Nếu bạn từng bắt gặp những đôi tất thêu chữ "Cả" (để người mang có thể tự hào rằng mình "có tất cả") hay những món đồ hóm hỉnh khác từ Đồ Chơi Chữ, bạn đã chạm ngõ vào thế giới của Trí Dũng. Qua lăng kính của anh, chơi chữ không còn là những trò bông đùa vô thưởng vô phạt, mà là một kỹ thuật sắc sảo để tạc nên bản sắc giữa dòng chảy văn hóa đương đại.
Mỗi ngày đều sáng tạo
Trí Dũng hiện đang thực hành nghệ thuật với con chữ tại Hà Nội. Anh sáng tác đoản văn, thơ, mở rộng sang ứng dụng chơi chữ với đồ vật hữu hình, mang chơi chữ vào đời sống.
Ngoài những sáng tác cá nhân ấp ủ để xuất bản sách, anh cũng là người sáng lập, điều hành, sáng tạo nội dung, nghiên cứu và phát triển các sản phẩm của thương hiệu Đồ Chơi Chữ. Anh tự đặt mục tiêu mỗi ngày phải sáng tác ít nhất hai câu để rèn tính kỷ luật và bắt mình phải luyện tập.
Trí Dũng.
Xuân Diệu vẫn nói, “Cơm áo không đùa với khách thơ.” Trí Dũng hiện làm nhiều công việc khác để kiếm sống bên cạnh sáng tác để thỏa mãn cái tôi. Đôi khi, anh cũng nhận sáng tác các câu nhận diện thương hiệu, bài đăng chơi chữ cho các nhãn hàng.
Sống một cuộc đời hoàn toàn sáng tạo, anh có một sự nhanh nhạy kỳ lạ, và nhiều khi tôi cảm tưởng như anh luôn nghĩ cái gì đó trong đầu. Anh vẫn hay dùng câu “thích nói chuyện với người nói một tiếng là hiểu, thay vì nói một tiếng mới hiểu” để thử xem người đối diện là ai giữa hai trường hợp đấy. May mà tôi vẫn đủ sáng dạ để làm bạn với một cái đầu nhạy bén như anh.
Từ “nết ăn nói” của người bố đến bản sắc cá nhân
Cái nhạy bén trong cách dùng từ của Trí Dũng được tưới tắm ngay trong không khí gia đình. Anh có một ông bố “miền Bắc điển hình,” thích nói kháy, vòng vo để thể hiện sự bất mãn một cách tinh tế. Khi ấy, chơi chữ được dùng như cách nói ẩn ý, từ ngữ được biến tấu để người nghe không nhận ra ý phê bình ngay.
Thơ Trí Dũng.
Từ “di sản” giao tiếp tượng trưng ấy, kết hợp cùng tư duy duy mỹ của thơ ca, nơi vốn kỵ sự huỵch toẹt và luôn mượn cảnh ngụ tình, Trí Dũng đã định hình nên một lối viết giàu sức gợi, dí dỏm và khéo léo.
Trí Dũng luôn tin rằng người cầm bút phải chân thực với chính mình, và tác giả không thể viết về những trải nghiệm mình chưa từng đi qua, cũng chẳng thể đóng vai bất cứ ai khác ngoài bản thân. Việc anh chọn chơi chữ không phải một sự tình cờ, mà là kết quả tất yếu từ quá trình sống và tiếp nhận văn hóa.
Thơ trên postcard.
Từ sự chân thực đó, anh xem chơi chữ như một công cụ để xây dựng bản sắc cá nhân. Tuy nhiên, anh cũng tếu táo rằng nghệ sĩ không nên tự giới hạn mình vào một công cụ duy nhất: “Chơi chữ xong anh lại nhảy qua chơi rap.” Với Trí Dũng, chơi chữ giống như một cách giới thiệu bản thân, để người ta nhìn vào mà ngầm hiểu về một cá tính thông minh, nhạy bén. Anh chọn nó làm đặc trưng sáng tác của mình, như cách Vũ Trọng Phụng dùng văn trào phúng hay LowG dùng ngôn ngữ hiphop.
