Tattoo Therapist, dr.99hz, cd.cadao, goc.viet, Solarist và Baby Nepotism — điểm danh một lượt dàn nghệ sĩ đang tụ hội dưới mái nhà Th.ink Room mà cứ ngỡ đang xướng tên một tổ đội rap nào đó. Quả thực, so với những bộ môn nghệ thuật thị giác khác, giới xăm hình có lẽ mang nhiều nét tương đồng với các rapper nhất ở văn hóa sử dụng nghệ danh. Vậy nên, mượn tạm một câu cửa miệng quen thuộc của giới hip-hop, sự quan tâm mà Saigoneer dành cho Th.ink Room cũng xuất phát từ quy luật “game recognize game” — những kẻ có gu tự khắc sẽ nhận ra nhau.
Giống như Saigoneer, không gian này, hay như cách họ tự gọi là “bến đỗ cho những người yêu nghệ thuật từ khắp nơi trên thế giới,” luôn cất công chắt lọc cảm hứng từ kiến trúc, hoa văn, cỏ cây hoa lá và lịch sử Việt Nam. Họ bảo tồn nghệ thuật truyền thống, mượn những thú chơi ngách để kể chuyện và luôn ưu tiên sự tự do bứt phá trong sáng tạo. Tất cả những yếu tố đó, theo Phi (@tattoo.therapist) chia sẻ, được gắn kết bởi “tinh thần không ngừng tò mò của một người quan sát, và tính cần mẫn của một người thợ.”
Hình xăm là thứ sẽ lưu lại mãi mãi trên cơ thể, thế nhưng trải nghiệm đi xăm lại thường diễn ra một cách bốc đồng hoặc đầy xuề xòa. Phi đã thành lập Th.ink Room vào năm 2023 để thay đổi thực trạng đó. “Bọn mình quan tâm đến toàn bộ trải nghiệm của khách hàng, để tâm xem bạn đã hiểu ngọn nguồn hình xăm đó chưa, thợ và khách tương tác có ăn ý không, rồi lúc xăm xong ra về bạn mang theo cảm xúc gì.”
Phi (tattoo.therapist) và tác phẩm của mình.
Năm ngoái, khi tìm đến Phi để xăm một mẫu nét đen chi tiết, tôi đã được trải nghiệm trực tiếp cách tiếp cận sâu sát ở đây. Lớn lên ở Nga, Phi vốn say mê những tác phẩm thuộc thời hoàng kim của nghệ thuật minh họa châu Âu những năm 1880–1930. Phong cách đặc trưng của Phi cũng được định hình bởi chính nguồn cảm hứng này trong thời gian học nghệ thuật tại Anh. Tuy nhiên, lúc ra trường, phong cách vẽ ấy lại khó tìm được chỗ đứng khi thị trường bắt đầu dịch chuyển sang các nền tảng số. Khách hàng không còn mặn mà với sách in truyền thống mà chuộng những thiết kế đồ họa trên website. Họ cần những bức tranh đầy đủ màu sắc, hình vẽ tách nền hoặc ảnh động để bắt kịp xu hướng công nghệ. Giữa lúc bế tắc ấy, vài lời nhờ vả thiết kế hình xăm từ bạn bè đã vô tình mở ra một ngã rẽ mới đưa Phi đến với nghề xăm.
Tranh minh họa từ thời kỳ hoàng kim: ‘Then There Came a Wind So Strong that it Blew Off Curdken's Hat’ của Jennie Harbour (trái) và ‘Reigning Death’ của Robert Montenegro (phải).
Hôm đó, Phi kể cho tôi nghe về dụng ý thiết kế của không gian nằm tại Quận 1 này. Ẩn mình trong một khu chung cư cũ thấp tầng, sảnh chờ của Th.ink Room mang màu đất nung nguyên bản, khiến người ta nghĩ ngay đến nghề gốm và quá trình nhào nặn cảm hứng thành những ý tưởng có thể chạm vào được. Khách sau đó sẽ bước vào phòng xăm mang tông đỏ rực, một căn “lò” ẩn dụ, nơi những ý tưởng ấy được nung chín và nằm lại vĩnh viễn trên da. Khu vườn phía sau, nơi các thợ xăm và khách ngồi chơi trước, trong và sau mỗi ca xăm, lại mang đến cảm giác bình yên và dễ chịu bao trùm. Dù nghệ thuật xăm mình ngày càng được đón nhận, nó vẫn mang chút gì đó nổi loạn hay gai góc, khiến những người thợ tài năng đôi khi trông có vẻ khó gần. Nhưng ở Th.ink Room, ai cũng thân thiện, giúp không gian ở đây lúc nào cũng thoải mái, nhẹ nhàng.
