Những lớp rễ cạn của bụi cây và dương xỉ đan cài vào nhau, nỗ lực đâm chồi, vươn những tua cuốn và thân cây lên cao, bò lan trên mặt đất gồ ghề để chực chờ những vệt sáng ít ỏi. Mùi đất ngai ngái, nồng nặc bốc lên từ những hốc cây, kẽ đá, vốn là lãnh địa của sâu bọ, nhện, ốc sên, bọ cánh cứng và lũ ruồi. Giữa đám dây leo, thân gỗ mục nát và những tảng đá trơ gan cùng tuế nguyệt, hoa bừng nở rực rỡ; chim hót líu lo, ve sầu kêu râm ran, và không khí cứ thế tuôn trào hơi thở ẩm ướt trong từng phân tử nước. Chúng ta hay quên rằng mình đang sống giữa vùng nhiệt đới. Tao Đàn chính là nơi nhắc nhở ta về sự thật này.

Ai cũng biết Tao Đàn là gì và ở đâu. Mảng xanh lớn nhất ngay trung tâm thành phố này đã hiện diện từ trước cả khi những cư dân cao tuổi nhất kịp có chút ký ức gì về nó. Thế nhưng, dù công viên có diện tích rộng lớn và vị trí đắc địa, tôi vẫn không khỏi ngạc nhiên khi nhận ra qua những cuộc trò chuyện với bạn bè hay đồng nghiệp rằng: phần lớn mọi người chẳng mấy khi ghé chân vào đây. Thậm chí, có người còn chưa bao giờ bước qua cổng công viên.

Bản quy hoạch thời thuộc địa cho Tao Đàn (trái) và cảnh quan công viên những thập kỷ trước (phải). Ảnh: Chuyện Xưa.

Khi người Pháp bắt đầu quá trình xâm lược Sài Gòn và khởi công xây dựng Dinh Norodom vào năm 1868, ở khu vực bấy giờ còn là vùng ngoại ô, khoảng không gian bao la phía sau dinh thự được dùng làm vườn cây ăn trái. Đến khi đường Miss Clavell (nay là đường Huyền Trân Công Chúa) được mở, khu vườn bị tách khỏi dinh biệt lập và đổi tên thành “Jardin de la ville” (Vườn Bách thảo thành phố).

Tuy vậy, nơi đây vẫn chỉ là chốn hưởng lạc dành riêng cho giới thực dân và những cộng sự giàu có của họ. Phải đến khi người Pháp rút đi vào năm 1955, công viên mới có tên gọi như hiện tại. Từ đó đến năm 1976, khuôn viên nơi đây từng được dành để xây dựng trường tiểu học, đồng thời tổ chức nhiều hoạt động vui chơi, giáo dục, rồi dần dần chuyển mình thành dáng vẻ mà chúng ta thấy ngày nay.

Thực lòng mà nói, lịch sử không phải điều đầu tiên khiến tôi chú ý đến Tao Đàn. Tôi bắt đầu dành thời gian ở đây đơn thuần vì sự tiện lợi: đó là con đường ngắn nhất nối giữa tòa soạn Saigoneer và căn hộ của tôi. Việc băng qua công viên mỗi sáng, mỗi chiều không chỉ cho tôi vài phút giây thảnh thơi để hưởng thụ bóng mát, giúp tôi thoát khỏi cảnh phải né tránh những “hung thần” xe máy leo vỉa hè, mà còn giúp tôi nhận ra những mảnh ghép thú vị, đôi khi là kỳ quặc, của những con người và cảnh vật nơi đây.

Kho tàng kỳ lạ bên trong Tao Đàn

Sự tò mò trong tôi bắt đầu nhen nhóm từ những bức tượng không tên nằm rải rác khắp Tao Đàn. Có thể kể đến một bàn tay giơ ngón cái đâm xuyên qua bức tường, một đứa trẻ đọc sách trên lưng chú trâu mang phong cách hiện đại, hay bức tượng bán thân của Beethoven với cái tên bị viết sai ngay dưới tiêu đề một bản sonata nổi tiếng nhất của ông. Rồi còn cả thứ trông như ống xả khổng lồ đặt cạnh một vật chặn cửa, hay hình bóng một nữ tu bị đâm xuyên bởi những chiếc cọc nhọn. Tất cả đều không có thông tin đi kèm về tên tác phẩm hay tác giả. Chúng nằm chen chúc nhau phía cuối công viên về hướng Nam, tạo thành một sự pha trộn khập khiễng giữa các phong cách và chủ đề. Những bức tượng này từ đâu tới? Và tại sao chúng lại xuất hiện ở nơi này?

