết hợp với các yếu tố kiến trúc và sách để tạo nên dòng thời gian của Việt Nam đương đại.” Bằng cách đặt truyền thuyết trong mối liên hệ với lịch sử hiện đại và đương đại Việt Nam, vốn được đánh dấu bởi những biến động và bạo lực, tác phẩm mở ra suy tư về sự thay đổi trong khả năng tiếp cận tri thức: từ thời kỳ thuộc địa, khi tri thức phần lớn giới hạn trong tầng lớp cao quý, đến giai đoạn sau chiến tranh, nơi các thư viện đóng vai trò quan trọng trong việc phổ cập văn hóa và tri thức cho cộng đồng. Trong bối cảnh đó, chính sắp đặt nhiếp ảnh này trở thành một dạng lưu trữ tri thức, cũng như dòng thời gian của ký ức văn hóa chung.
Không gian sắp đặt của ‘Những chuyện kể từ vùng đất rồng’ (2025) trong triển lãm “Lưu trữ và hậu lưu trữ,” Biennale Photo Hanoi 2025. Ảnh cung cấp bởi nghệ sĩ.
Với thực hành nghệ thuật xoay quanh lịch sử và kiến thức, Quang deLam sử dụng tư liệu lưu trữ như cầu nối giữa khoa học và nghệ thuật, đồng thời phản ánh bản chất của kiến thức cùng với sự quan trọng của nhận thức con người. “Kiến thức tồn tại, rồi đến sự nhận thức và hành động. Nếu có kiến thức nhưng không có nhận thức, thì hành động dường như vô nghĩa. Điều này cũng tương tự trong nghệ thuật, và hành động cũng cần được dẫn dắt,” anh chia sẻ với Saigoneer.
Trong góc nhìn của nghệ sĩ, nghệ thuật vận hành như một phương tiện của tri thức và một dạng tiên tri: không nằm ở biểu đạt cá nhân anh, mà hướng đến việc truyền đạt sự hiểu biết đến người xem, qua đó đặt vai trò của nghệ sĩ như một người truyền tin. Trong thế giới ngày càng trở nên phức tạp, nơi mà ranh giới giữa cái thật và cái giả đang bị xóa mờ, anh tin rằng nghệ thuật giữ vai trò tất yếu trong việc nâng cao nhận thức và khả năng tư duy trước những kiến thức mới, thay vì chỉ dựa vào các nguyên tắc được thừa kế qua nhiều thế hệ.