Sảnh và không gian studio xăm.
Việt Nam muôn màu muôn vẻ
Một người bắt chuồn chuồn trên cây, một thầy lang đang bắt mạch, một đám rước dâu bằng xe kéo tay, một tấm bảng cáo thị ngoài làng cấm phóng uế bừa bãi và 15 kiểu giày dép. Đây chỉ là vài ví dụ trong hàng ngàn bức tranh khắc gỗ do nhà dân tộc học người Pháp thế kỷ 19 Henri Oger cùng đội ngũ thợ người Việt tạo ra. Saigoneer từng viết về công trình này vài năm trước, và gần đây chúng tôi phát hiện một số bức trong đó đã trở thành mẫu hình xăm trên Instagram của Th.ink Room.
(Trên) Tranh của Henri Oger và (dưới) thiết kế hình xăm của Vũ (@goc.viet).
Phi kể lại khoảnh khắc tình cờ thấy hình minh họa của Oger trong một tuyển tập nghệ thuật. “Tất cả bắt đầu từ đây. Mình thấy rất thích và tự hỏi ai đã vẽ ra những bức này?” Tò mò, Phi lùng sục khắp các tiệm sách cũ và tìm được một bản sao sờn rách của bộ sách. “Nói thật là mình mê mẩn cuốn này đến mức quên ăn quên ngủ,” Phi vừa nói vừa lật giở các trang sách. “Nhìn ông chú này nè, hay không!” Phi chỉ vào một bức hình, rồi kể làm thế nào một cuốn sách mỏng lại có thể chứa đến hàng trăm bức vẽ, tương đương với bấy nhiêu nguồn cảm hứng. “Bao nhiêu công sức đổ vào đây, tất cả là về Việt Nam thôi đó.”
Sách tại Th.ink Room.
Ngoài nguồn cảm hứng vô tận từ internet, các tiệm đồ cổ luôn là điểm đến quen thuộc của cả nhóm ngay từ những ngày đầu mỗi khi muốn tìm kiếm chất liệu bản địa. “Tụi mình hay lượn lờ đường Trần Nhân Tôn, khu bán đồ cổ có rất nhiều sách cũ. Tụi mình lật giở từng món, thấy cái nào hợp làm hình xăm thì giữ lại, từ từ nó thành truyền thống luôn,” Phi kể về những chuyến đi “thực địa” thuở ban đầu cùng Trung (@dr.99hz).
Thiết kế và hình bởi Trung (@dr.99hz).
Giờ đây, những cuốn sách ấy được trao lại cho Vũ (@goc.viet), một nghệ sĩ trẻ do chính Phi dẫn dắt tại studio. “Mình có sẵn tư liệu từ sách, rồi chắt lọc các đường nét ra để thiết kế thành hình xăm. Mình cũng phải nghiên cứu bối cảnh xem chúng thuộc thời nào, nhân vật được vẽ ra sao,” Vũ chia sẻ về những tác phẩm anh thực hiện và đăng tải trên trang Instagram @goc.viet. Theo anh, cái tên này mang hai ý nghĩa, chữ ‘goc’ vừa là góc nhìn, vừa là gốc gác cội nguồn, để mọi người biết nhóm là ai, hiểu rằng nhóm sinh ra ở đây và là người Việt Nam. Đa phần các thiết kế Vũ tìm tòi đều lấy cảm hứng từ trong nước, bởi “đôi khi chỉ một góc nhỏ của Việt Nam thôi cũng đã đủ rồi.”
Vũ trong quá trình tác nghiệp.