Hóa ra, những tác phẩm này là thành quả của một trại sáng tác điêu khắc kéo dài một tháng vào năm 2005 nhằm làm đẹp công viên. Các nghệ sĩ từ khắp cả nước được mời về để tự do sáng tạo mà không bị ràng buộc bởi bất kỳ yêu cầu hay chủ đề nào. Những hoạt động tương tự cũng từng diễn ra ở nhiều nơi khác như Huế hay An Giang. Dù ý định hỗ trợ nghệ thuật và cải thiện không gian công cộng là rất đáng trân trọng, nhưng lẽ ra việc trưng bày những tác phẩm mang tính sắp đặt vĩnh viễn này cần được đầu tư kỹ lưỡng hơn.

Nhà điêu khắc Phan Tấn Toàn từng chia sẻ: “Hầu hết các không gian công cộng của TP không được quy hoạch ngay từ đầu trong tổng thể, nên tác phẩm điêu khắc hầu như được đặt vào sau cùng giữa các công trình cổ và hiện đại đan xen nhau, khiến cho tác phẩm điêu khắc khó hòa hợp thực sự với không gian xung quanh. Bản thân nghệ sĩ dù có mong muốn sáng tác và đưa tác phẩm vào trang trí cho một không gian cụ thể, ví dụ như khuôn viên tòa nhà, trụ sở công ty..., thì cũng khó mà thực hiện.”

Kỳ thực, nhiều tác phẩm ở đây sở hữu những giá trị riêng, mà nếu được đặt để một cách trân trọng hơn, như có thêm thông tin về tác giả, hay được tính toán kỹ lưỡng về cách chúng đón nắng và chiếm lĩnh không gian, thì hẳn sẽ ấn tượng hơn nhiều. Còn với cách sắp xếp hiện tại, chúng dễ khiến người ta liên tưởng đến những bức ảnh trang trí đại trà trong khách sạn, treo lên chỉ để lấp đầy những mảng tường trống chứ chẳng nhằm khơi gợi chút suy tư hay cảm xúc nào. Hay nói cách khác, cả khu vườn tượng này chẳng khác nào một nhà thiết kế thời trang đang trình làng bộ sưu tập mới bằng cách giăng mắc quần áo lên một dây phơi ngoài ban công.

Những bức tượng khác trong Tao Đàn lại có nguồn gốc và thông điệp rõ ràng hơn. Chẳng hạn như bức tượng bán thân của Mahatma Gandhi, đi kèm với một trích dẫn truyền cảm hứng cùng thông tin chi tiết về nhà điêu khắc và Hội đồng Quan hệ Văn hóa Ấn Độ, đơn vị đã trao tặng tác phẩm này. Hay như bản mô phỏng thu nhỏ của Tháp Bà Po Nagar (Nha Trang) được xây dựng từ vài thập kỷ trước, nhằm nhắc nhớ về lịch sử của vương quốc Chăm Pa hải hành tại Việt Nam. Dù tháp gốc đã bị cây đổ đè sập trong một trận bão lớn năm 2021, nhưng một bản sao mới đã nhanh chóng được dựng lại, càng khẳng định giá trị của tác phẩm với công viên này.

Ở phía đối diện bên kia công viên là khu lăng mộ họ Lâm, ít ra nơi này vẫn còn vài dòng thông tin ngắn ngủi để người ta biết về tông tích của nó. Một tấm bia ghi lại rằng ngôi mộ do ông Lâm Tam Lang, một người Hoa di cư từ Quảng Đông, cùng vợ là bà Mai Thị Xã xây dựng. Những dòng chữ Hán trên vách mộ cho thấy ông mất vào năm 1795, giữa thời kỳ đầy biến động tại phương Nam khi quân Tây Sơn lật đổ quyền thống trị của các Chúa Nguyễn. Tuy nhiên, theo Danh mục Di tích Lịch sử - Văn hóa TP. HCM, ngôi mộ cổ này lại được xây vào năm 1895. 

