Quế lần theo dòng chảy của nước qua ký ức cá nhân và lịch sử chung, theo cả những tổn thương liên thế hệ giữa quá trình đô thị hóa và thảm họa thiên nhiên.
Nước hiện hữu ở khắp mọi nơi: trong cơ thể chúng ta, trong dòng sông và đại dương bao quanh đất liền; và từ lâu luôn được xem như nguồn gốc thiết yếu của sự sống. Nhưng một khi nước không còn lặng trong, ngấm vào trong mọi ngóc ngách của tồn tại, thì sự sống sẽ còn lại những gì?
Xuất thân từ Đà Nẵng, nghệ sĩ và người sản xuất nghệ thuật Quế (Nguyễn Đức Hùng) từng sinh sống gần bờ kênh Nhiêu Lộc – Thị Nghè ở quận Bình Thạnh sau khi chuyển đến Sài Gòn làm việc. Quan sát và tiếp nhận môi trường xung quanh, anh bắt đầu tự hỏi bằng cách nào mà người dân địa phương có thể sống được bên cạnh con kênh vốn dĩ đã bị ô nhiễm trầm trọng. Mối quan tâm đối với “nước và những gì tồn tại trong nước” dẫn đến thực hành nghệ thuật xoay quanh lịch sử và ký ức cá nhân và tập thể, điều kiện môi trường lao động và quá trình đô thị hóa. Kết hợp nhiếp ảnh, hoạt hình chuyển động, hoạt hình và sắp đặt, các tác phẩm của anh đã được phát triển và trình bày tại Á Space (Hà Nội), Leipzig International Art Program (Leipzig, Đức), A.Farm International Art Residency (Sài Gòn), Artist-in-Residence Vietnam Network (Hà Nội), và nhiều triển lãm và chương trình chiếu phim khác.
Chân dung Quế (Nguyễn Đức Hùng).
Một bể cá mang tên ‘Nước ngấm vào người’ (2024) được đặt trong không gian tối, chứa nước lưng lưng một nửa và phát sáng. Được phát triển từ thời gian lưu trú tại A.Farm International Art Residency (Sài Gòn), tác phẩm sắp đặt, theo lời nghệ sĩ, là “một pixel của bùn, nước và tất cả những gì thuộc về dòng sông,” với bùn được thu thập từ kênh Nhiêu Lộc–Thị Nghè. Bên trong bể, những hạt cát và bùn từ từ trôi và tách ra mọi phía dưới ánh sáng xanh liên tưởng đến cực quang, nơi mọi thứ dường như trở nên trong suốt và rời rạc bất chấp tình trạng ô nhiễm của nước. Tác phẩm phơi bày một nghịch lý: đẹp, nhưng lại độc. Một bể cá riêng biệt nhưng không có cá, nơi sự sống không thể được duy trì.
‘‘Nước ngấm vào người,’ 2024. Bể kính, bùn, nước sông và những gì thuộc về nó, video một kênh.
Đối lập với tác phẩm trên, ‘Đến vùng nước lọc’ (2025) được phát triển trong đợt mở xưởng của chương trình lưu trú tại Leipzig International Art Program (Leipzig, Đức). Lần này, nước trong bể đủ trong để người xem có thể thấy được tác phẩm video về đàn kiến hoạt hình được chiếu xuyên qua nước lên tường — một điều khả dĩ nhờ vào hệ thống lọc nước đáng tin cậy tại Đức. Qua việc nghiên cứu về lịch sử di cư và lao động của người Việt tại Đức, kèm theo quan sát của nghệ sĩ trong giai đoạn chủ nghĩa bài ngoại và phân biệt chủng tộc đang gia tăng của Đức, tác phẩm cũng gợi lên câu hỏi: một cá nhân hoặc tập thể thật sự phải sẵn sàng đánh đổi điều gì để đến với một vùng đất hứa xa lạ để có được nguồn nước đã được lọc?
‘Đến vùng nước lọc,’ 2025. Video một kênh, bể kính, nước. Thời lượng: 3 phút 30 giây.