Tranh của Oger và cộng sự, những bộ sưu tập của nhà nghiên cứu Nguyễn Thị Thu Hòa, các bức vẽ khuyết danh từ tờ báo của Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam những năm 1960-1970, hoặc cả dòng tranh Đông Hồ kinh điển... tất cả đều phải qua chỉnh sửa mới có thể hóa thân thành hình xăm.
Vì đã lâu đời và dùng kỹ thuật in cũ, các nét vẽ nguyên bản thường bị đứt đoạn hoặc mờ nhòe. Do đó, Vũ phải tìm hiểu cặn kẽ mục đích, bối cảnh và quy chuẩn hội họa thời bấy giờ để đắp thêm các chi tiết như nét mặt hay tư thế tay, đồng thời canh chỉnh độ dày mỏng của nét vẽ sao cho hợp với kim xăm. Giữa quá trình tính toán chi li xem cần thêm bớt chỗ nào, Vũ vẫn khéo léo lồng ghép dấu ấn cá nhân của mình vào đó. Ví dụ, khi tôi muốn xăm một góc trong bức Thầy Đồ Cóc thuộc dòng tranh Đông Hồ, Vũ đã sửa lại vân da của nhân vật, còn Phi thì góp ý nên vẽ mông ông đồ to hơn và cho thêm làn khói nghi ngút bốc lên từ ấm trà. Cứ thế, tác phẩm cuối cùng không chỉ mang ý nghĩa bảo tồn mà còn giống như một cuộc đối thoại xuyên không gian và thời gian giữa những người làm nghệ thuật.
Tranh Thầy Đồ Cóc nguyên bản và hình xăm phái sinh của Vũ.
Không chỉ để thu hút khách hàng, hành trình làm sống lại di sản của người đi trước còn là niềm tự hào riêng của Vũ. “Là người Việt Nam, những hình ảnh này gợi cho mình nhớ đến lời kể ngày xưa của ông bà, cha mẹ, những câu chuyện trước đây mình vốn chỉ được nghe qua. Giờ đây, khi bắt gặp lại chúng trong những trang sách, mình thấy vô cùng thú vị, nhất là khi nhận ra trước đó chưa từng có ai khai thác chúng làm hình xăm. Những tạo hình này đã có lịch sử lâu đời nhưng lại thiếu đi sự kế thừa, cứ thế dần trôi vào quên lãng. Về lâu dài, mình muốn truyền tải lại các tư liệu này để mọi người hiểu thêm về nếp sinh hoạt của người Việt xưa, bởi đó là những giá trị xứng đáng được lưu giữ và sống mãi.”
Thiết kế hình xăm lấy cảm hứng từ tranh Đông Hồ.
Song song với goc.viet, Vũ còn có một tài khoản khác tên vznary để đăng tải những bức tranh do anh tự sáng tác. Dù các nét vẽ vẫn mang dáng dấp hoài cổ, sân chơi này lại cho phép anh thỏa sức với các tác phẩm ngẫu hứng và bứt phá hơn. Ở Th.ink Room, mọi người phân định rất rạch ròi giữa “nghệ sĩ xăm” (người tự vẽ mẫu nguyên bản) và “thợ xăm” (người thực hiện các mẫu có sẵn). Dẫu vậy, nhóm luôn nhắc nhau rằng không có nghề nào cao quý hơn nghề nào, bởi vai trò nào cũng đòi hỏi sự khổ luyện và những kỹ năng chuyên biệt khó nhằn.
(Trái) Một số báo của Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam và (phải) và các mẫu hình xăm của Vũ lấy cảm hứng từ ấn phẩm này.
Khi sử dụng những hình ảnh đã có sẵn, người thợ xăm phải cực kỳ cẩn trọng. Phi nhận thấy ở Việt Nam và cả nước ngoài, nhiều người hay chạy theo trào lưu nên sẵn sàng sao chép thiết kế của những họa sĩ đang làm nghề, cướp đi chén cơm từ chính sáng tạo độc quyền của họ. “Ngoài kia là cả một kho tàng tuyệt đẹp của những họa sĩ và thợ khắc mộc bản ngày xưa. Tranh của họ cực kỳ xuất sắc nhưng lại đang dần mai một. Ta hoàn toàn có thể chuyển thể những tác phẩm này thành hình xăm, xem như một lời tri ân gửi đến những nghệ nhân đi trước, trao cho tác phẩm của họ một cuộc đời thứ hai giữa lúc thế giới ngày càng quay lưng với văn hóa in ấn,” Phi đúc kết.