Những vật liệu xây dựng như vôi sống, cát mịn, bột vỏ sò trộn mật đường và nhựa cây rừng cho thấy đây là một gia đình quyền quý thời bấy giờ. Năm 2014, nơi này được công nhận là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp thành phố. Dẫu vậy, dường như nghĩa vụ với tổ tiên và di sản cũng chỉ có giới hạn thời gian nhất định, bởi tôi chưa từng thấy ai ghé thăm hay thắp nén nhang nào ở đây.

So với mộ cổ họ Lâm, Đền Hùng là công trình được người dân ghé thăm thường xuyên hơn hẳn. Được xây dựng vào năm 2012 và trùng tu 10 năm sau đó, tôi thường xuyên bắt gặp cảnh khách tham quan dừng chân thắp nhang, chiêm bái và cầu nguyện tại đây. Được mô phỏng theo ngôi đền lớn ở Phú Thọ, Đền Hùng ở đây có mái đao cong vút, đôi sư tử đá canh cổng và những chậu cây cảnh được chăm chút tỉ mỉ, tất cả đều phảng phất ảnh hưởng từ văn hóa Trung Hoa, thể hiện rõ qua những dòng chữ Hán trên cột trụ. Đối lập với đó là hình ảnh trống đồng Đông Sơn ngay lối vào, bên cạnh là cánh chim Lạc quen thuộc. Những biểu tượng này vốn thuộc về nền văn hóa Đông Sơn ở lưu vực sông Hồng từ hơn 2.000 năm trước, và thường được coi là một trong số ít những nét thẩm mỹ cổ xưa thuần Việt còn sót lại đến ngày nay.

Trước lần gần nhất ghé thăm công viên, tôi vừa đọc xong cuốn Architects of Dignity (tạm dịch: Kiến trúc sư của Phẩm giá), một tác phẩm soi chiếu những thảo luận vào đầu và giữa thế kỷ 20 xung quanh nền độc lập và bản sắc Việt Nam, bao gồm cả vai trò của những ảnh hưởng từ bên ngoài. Chính những trang sách này đã khiến tôi không khỏi suy ngẫm về các công trình tại Tao Đàn, về cách chúng phản ánh nỗ lực tách bạch nét văn hóa thuần Việt khỏi dấu ấn của những quốc gia từng cai trị mảnh đất này suốt hàng thế kỷ. Ngay cả sự tồn tại của chính công viên, hay những hàng cổ thụ khổng lồ kia, phần lớn cũng không phải là loài bản địa.Người Pháp đã di thực chúng về từ vùng cao và nhiều nơi khác, dựa trên tư duy riêng của họ về mảng xanh, cách vận hành đô thị và quy hoạch thành phố.

Vậy thì ở Tao Đàn, đâu là điểm kết thúc của chất Pháp và đâu là điểm khởi đầu của hồn Việt? Liệu bức tượng Chăm kia có phải là một sự chiếm dụng văn hóa, chứ không phải là minh chứng cho việc bản sắc Việt vốn rộng lớn hơn nhiều so với căn tính của riêng người Kinh? Và ta phải nói sao về mô hình công viên cùng công năng của nó, khi đây vốn là những khái niệm ngoại lai?

Mọi suy tư nặng nề ấy bỗng chốc tan biến khi tôi bước vào vườn xương rồng. Xương rồng, một loài cây vốn chẳng có nguồn gốc từ châu Á chứ đừng nói là Sài Gòn, cứ thế vươn những cánh tay đầy gai góc lên trời, chẳng bận tâm đến những định nghĩa về quốc gia hay dân tộc của con người. Để kể về lịch sử Tao Đàn, người ta cần đến tiếng Việt, tiếng Pháp, tiếng Anh và cả một chút tiếng Hoa. Nhưng xương rồng lại có ngôn ngữ riêng của chúng, một ngôn ngữ chẳng có thì quá khứ hay tương lai. Xương rồng chỉ biết đến hiện tại.

