Văn hóa là gì? Là một cây bút Saigoneer, ngôi nhà của các bài viết văn hóa nghệ thuật, lẽ ra tôi phải có ngay một câu trả lời gãy gọn. Thế nhưng, càng ngẫm nghĩ, tôi càng nhận ra đó rốt cuộc chỉ là một mớ hỗn độn của vô vàn thói quen, lề thói vụn vặt và phù du: từ sở thích ăn uống, trang phục ngày lễ, kiểu hắt hơi, cách đếm số bằng ngón tay, các loại trái cây dùng để biếu tặng, cho đến vô số quy chuẩn xã hội khác. Chỉ cần gom nhặt đủ những tiểu tiết đó lại, ta sẽ có một nền văn hóa hoàn toàn riêng biệt.

Nếu thử đúc kết những mảnh ghép làm nên văn hóa Việt Nam, chắc chắn ta phải chừa một chỗ cho thói quen “ngồi chồm hổm.” Cái tên “Asian squat” (ngồi chồm hổm/ngồi xổm kiểu châu Á) mà phương Tây hay dùng đã phần nào nói lên độ phổ biến của thói quen này trên toàn châu lục. Để thực hành Asian squat, người ngồi gập sát người xuống đất và giữ thăng bằng mà chẳng cần đến ghế. Hình ảnh ấy xuất hiện thường xuyên ở Việt Nam đến mức được vô số du khách chụp lại và bàn tán trên mạng xã hội, nên ta hoàn toàn có thể coi đây là một phần của bản sắc văn hóa đất nước.

Ảnh chỉ mang tính minh họa và không đảm bảo độ chuẩn xác về mặt giải phẫu học.

Trong các cuộc thảo luận trên mạng, người phương Tây thường thú nhận rằng họ hoàn toàn chào thua dáng ngồi chồm hổm. Cứ thử hỏi một vòng bạn bè hay đồng nghiệp ngoại quốc mà xem, 10 người thì chắc hết 9 người sẽ gật đầu thừa nhận. Nhưng tại sao lại thế? Dù có vô vàn giả thuyết giải thích lý do người ngoại quốc hiếm khi ngồi được tư thế này, nguyên nhân thật ra không nằm ở sự khác biệt về vóc dáng hay cấu trúc cơ thể giữa các chủng tộc, mà chủ yếu đến từ quá trình rèn luyện.

Để ngồi chồm hổm, khớp cổ chân phải thật dẻo dai. Trẻ em vốn sinh ra với sự linh hoạt ấy nên, dù sinh ra ở nền văn hóa nào, tụi nó cũng ngồi chồm hổm rất đỗi dễ dàng. Thế nhưng, nếu không thực hành thường xuyên, cơ thể con người cũng giống như trí óc vậy, sẽ tự nhiên xơ cứng đi và khả năng này cũng theo đó mà lụi tàn. Điều đó có lẽ giải thích vì sao rất nhiều người Việt ở đủ mọi lứa tuổi đều ngồi chồm hổm một cách vô cùng thoải mái: họ liên tục thực hành tư thế này lúc lặt rau, sửa xe máy, đứng đợi xe buýt, hay đơn giản là khi chơi đùa trên sàn nhà mà không muốn làm bẩn mông quần.

Người Việt xưa từng hay ngồi chồm hổm khi đi ăn tiệm. Nguồn ảnh: kevintruong.vn.

Người bán mía ngồi chồm hổm trên đường Sài Gòn năm 1950. Ảnh: tài khoản LiveJournal Foto-history.

Tất nhiên, không phải người Việt nào cũng chồm hổm được, nguyên nhân có thể do thói quen hoặc đặc điểm thể trạng. Và có lẽ, khi đất nước ngày càng hiện đại hóa và những sinh hoạt gắn liền với dáng ngồi xổm dần thưa thớt đi, thì số người còn giữ được thói quen này sẽ ngày một hiếm. Xu hướng đó vô tình trùng khớp với một quan điểm khá phổ biến trong nước hiện nay, cho rằng ngồi chồm hổm trông bỗ bã, quê mùa và chỉ hợp với thời đất nước còn nghèo khó, mặc kệ những lợi ích sức khỏe thiết thực mà tư thế này mang lại. Định kiến ấy có lẽ còn cắm rễ sâu hơn vì dáng chồm hổm trông từa tựa tư thế đi vệ sinh bằng bồn cầu bệt kiểu cũ.

Minh chứng cho kỹ năng ngồi chồm hổm thượng thừa của tôi ngay từ lúc nhỏ.

Cá nhân tôi cho rằng nếu dáng ngồi này hoàn toàn biến mất thì đó sẽ là một mất mát lớn về mặt văn hóa. Tuy nhiên, tôi cũng có chút thiên vị. Chẳng hiểu sao, dù là một đứa trẻ da trắng 100% lớn lên ở Mỹ, tôi lại quen ngồi chồm hổm mọi lúc mọi nơi: từ lúc chơi điện tử, ngồi học ở trường cho đến khi dùng bữa cùng gia đình. Thói quen kỳ quặc đó từng khiến thầy cô và bố mẹ tôi phật ý. Mỗi bữa ăn, bố tôi phải càm ràm không biết bao nhiêu lần — “Bỏ cái chân xuống” — nhưng tôi chẳng bao giờ bỏ được cái nết ngồi đó hết. Và giờ đây, ít nhất là cho tới khi vốn tiếng Việt của tôi khá khẩm hơn và bớt bập bẹ, thì việc ngồi chồm hổm là thứ giúp tôi cảm thấy bản thân có thể hòa nhập vào văn hóa Việt Nam. Chưa kể, tư thế này còn thoải mái và tiện dụng hơn bất kỳ chiếc ghế nào tôi từng ngồi qua.