Mối quan tâm của Quế đối với nguồn nước không chỉ dừng lại ở điều kiện môi trường, mà còn hướng đến cơ thể như một nơi lưu trữ của sự truyền dẫn. Việc sống ở gần bờ kênh cũng khiến anh tự hỏi làm sao trẻ con ở khu vực này có thể lớn lên trong môi trường bị ô nhiễm ở đây, khi mà ngày nay chúng ta dễ dàng mắc bệnh hơn, kể cả sức khỏe tinh thần. Từ đó anh quay về chính trải nghiệm lớn lên của mình, xem nước trong cơ thể con người như một ẩn dụ cho sự truyền dẫn và thừa kế: mang đến sự sống và những ký ức gia đình. Những “di sản” mà chúng ta để lại cho đời sau, đáng tiếc thay, lại không thể tách rời khỏi những đặc tính và tổn thương tinh thần liên thế hệ.
‘Thị’ (2024) bao gồm chuỗi tác phẩm đối diện với ký ức cá nhân và những tổn thương. Trong tác phẩm video sắp đặt, Quế đặt mình nằm xuống, để từng giọt nước nhỏ giọt lên đầu, đến khi những giọt nước càng lúc càng nặng dần đến khi anh không chịu được nữa. Tác phẩm gợi nhắc hình ảnh người mẹ trong giấc ngủ trưa trong cơn đau đầu và áp lực dồn nén, thể hiện được nỗi đau thể chất lẫn tinh thần mà một người phụ nữ phải trải qua trong nhiều năm. Theo lời chia sẻ của Quế, “dòng nước chính là sự tác động đầy bạo lực của người đàn ông trong gia đình,” và bằng cách đặt bản thân vào vị trí này, anh muốn “để cho ký ức được ngầm cất tiếng.” Với cơ thể con người vốn được cấu thành từ nước, chất liệu trong tác phẩm của Quế hiện lên theo nghĩa trực tiếp và ẩn dụ: một phương tiện chứa đựng những đặc tính được truyền từ người mẹ sang con và qua nhiều thế hệ, như một đường dẫn vô hình nơi mà ký ức và tổn thương tồn tại.
(Phải) ‘Thị,’ 2024. Sắp đặt video hai kênh, sắp đặt âm thanh và mùi hương
(Trái) ‘Thị,’ 2017 - 2022. Hình ảnh kỹ thuật số.
Một điểm đáng chú ý khác trong thực hành của Quế là tác phẩm phim hoạt họa, và anh có mối quan tâm lớn đến phim hoạt hình Việt Nam và áp phích cổ động tuyên truyền. Thay vì đặt con người làm trọng tâm, anh chọn yếu tố phi con người thông qua góc nhìn của muỗi và kiến. Trong quá trình tìm hiểu lịch sử của ngôi nhà số 23 Châu Long (Hà Nội), một nơi đã từng trải qua hai cuộc chiến tranh Đông Dương, Quế đi phỏng vấn người dân sống ở khu này nhưng chưa thể tìm được câu trả lời mà anh mong muốn, và trớ trêu thay lại bị vây quanh bởi đàn muỗi trong căn nhà cũ ngay bờ kênh.
‘Nước lành mang bệnh’ (2024) lần theo một con muỗi và một hồn ma độc thoại bằng tiếng Pháp, với một lời thoại phim nói rằng: “Ta quên thảy tất cả mọi thứ rồi, chiến tranh biến ta thành phụ huynh của những đứa trẻ mà ta không bao giờ nhớ nổi. Có khi chúng nó còn chẳng tồn tại để kịp nhìn thấy mặt trời.” Câu thoại này nói lên một nỗi ám ảnh cực độ và lịch sử dường như không còn tồn tại — một điều gì đó không thể cất thành lời, có lẽ quá sức tưởng tượng để được hiểu một cách trọn vẹn.
‘Nước lành mang bệnh,’ 2024. Phim hoạt hình. Thời lượng: 7 phút.