Tao Đàn ngày nay

Thôi không bàn chuyện xưa cũ hay suy ngẫm về bản chất của Tao Đàn nữa; hãy nhìn xem nơi này đang được sử dụng ra sao. Nếu bạn ghé công viên vào sáng sớm, trước khi thành phố tự phủ lên mình những lớp khói bụi và ẩm ương, bạn sẽ bắt gặp người người đang tập thể dục. Những người đi bộ và chạy bộ lách mình qua các nhóm nhảy, nhóm aerobic và yoga đang tập luyện bài bản. Dù những âm thanh cạnh tranh nhau, từ nhạc pop hiện đại thế giới cho đến những bản nhạc sến cổ điển của Việt Nam, có hơi chói tai một chút, nhưng bầu không khí nói chung vẫn vô cùng bình yên.

Các cô, các chú vừa sử dụng máy tập vừa tạo những thế võ như đang quay chậm. Những người chơi cầu lông thản nhiên biến các đoạn vỉa hè thành sân đấu mà chẳng mấy ai bận tâm. Trẻ con thì leo trèo, đùa nghịch trên các khu trò chơi. Những con người đang tập trung chăm sóc sức khỏe thể chất và tinh thần này trông thật điềm tĩnh và hạnh phúc. Một khung cảnh tương tự sẽ lặp lại vào buổi chiều tối, đối lập hoàn toàn với sự kích động của những người cầm lái đang làm tắc nghẽn các đại lộ, họ bấm còi và hằm hè chẳng khác nào những con chồn bị nhốt trong lồng.

Tao Đàn vốn đã gắn liền với các hoạt động thể thao từ những ngày đầu dưới bàn tay quy hoạch của người Pháp. Cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, họ đã xây dựng hàng loạt cơ sở hạ tầng thể chất, trong đó có nơi được cho là sân bóng đá đầu tiên của cả nước. Vì bóng đá lúc bấy giờ còn là khái niệm xa lạ với người bản xứ, sân chơi này chủ yếu phục vụ cho binh lính ngoại quốc và công nhân bốc xếp ở cảng. Tao Đàn cũng là địa điểm quan trọng trong quá trình du nhập bộ môn đạp xe vào Việt Nam. Năm 1896, một cuộc đua xe đạp, có lẽ là đầu tiên tại Việt Nam, đã được tổ chức tại đây, cùng với đó là các lớp hướng dẫn người dân cách sử dụng thứ phát minh mới mẻ và lạ lẫm lúc bấy giờ. Chính quyền thuộc địa cũng rất ưa chuộng môn đua ngựa, vì thế một khu đất liền kề trên đường Nguyễn Du đã được dành riêng cho Hiệp hội Đua ngựa để nuôi dưỡng và huấn luyện ngựa cho các trường đua khác trong thành phố.

Sân tennis Tao Đàn được chụp ảnh vào năm 1948 bởi Jack Birns của tạp chí TIME và LIFE.

Nhìn lại bức tranh thể thao của Tao Đàn thời kỳ đó, ta dễ dàng liên tưởng đến những phân đoạn trào phúng trong tác phẩm Số Đỏ của Vũ Trọng Phụng. Cuốn tiểu thuyết đã mỉa mai sắc sảo tầng lớp tiểu tư sản Hà Nội những năm 1930 trong nỗ lực theo đuổi cái gọi là “xã hội văn minh” theo khuôn mẫu người Pháp. Môn quần vợt đóng vai trò trung tâm trong tác phẩm, nơi những thói rởm đời, nghi lễ và các toan tính chính trị phơi bày sự lố lăng của giới thượng lưu. Giống như những gì nhân vật chính đã trải qua: “Xuân Tóc Ðỏ cảm thấy cuộc đời đã mở rộng con đường công danh cho nó. Những cái xe hơi đẹp đẽ, những người quần áo sang trọng tấp nập ra vào, nào ta nào Tây nào đầm, nào phụ nữ tân thời, ai cũng có vẻ sang trọng nữa, đã bảo cho nó rõ rằng từ đây mà đi thì nó đã có một địa vị to tát trong đám những bậc thượng lưu! Ôi! Thể thao! Cái gì mà mày không làm được, hở thể thao! Líp líp lơ!”