Mỗi khi làm vậy, nhóm Th.ink Room luôn cố gắng ghi rõ nguồn, ngày tháng và tên tác giả (nếu có) trên Instagram để khách biết, đồng thời cam kết sẽ không xăm lại mẫu đó cho bất kỳ ai khác. Dĩ nhiên, ta không thể xăm kèm luôn cả phần trích dẫn nguồn lên da khách được. Vậy nên, việc kể lại câu chuyện đằng sau nét mực sẽ phụ thuộc hoàn toàn vào người mang hình xăm đó.
Tìm kiếm nguồn cảm hứng cho những phong cách đa dạng nhưng đầy khác biệt
Ngọc cho dê ăn, cả nhóm dạo chơi trong sở thú, Vũ cầm một bông hoa, còn Trang tạo dáng giống bức tượng tại công viên Tao Đàn.
Sứ mệnh cốt lõi của Th.ink Room là mang lại những trải nghiệm ấm áp và đáng nhớ. Muốn vậy, các thành viên phải thực sự quý mến và trân trọng nhau, sự gắn bó đó thể hiện rất rõ qua những buổi đi chơi chung ngoài giờ làm.
Những kiểu ảnh mà nhóm hay gửi cho nhau.
“Bọn mình hay dành cả ngày đi cùng nhau,” Phi kể về những chuyến dã ngoại thường nhật của nhóm. “Cùng ngồi chung một chỗ, nhưng mỗi người lại bị thu hút bởi những sự vật và chất liệu khác nhau.” Ngoài những lần dạo công viên, thăm Thảo Cầm Viên, ngắm nghía các tòa nhà thú vị hay len lỏi vào những con phố nhỏ, họ còn hay gửi ảnh và thông tin cho nhau, đóng vai trò như đôi mắt thứ hai của người kia. Ảnh động vật, chó vịt thì gửi cho Trung; hoa văn in trên bình gốm thì về tay Vũ; còn các chi tiết kiến trúc, họa tiết và hoa văn truyền thống Việt Nam thì gửi thẳng cho Trang (@cd.cadao).
Trang trong quá trình xăm.
Trang chia sẻ về phong cách xăm thủ công (handpoke) của mình: “Thoạt đầu, phong cách của mình chỉ đơn giản xuất phát từ việc thích các họa tiết dân tộc. Hồi trước mình hay lên vùng cao, thấy bà con thêu hoa văn lên áo đẹp quá. Càng làm và càng tìm hiểu ý nghĩa đằng sau từng hoa văn hay đặc trưng của các dân tộc, mình lại càng bị thu hút. Qua đó, mình học thêm được rất nhiều về văn hóa cũng như các kỹ thuật đặc thù.” Cách Trang tiếp cận nghệ thuật xưa không thiên về bảo tồn dân tộc học, mà giống một hành trình đi tìm nguồn cảm hứng hơn. Các họa tiết thêu thùa của người dân tộc thiểu số được cô đan xen với những yếu tố tự nhiên, nghệ thuật chữ và kiến trúc để nhào nặn thành những tác phẩm hoàn toàn độc bản. “Mình lấy cảm hứng từ mọi thứ, có thể là khi nghe một bài hát, đọc một bài thơ hay lướt một tờ báo. Những chất liệu đó quyện với ký ức, cảm xúc và suy nghĩ riêng của mình, rồi một cách tự nhiên, chúng trở nên đồng điệu với tất cả mọi người.”