Một cái tôi cao luôn mong cầu duy mỹ và khác biệt
Hồi mới bắt đầu, những sáng tác của Trí Dũng thường xuyên bị các trang truyền thông "mượn" không xin phép, điển hình như câu: "Ôm thì có ấm không? Ấm rồi thì có chén không?" Từ đó, anh nhận ra mình cần một giọng văn cá nhân độc bản, khiến sáng tác chỉ có thể “vừa vặn" khi đặt trong không gian của chính mình.
Thơ Trí Dũng
Tận dụng thế mạnh thơ ca, Trí Dũng nâng tầm những câu đùa trôi nổi thành những đoản văn, bài thơ giàu thanh điệu và hình ảnh. Anh duy trì một tiêu chuẩn nội tại khắt khe: tinh giản và chặt chẽ. Một câu chơi chữ chỉ được ở lại nếu cả nghĩa ẩn và nghĩa hiện đều trọn vẹn, và từng từ ngữ đều có nghĩa vụ trong câu. Sự cầu toàn này không chỉ nằm trên trang giấy mà lặp lại trong cả cách anh pha cà phê, ăn mặc hay sắp đặt không gian. Một lối sống ngăn nắp, không dư thừa.
Khao khát đẩy đến tận cùng mọi khả năng
Tôi nghĩ, nhiều khi Trí Dũng cứ muốn gọt giũa đến cùng những tác phẩm của mình cũng bởi anh rất khó chịu với sự nửa chừng. Một khi đã trải nghiệm tiêu chuẩn cao, anh khao khát phải đẩy mọi dự án đi đến giới hạn cuối cùng của nó. Anh kể về một dự án ẩm thực trải nghiệm, mà xuất phát điểm là một cái ly.
Ban đầu anh làm một ly vang ghi chữ love, gọi là love(ly). Rồi anh lại nghĩ đến những từ gồm bốn chữ khác có thể đi cùng (ly), như lively, lonely, simply, và anh nhận ra chúng có thể xếp thành một chuỗi cảm xúc có câu chuyện. Mỗi dáng ly khác nhau lại dành cho một loại đồ uống, mỗi đồ uống có thể tượng trưng cho một giai đoạn cảm xúc trong cuộc đời.
Thế là anh lại làm những cái ly đủ kiểu dáng với các trạng từ và cảm xúc tương ứng, biến bộ ly thành một chuỗi trải nghiệm ẩm thực. Rồi anh liên hệ với đầu bếp để sáng tạo thực đơn, liên hệ nhà hàng để hiện thực hóa ý tưởng, từng bước ứng dụng những cái ly chứa đựng cảm xúc vào một hành trình vị giác chân thực. “Nếu biết mình có thể làm tốt hơn mà vẫn làm dở, anh không chịu được”
Tình Phai Phải Lòng.
Hay như bộ Tình Phai Phải Lòng, không chỉ là một bộ dụng cụ hút thuốc, mà là một sự sắp đặt nghệ thuật chặt chẽ đáng kinh ngạc. Một chiếc bật lửa Tình, một chiếc (hộp) quẹt Phải Lòng, và đến gạt tàn Phai.
Gạt tàn Phai thực chất là một một tập tùy bút (vừa thơ vừa đoản văn) có thể xé ra gấp thành thuyền, trên mạn thuyền có chữ Phai, dùng để gạt tàn nên gọi là gạt tàn Phai. Dưới đáy thuyền là một câu chơi chữ ngẫu nhiên, trong lòng thuyền lại có thêm dòng chữ:
“đặt một tờ giấy
ướt ở đây”.