Ngày nay, Tao Đàn vẫn đảm nhiệm vai trò là một trung tâm thể thao, nhưng dưới một hình thức bình dân và đại chúng hơn, không còn bóng dáng của những Xuân Tóc Đỏ năm nào. Bên cạnh các nhóm nhảy và cầu lông, công viên còn phục vụ người dân qua Câu lạc bộ Thể dục Thể thao Tao Đàn với sân bóng đá, hồ bơi, sân bóng rổ, sân tập bắn cung và sân quần vợt. Dù chẳng hào nhoáng bằng những cơ sở hiện đại khác trong thành phố, nhưng bóng mát từ những hàng cổ thụ, vị trí ngay trung tâm và những chi tiết hằn in vết thời gian, từ những tấm lưới sờn rách, tấm biển quảng cáo vịt Donald không bản quyền ngộ nghĩnh, cho đến căn tin cũ kỹ và lớp sơn đã phai màu, tất cả tạo nên một sự gắn kết mật thiết với một đô thị nhộn nhịp và đầy biến động. Bước chân vào không gian này mà không cần thẻ ra vào hay sự kiểm soát của bảo vệ, bạn sẽ có cảm giác mình được chào đón, mình thuộc về nơi này, và mình là một phần của guồng quay nhân sinh đang cùng nhau duy trì và thụ hưởng một không gian chung.

Sự tự do ấy cho phép ta tha hồ khám phá những ngóc ngách của công viên, bao gồm cả khu vực phía sau Nhà hát Múa rối nước Rồng Vàng. Loại hình nghệ thuật truyền thống có tuổi đời hàng thế kỷ này từ lâu đã bị xem như một “món lạ” chủ yếu dành cho khách du lịch. Ngay cả trong bối cảnh đó, nó vốn nổi tiếng hơn ở miền Bắc, nơi nó sinh ra. Thế nên, chẳng mấy ngạc nhiên khi ít có hành trình du lịch quốc tế nào đưa nơi này vào danh sách điểm đến, chưa nói tới du khách trong nước hay chính người dân Sài Gòn. Tuy nhiên, việc dạo quanh phía sau tòa nhà để quan sát những quân rối đang nằm chờ sửa chữa hay thay mới là một trải nghiệm rất đáng thử. Dưới những vệt nắng xuyên qua hàng cửa lá sách và những hàng cột kiểu Pháp cổ kính, những chú rồng gỗ, chim phượng và các nhân vật làng quê nằm nghỉ ngơi giữa những kệ đồ ngổn ngang nào keo, sơn, kim tuyến, những hũ hồ không nhãn mác, cho đến những ma-nơ-canh trần trụi và những mẩu vật liệu xây dựng bị vứt bỏ. Ánh nhìn trống rỗng của những bác nông dân tí hon với mớ dây nhợ lòi ra từ bụng, hay những mẩu gỗ cong vênh vì nắng mưa, chắc chắn sẽ là bối cảnh hoàn hảo cho một bộ phim kinh dị nếu có đạo diễn nào vô tình để mắt tới.

Và ngay cả khi bạn không phải người yêu vận động, cũng chẳng màng tới việc tìm một băng ghế dưới bóng râm để đọc sách hay lướt điện thoại, thì công viên vẫn còn một giá trị sử dụng cuối cùng: nhà vệ sinh! Ở phía Bắc công viên, gần khu vui chơi trẻ em, có một nhà vệ sinh công cộng sạch sẽ và khang trang. Giữa một thành phố vốn quá thiếu thốn những tiện ích như thế, việc biết được một địa chỉ như vậy là điều vô cùng hữu ích. Nó giúp ta không phải mua một ly cà phê chỉ để “đi nhờ” nhà vệ sinh của quán, hay tệ hơn là phải tính đến chuyện “giải quyết” bên lề đường. Giá trị của một nhà vệ sinh công cộng sẵn có không bao giờ nên bị xem nhẹ khi liệt kê những điểm cộng của Tao Đàn.

Tao Đàn mai kia

Nếu những điều trên giúp chúng ta hình dung về Tao Đàn của hôm qua và hôm nay, thì hãy thử nghĩ xem Tao Đàn sẽ ra sao trong tương lai. Giống như bao mảnh ghép khác của Sài Gòn, công viên này cũng đang phải chịu sự chi phối của những giá trị hiện đại và thực tại phũ phàng. Thành phố ngày một đông đúc hơn, và dường như những mảng xanh là thứ ít được coi trọng nhất. Người ta sẽ không phá bỏ nó ngay lập tức, mà gặm nhấm dần mòn từng chút một; mỗi nơi một mảng, mỗi chỗ một vết cắt. Và quá trình ấy vốn đã bắt đầu từ lâu.