Không chỉ sáng tạo, Trang còn có thể giải thích cặn kẽ và đưa ra các nguồn tham khảo học thuật cho những cảm hứng của mình. Theo Phi, tác phẩm của Trang “được nghiên cứu rất kỹ lưỡng, Trang có thể kể về chúng cực kỳ chi tiết.” Tất nhiên, chẳng ai cần phải biết hết bối cảnh hay câu chuyện đằng sau mới cảm được cái đẹp của một bức hình và xăm nó lên người. Thế nhưng, Th.ink Room tin rằng khi ta cất công tìm hiểu, hình xăm đó sẽ mang một giá trị nguyên bản và sâu sắc hơn. Phi cho biết: “Mình thấy không tò mò cũng chẳng có gì sai, nhưng nếu chịu khó tìm tòi thì mọi thứ sẽ thú vị hơn hẳn, vì kiểu gì bạn cũng học thêm được khối thứ hay ho.”
Các mẫu thiết kế flash của Trang (@cd.cadao) được bao quanh bởi những tác phẩm đã hoàn thiện.
Bản thân một họa sĩ minh họa của Saigoneer cũng có thể ngồi kể vanh vách câu chuyện đằng sau hình xăm cô nhờ Trang thực hiện, bởi cô đã chọn mẫu dựa trên chính chiếc logo mà tòa soạn cất công săn lùng và chọn lọc kỹ lưỡng từ mấy năm trước. Dù hiện tại đội ngũ Saigoneer mới dắt túi 3 hình xăm từ các nghệ sĩ nhà Th.ink Room, khách hàng đến đây lại có xu hướng muốn xăm nhiều hơn. Vy (@babynepotism) kể, có những khách quen đã sưu tập đủ hình xăm của tất cả thợ cứng trong tiệm lẫn các thợ khách mời ghé ngang. Mọi người trong nhóm cũng bắt đầu thử nghiệm hợp tác xăm chung trên cùng một tác phẩm. Ví dụ, tác phẩm đầu tiên Vy thực hiện là sự kết hợp giữa họa tiết cây cỏ của Trang và hình ảnh ong bướm của Trung. Trong khi đó, Vũ và Ngọc lại đang rục rịch triển khai các ý tưởng kết hợp nét vẽ hoài cổ của Vũ với khả năng phối màu của Ngọc.
(Trái) hình xăm của Vy, thiết kế hợp tác giữa Trang và Trung và (phải) thiết kế hợp tác giữa Vũ và Ngọc.
Tính kết nối ấy không chỉ nằm ở các mẫu xăm mà còn hiện diện ngay ngoài sảnh chờ của Th.ink Room. Nằm cạnh kệ sách báo lưu trữ là góc bày bán sản phẩm của các nhà sáng tạo địa phương. Nào là vải nhuộm, khuy áo, tranh in, ảnh chụp cho đến dăm ba món đồ nhỏ xinh do chính tay các thành viên làm ra, và cả những tác phẩm bán nhằm gây quỹ cho Palestine. Không gian đa dạng này phản ánh đúng mong muốn của nhóm: không bị đóng khung chỉ là một tiệm xăm. Cái tên Th.ink Room dù chứa chữ “ink” (mực) nhưng không hề nhắc thẳng đến việc xăm hình, đi kèm theo đó là bức tượng Người Suy Tưởng khổng lồ trước cửa tiệm. Không gian ở đây cũng thường xuyên được dùng làm nơi tổ chức các sự kiện nghệ thuật, âm nhạc và cộng đồng.
Đội ngũ Th.ink Room.
Góc nhìn của Th.ink Room về nghệ thuật, tính nguyên bản và sự sáng tạo lại càng mang tính thời sự trong bối cảnh hiện nay, khi AI không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập của họa sĩ mà còn định hình lại hoàn toàn cách xã hội nhìn nhận về sự sáng tạo. Tôi có cảm giác rằng quá nhiều người đang sẵn sàng phó thác sự sáng tạo của mình cho những chiếc máy tính, trong khi chính con người lại dần từ bỏ trí tò mò, thứ vốn là động lực ban đầu thôi thúc họ sáng tạo hay trân trọng cái đẹp. Phi có những trăn trở nhất định về AI, nhưng chưa bao giờ lo ngại về tương lai của sự sáng tạo. Phi nói: “Nền văn hóa chung của chúng ta phong phú đến mức không tưởng. Cá nhân mình không tin rằng sự sáng tạo đã chết hay sẽ có ngày lụi tàn; chỉ cần nhìn lại quá khứ, bạn sẽ thấy nó luôn bao la và khác biệt biết bao.”