Trong lúc đó, ‘Con kiến và hạt gạo’ (2026) lấy cảm hứng trực tiếp từ phim hoạt hình ngắn cùng tên bởi Nguyễn Thế Hội từ năm 1976. Phim theo chân một chú kiến nhỏ đang làm nhiệm vụ thường trực và đi báo cho cả tổ về một cơn bão sắp đến, đồng thời đảm bảo rằng cả đàn đã di tản trước khi về tổ mang hạt gạo của mình đi. Tuy nhiên, khác với đoạn kết có hậu ở bản phim gốc, cơn bão lại ập đến và cuốn đi hết mọi thứ. Trong lời diễn giải tác phẩm, Quế chia sẻ: “Trong quá trình làm tác phẩm, sự ám ảnh với nước, bão và lũ, đập thủy điện, và xác của những con kiến trôi lềnh bềnh trong bồn rửa chén và bồn chứa nước như một lời nhắc nhở về những tai họa mà người Việt phải chịu đựng vì thiên tai.”
‘Con kiến và hạt gạo,’ 2026. Phim hoạt hình. Thời lượng: 10 phút.
Không gian sắp đặt của ‘Nước, con kiến và hạt gạo’ (2026), hợp tác cùng Huế trong khuôn khổ chương trình Solo Marathon 2025 tại Á Space (Hà Nội).
Muỗi được xem như động vật trung gian truyền bệnh trong môi trường nước đọng, và hình ảnh muỗi “nổ tung” và gục ngã ở đoạn cuối phim như một trạng thái bất lực trước sức nặng của sự tổn thương quá lớn mà nó phải mang theo qua bao thăng trầm lịch sử. Trong khi đó, kiến được biết đến với sự chăm chỉ dù mặc cho điều kiện nguy hiểm, nhưng vẫn có thể bị cuốn đi bởi dòng nước lũ, trong hoàn cảnh mà việc di tản khỏi nước lũ hầu như bất khả thi. Tác phẩm phim gợi nhớ đến đợt lũ lụt miền Trung và miền Bắc cuối năm 2025 và vấn đề được ứng phó, cùng thời điểm Quế đang làm tác phẩm này.
Cả hai phim đều sử dụng yếu tố phi con người làm nhân vật chính, điển hình là muỗi và kiến; nói lên được những hiện tượng tưởng chừng tự nhiên nhưng thật ra bị ảnh hưởng bởi tác động con người. Một bên đào sâu vào lịch sử (bị lãng quên) của một ngôi nhà sống sót qua các cuộc chiến, và bên còn lại phản ánh sự mỏng manh và sự chật vật của tập thể khi đối diện với thảm họa môi trường.
Không gian open studio ‘Nature on the roof’ (2024) in Hà Nội, hợp tác cùng Saya Nguyễn. Được tổ chức bởi Artist-in-Residence Vietnam Network (AiRViNe).
Nước mang tính thích nghi, bền bỉ và linh hoạt, nhưng cũng không kém phần tàn bạo và có thể cuốn trôi đi tất cả mọi thứ. Trong thực hành của Quế, những gì tưởng như ký ức cá nhân hoặc tập thể, của những tổn thương liên thế hệ và môi trường đô thị hóa, thực chất được liên kết với những điều kiện cấu trúc lớn hơn, được định hình bởi sự bất bình đẳng và dịch chuyển xã hội: ai có quyền được di cư để có được “nguồn nước được tinh lọc” và ai là những người bị bỏ lại giữa thảm họa thiên tai. Không còn chỉ là “nguồn thiết yếu của sự sống,” nước liên kết sức khỏe toàn diện của con người với sự bất ổn định của môi trường, hé lộ cấu trúc phân bổ quyền lực và bạo lực chậm; từ đó đặt ra câu hỏi rằng, liệu chúng ta có thể tiếp tục duy trì những mảnh đời mỏng manh, khi phải cân bằng cả những chuẩn mực văn hóa giữa sự diễn biến không ngừng của thế giới.