Cứ đến 7 giờ sáng, sự tĩnh lặng của công viên bị phá vỡ, kéo theo đó là sự tan biến của cảm giác riêng tư. Năm 2003, hai con đường nhỏ ở rìa đã được nối lại để trở thành đường Trương Định xuyên thẳng qua trung tâm công viên. Giống như một cái lỗ kim châm vào túi súp khiến nước dùng tràn cả ra ngoài, con đường này đã dẫn lối cho khói bụi, tiếng ồn và sự hỗn loạn của phố phường tràn vào đây. Không gian này khó có thể vừa là một huyết mạch giao thông, vừa là một ốc đảo bình yên. Một người bạn của tôi, người vẫn còn nhớ về công viên của những thập kỷ trước khi con đường xuất hiện, khẳng định rằng Tao Đàn giờ đã mất chất. Nhưng một người bạn trẻ khác lại lập luận rằng con đường là cần thiết để việc đi lại trong thành phố được thuận tiện hơn. Ai đúng ai sai? Chuyện của những không gian công cộng luôn là vậy, dư luận vốn chẳng bao giờ đồng nhất.

Một sự gặm nhấm tương tự đã diễn ra chỉ vài năm trước. Ở phía rìa Tây, quán cà phê chim lâu đời đã bị dỡ bỏ để nhường chỗ cho công trình ngầm của tuyến Metro Sài Gòn vốn đang chậm tiến độ trầm trọng. Được dời ra sát mặt đường nhộn nhịp, quán cà phê chim mới chỉ còn là một bản sao buồn bã của chính nó, thưa thớt bóng dáng những người yêu chim vốn giờ đây phải vất vả lắm mới nghe được tiếng hót lảnh lót của lũ chào mào giữa tiếng gầm rú của những động cơ xe. Khu vực phục vụ thi công Metro giờ là một dải đất sỏi đá, đầy rẫy ổ gà, vũng nước, những tấm tôn rỉ sét và những khối bê tông loang lổ vết sơn. 

Những sự “xâm lấn” nhỏ hơn vào vẻ đẹp tự nhiên của công viên vẫn đang tiếp diễn. Đầu năm 2024, một cành cây gãy rụng đã gây ra tai nạn đau lòng. Thành phố ngay sau đó đã cho rà soát và cắt tỉa bớt những cành nhánh khác để tránh những thảm kịch tương tự. Sự cân bằng giữa an toàn và vẻ hoang sơ sẽ vẫn tiếp tục là một bài toán khó, mà cán cân thường nghiêng về phía đảm bảo an toàn cho con người. Trong một thế giới hoàn mỹ, Sài Gòn sẽ có thật nhiều công viên để không phải thỏa hiệp như vậy, để mỗi nơi có thể dành trọn mình làm một bảo tàng thực vật nhiệt đới, một thánh đường của sức khỏe, một không gian triển lãm nghệ thuật, hay một chốn lưu giữ những giá trị văn hóa. Nhưng đáng tiếc, Tao Đàn phải gánh vác tất cả những vai trò đó, và cả nhiệm vụ giải tỏa áp lực giao thông.

Nhìn cái cách mọi người đang cùng chia sẻ nơi này, ta chợt nhận ra Tao Đàn chính là hình ảnh thu nhỏ của mọi không gian công cộng trên đời. Những nơi như thế chẳng bao giờ chiều lòng được tất cả. Luôn có những thứ, dù vặt vãnh hay to tát, khiến ta không vừa mắt, bởi mỗi người đều giữ riêng một hình dung về một nơi chốn lý tưởng cho mình. Thế nhưng, để mặc những khiếm khuyết đó vẫn tốt hơn nhiều so với việc không gian này bị thâu tóm bởi lợi ích cục bộ, dù là của một cá nhân giàu có hay những toan tính thực dụng. Thay vào đó, Tao Đàn là nơi để ta chứng kiến và học cách trân trọng sự thỏa hiệp, một kỹ năng mà giống loài chúng ta sẽ phải thực hành ngày một thường xuyên hơn để có thể chung sống mãi về sau.