Đã hai năm nay, hầu như ngày nào tôi cũng vào xem nhóm Facebook Kiến trúc Hiện đại Việt Nam, nơi các thành viên thường xuyên chụp lại, chia sẻ hình ảnh những công trình kiến trúc hiện đại giữa thế kỷ 20 mà họ bắt gặp khắp mọi miền đất nước. Dù theo dõi đã lâu, lòng tôi vẫn cảm thấy háo hức mỗi lần thấy một ngôi nhà lạ mắt xuất hiện trên bảng tin.

Chừng 4 tháng trước, tôi bắt đầu nhận ra những thay đổi lớn. Thông báo gửi về máy dồn dập hơn, rồi nhóm bất ngờ đón nhận hàng trăm thành viên mới mỗi ngày. Tôi đã tự hỏi bao giờ “cơn sốt” này mới hạ nhiệt, nhưng lượng người tham gia không hề chững lại. Từ mốc 40.000 người vào năm ngoái, con số này đến nay đã chạm ngưỡng gần 150.000 thành viên, tức tăng gần gấp bốn lần chỉ trong vỏn vẹn vài tháng. Di sản kiến trúc hiện đại Việt Nam đang “trỗi dậy” vô cùng mạnh mẽ.

Suốt nhiều thập kỷ, kiến trúc hiện đại Việt Nam gần như không nhận được sự chú ý từ cả giới chuyên môn quốc tế lẫn công chúng trong nước. Trên thế giới, trào lưu này hoàn toàn bị lu mờ trước những nền kiến trúc hiện đại nhiệt đới được ghi chép bài bản hơn ở Brazil, Ấn Độ hay Ghana, nơi có sự bảo chứng của các kiến trúc sư có tên tuổi như Le Corbusier, Niemeyer hay Fry.

Trong nước, những ngôi nhà hiện đại lại xuất hiện dày đặc đến mức không ai buồn để ý; chúng hòa lẫn vào cảnh quan phố thị, quen thuộc tựa chiếc ghế nhựa đỏ hay phông chữ Cooper Black trên mọi biển hiệu. Ngay cả khách du lịch cũng dễ xiêu lòng trước một ngôi nhà thờ màu hồng sặc sỡ hơn là dừng chân ngắm nghía một căn nhà ống xám xịt đơn điệu. Khi một thứ trở nên quá đỗi bình thường, người ta thường quên mất giá trị thật của nó.

Những ngày đầu Việt Nam giành độc lập, kiến trúc hiện đại là đại diện cho niềm hy vọng của người dân và khát vọng vươn lên của đất nước. Nhưng rồi theo thời gian, chủ nghĩa hiện đại dần bước vào giai đoạn thoái trào, người ta lại xem đây là kiểu kiến trúc bình dân, thiếu thốn, một kiểu nhà mà gia chủ sẵn sàng đập bỏ để cất mới ngay khi vừa rủng rỉnh tiền nong. Biết bao công trình đã biến mất cũng vì lẽ đó. Theo một nghiên cứu năm 2024 dựa trên số liệu từ Bộ Xây dựng, các công trình ra đời trước năm 1975, giai đoạn hoàng kim của kiến trúc hiện đại Việt Nam, hiện chỉ còn chiếm vỏn vẹn 15% tổng diện tích xây dựng trên cả nước.

Nhóm Kiến trúc Hiện đại Việt Nam ra mắt vào năm 2015 dưới sự dẫn dắt của Mel Schenck, Tom Hricko, Tim Doling cùng Trần Hoàng, có sự đồng hành của Saigoneer từ những ngày đầu. Ban đầu, đây chỉ là góc nhỏ dành cho một số ít người tâm huyết lưu giữ hình ảnh các công trình trước bờ vực biến mất. Họ mong muốn tri ân những kiến trúc sư đặt nền móng cho phong trào này như Ngô Viết Thụ, Lê Văn Lắm hay Nguyễn Quang Nhạc. Giờ đây, từ một không gian lưu trữ tư liệu kén người xem, nhóm đã thu hút được sự mến mộ của đông đảo đại chúng. Tôi không còn đếm xuể số bình luận xuýt xoa “Đẹp quá!” bên dưới mỗi bài đăng.

Tôi tin động lực châm ngòi cho sự trở lại này xuất phát từ niềm hoài niệm. Chính xác hơn, một nỗi hoài niệm đô thị luôn thường trực trong lòng những thành phố không ngừng đập đi xây lại, nơi cảnh quan kiến trúc thay da đổi thịt hoàn toàn chỉ sau vài năm ngắn ngủi. Đại chúng hiếm khi dành nhiều tình cảm cho chủ nghĩa hiện đại, nên thật lạ lẫm khi trào lưu này lại khơi gợi trong họ một nỗi hoài niệm sâu sắc đến thế. Từng dòng bình luận tựa như những bức thư tình gửi gắm đến một bóng hình Việt Nam đang dần phai nhạt. Một vài chia sẻ tiêu biểu trong phần bình luận:

Những hình ảnh tôi đăng tải trên Instagram cũng nhận được phản hồi tương tự:

Có lẽ đúc kết trọn vẹn nhất cho những chia sẻ trên nằm ở một ảnh động do một thành viên đăng tải: phân cảnh nhà phê bình ẩm thực trong phim Ratatouille nếm thử một miếng ăn và ngay lập tức được đưa về khoảng trời tuổi thơ trong gian bếp của mẹ. Những bức ảnh nhà hiện đại dường như cũng đang khơi dậy dòng cảm xúc trào dâng mãnh liệt y hệt như thế. Chính vì quá đỗi phổ biến và gắn bó mật thiết với đời sống hàng ngày, những công trình này đang ôm trọn ký ức tập thể của vô số người Việt, tựa như chiếc bánh madeleine đánh thức miền ký ức xa xăm trong văn chương của Marcel Proust.

Sự quan tâm ngày càng lớn dành cho những giá trị xưa không chỉ dừng lại ở kiến trúc. Đây thực chất là một phần của làn sóng hoài niệm rộng lớn hơn tại Việt Nam, thể hiện rõ qua kha khá tài khoản Instagram chuyên lưu giữ những mảng ký ức chưa quá xa xôi. Tiệm Sách hơi cũ chuyên sưu tầm, cho thuê và bán các đầu sách nghệ thuật xưa; Slowz Nguyen mày mò tìm kiếm và phối lại những bản nhạc Việt cũ, chủ yếu từ trước năm 1970; còn Soulvenir thì miệt mài đăng tải những thước phim hoài cổ về một Việt Nam đang dần biến mấy.

Cơ chế đằng sau hiện tượng này có vẻ khá tương đồng với sự hồi sinh của trào lưu Y2K tại phương Tây thời gian gần đây: một kỷ nguyên tươi sáng luôn để lại những di sản thẩm mỹ mà con người ta muốn bấu víu vào mỗi khi thực tại trở nên bất an. Ở phương Tây, một trong những kỷ nguyên như thế chính là thời khắc chuyển giao thiên niên kỷ, một khởi đầu mới mang theo bao kỳ vọng về sự bứt phá của công nghệ. Để rồi 20 năm sau, giữa một thế giới siêu kết nối và bão hòa thông tin, những chiếc điện thoại nắp gập hay gu thẩm mỹ hoài cổ của những năm 2000 bỗng chốc trở lại như một điểm tựa tinh thần vững chãi. Với Việt Nam, kỷ nguyên đó là giai đoạn hậu độc lập: một quốc gia non trẻ khi ấy đang tràn đầy niềm tin hướng về một tương lai hiện đại, và những ngôi nhà bê tông mọc lên khắp các nẻo đường chính là minh chứng hiện diện rõ nét nhất cho khát vọng đó. Thứ con người ta thực sự nhớ nhung không đơn thuần là những khối bê tông vô tri mà là sự tự tin đầy kiêu hãnh của cả một thế hệ.

Cái gì khiến con người ta hoài niệm thì rồi cũng trở thành xu hướng. Tôi biết kiến trúc hiện đại Việt Nam đã thực sự vươn khỏi vùng an toàn khi tạp chí L'Officiel Vietnam ngỏ lời muốn đăng tải các bức ảnh của mình. Giữa muôn vàn hình ảnh người mẫu hạng A, người nổi tiếng được trang điểm lộng lẫy, một ngôi nhà bê tông thô ráp bỗng nhiên chễm chệ trên bảng tin thời trang được chăm chút tỉ mỉ ấy.

Bằng chứng rõ ràng nhất cho thấy phong cách này đang lên ngôi chính là việc người ta bắt đầu sao chép nó. Năm 2024, Cà Phê Linh mở cửa một chi nhánh ở phường Xuân Hòa; lần đâu tiên tôi nhìn thấy, tôi đã đinh ninh đây hẳn phải là công trình nguyên bản được tu tạo lại. Trên thực tế, tòa nhà được xây dựng hoàn toàn mới và tái hiện chính xác các quy chuẩn của kiến trúc hiện đại xưa. Bề mặt tường được hoàn thiện bằng lớp đá rửa mộc mạc. Những giàn dây leo trang trí họa tiết ngôi sao, mặt trăng và mặt trời điểm xuyết cùng gạch hoa gió và họa tiết hình thoi quen thuộc.

Chi nhánh đầu tiên của Cà Phê Linh, khai trương tại phường Xuân Hòa năm 2024, được xây mới hoàn toàn theo phong cách kiến trúc hiện đại giữa thế kỷ 20. Ảnh: Alexandra van der Essen.

Lối vào mang đậm phong cách hoài cổ với biển hiệu tráng men, ghế bành bọc da và sàn lát gạch, trong khi các chi tiết hiện đại trên mặt tiền nổi bật với họa tiết hình thoi cùng bề mặt hoàn thiện bằng đá rửa. Ảnh: Alexandra van der Essen.