Trí Dũng cắt nghĩa rằng, không nhất thiết là loại giấy ướt, miễn giấy bị ướt là được, có thể từ nước vòi, từ nước mắt, tùy ý người dùng. Sự tinh quái của anh nằm ở chỗ, ngay cả phần giấy xé dư tưởng chừng bỏ đi, cũng có thể dùng làm đầu lọc. Cả bộ sản phẩm vận hành một cách vừa vặn, không một mẩu giấy thừa, không một nét mực dư, và nét mực nào cũng mang một trò chơi chữ. Hết sức trung thành với nỗi ám ảnh của mình, như một nghệ sĩ.
Bật lửa Tình, hộp quẹt Phải Lòng, và gạt tàn Phai.
Kiên định với tiêu chuẩn, nhưng không khước từ thực tại
Trí Dũng có mong cầu hoàn hảo, nhưng không mang màu sắc cực đoan. Khi tôi tự sự về cảm giác “chưa đủ”, khi năng lực và kinh tế không thể đáp ứng được tiêu chuẩn của mình, anh điềm tĩnh bảo: “Thế thì phải làm từng bước em ạ.”
Anh chọn cách hoàn thành xuất sắc bước một, để rồi chính sự chỉn chu đó sẽ tự dẫn dắt những bước tiếp theo. Thiếu kỹ năng thì học, thiếu nguồn lực thì kết nối, nhưng phải thực sự trải nghiệm. Đôi khi ta làm mọi thứ có thể nhưng kết quả không như mong đợi, thay vì lo lắng hay dừng lại, anh xem đó là cảm giác thường trực trên hành trình tiến hóa của người làm sáng tạo.
Tuyển tập Như chiếc lá gần rơi.
Như kỷ niệm với tác phẩm đầu tay Như chiếc lá gần rơi, Trí Dũng phải chỉnh sửa kha khá để được xuất bản. Anh chọn đánh đổi cái tôi nghệ sĩ để cả tác phẩm được đến với độc giả, thay vì để cả công trình nằm im trong ngăn tủ. Anh tin rằng sau này, khi thời đại thay đổi và chấp nhận những sáng tác có phần nhạy cảm, anh hoàn toàn có thể thêm vào trong những lần tái bản sau. Dù sao thì, vẫn phải đánh đổi cái tôi cho lần xuất bản đầu tiên để những cơ hội khác dần mở ra.
Hơn cả chơi chữ, là lan tỏa chơi chữ
Nói về hướng đi tiếp theo, Trí Dũng và Đồ Chơi Chữ đang mong muốn xây dựng không gian chơi chữ cho cộng đồng, một buổi “trao đổi chiêu thức” chẳng hạn. Đây sẽ là nơi các ngành nghề sáng tạo khác nhau như nhà sáng tạo nội dung, nhà văn thơ, biên kịch, đạo diễn, có thể chia sẻ về chơi chữ trong lĩnh vực của mình, mở rộng góc nhìn và trải nghiệm cho nhau.
"Tình ca" và "bình yên" của Đồ Chơi Chữ.
Trong các buổi gặp gỡ, các sản phẩm Đồ Chơi Chữ được tỏa sáng một cách tự nhiên. Mọi người uống nước ép trong bình An, uống trà trong Tình ca, mua tote Lành, mang về tất Cả. Mục tiêu lớn nhất vẫn là tạo một hệ sinh thái kết nối tự nhiên giữa sáng tạo, tiêu dùng và cộng đồng.
Tôi vẫn hay khen anh làm cái gì cũng “tới”. Đã một thập kỷ chơi đùa cùng chữ, anh vẫn cảm thấy có nhiều thứ phải làm để thật sự “tới” theo cái tham vọng của anh. Giờ thì anh sắp mua đồ nghề về làm nhạc, như một người sáng tạo có thể làm bất cứ thứ gì họ muốn. Chơi hết trò này lại nhảy sang trò khác, cứ đủng đỉnh mà chơi hết mọi thú trên đời.