Nhìn thấy tiềm năng thương mại, những người chủ đã mạnh dạn xây mới một công trình mang trọn dáng dấp của thời gian. Và họ đã đúng, quán lúc nào cũng đông nghịt khách, kéo theo sự ra đời của cơ sở thứ hai tại Sài Gòn vào cuối năm 2025. Hàng loạt quán xá khác cũng nhanh chóng bắt kịp trào lưu, chẳng hạn như Mai An 1983 hay Tibon by Jayden ở Long Xuyên. Đến giai đoạn này, thứ được người ta đem ra sao chép không còn là kiến trúc hiện đại Việt Nam nguyên bản nữa, mà chỉ đơn thuần là một công thức thiết kế ăn khách. Việc sao chép lại một bản sao cứ thế tiếp diễn, hệt như trò chơi tam sao thất bản, cho đến khi nó tự biến mình thành một hình thái kiến trúc hoàn toàn mới.

Cơ sở thứ hai của Cà Phê Linh khai trương tại Sài Gòn vào cuối năm 2025. Ảnh: Alexandra van der Essen.

Cùng lúc đó, ngày càng có nhiều quán cà phê và quán bar chọn những ngôi nhà hiện đại nguyên bản làm mặt bằng kinh doanh. Bước đi góp phần định hình lại phong cách kiến trúc ấy thành một giá trị văn hóa thực thụ, thay vì chỉ là tàn tích của quá khứ. Minh chứng rõ rệt nhất đến từ Highlands Coffee. Chuỗi cà phê lớn nhất Việt Nam đã cải tạo một căn biệt thự hiện đại trên đường Hoàng Văn Thụ thành cửa hàng mua mang đi đầu tiên của hãng. Chiến dịch quảng bá có sự tham gia của các nhà sáng tạo nội dung trên TikTok đã giúp một số video đạt hơn một triệu lượt xem. Một vòng tuần hoàn mới đã được sinh ra: các doanh nghiệp lựa chọn kiến trúc hiện đại vì đánh hơi được tiềm năng tạo xu hướng, và rồi mỗi cửa hàng mới mọc lên lại khiến phong cách này càng trở nên thịnh hành hơn chút nữa.

Trái: Căn biệt thự hiện đại trước khi được Highlands tiếp quản. Ảnh do gia đình chủ cũ cung cấp.
Phải: Hiện trạng công trình khi trở thành cửa hàng của Highlands Coffee. Ảnh: Alexandra van der Essen.

Tôi đem thắc mắc nhắn hỏi một vài chủ quán cà phê lý do vì sao họ cất công cải tạo nhà cũ thay vì xây mới như số đông vẫn làm, và tất cả câu trả lời đều hướng về một cụm từ: sự hoài niệm.

Chủ quán Căn Nhà Cũ ở Củ Chi từng lớn lên trong những ngôi nhà như thế và luôn khao khát truyền tải lại trải nghiệm ngày bé: “Bây giờ cái gì cũng hiện đại hóa hết rồi, nên mình muốn khơi gợi lại chút cảm giác ngày xưa, những hình ảnh của cuộc sống thời trước,” anh chia sẻ. “Tôi muốn mang đến một không gian chút hoài niệm cho các bạn trẻ bây giờ.”

Trong khi đó, đội ngũ NEO-HBT lại muốn lưu giữ một mảnh ghép tuổi thơ: “Với lứa 9x lớn lên ở Sài Gòn như chúng tôi, những ngôi nhà này là hình ảnh quá đỗi quen thuộc từ hồi nhỏ. Nhìn những nét đặc trưng của thành phố cứ biến mất dần, chúng tôi thực sự thấy tiếc.”

Vượt khỏi lăng kính hoài niệm, sự hồi sinh này còn là niềm tự hào về một di sản mà người Việt đang dần ý thức và trân trọng. Tại NEO-HBT, khoảng 90% những gì mọi người nhìn thấy đều là kết cấu nguyên bản. “Nhìn lại lịch sử kiến trúc nước nhà, những tên tuổi như kiến trúc sư Ngô Viết Thụ và các nhân vật cùng thời đã đóng góp vô cùng to lớn trong việc kiến tạo nên một bản sắc kiến trúc hiện đại đặc trưng của miền Nam Việt Nam, đủ sức vươn mình đầy kiêu hãnh trên trường quốc tế. Ngôi nhà này là một mảnh ghép sống động của di sản đó, và việc gìn giữ nó chính là một phần thiết yếu để mang văn hóa thiết kế của chúng ta giới thiệu đến bạn bè thế giới.”

Bảy Coffee, Đà Nẵng. Chủ quán quyết định giữ lại công trình năm 1986 vì “giá trị lịch sử, kiến trúc bền vững và các chi tiết trang trí tinh xảo. Ảnh: Tui đi cà phê.

Gìn giữ một ngôi nhà như thế này chẳng phải là một quyết định dễ dàng. Tại 3.Coffee, một dự án của 3 Hào Cà Phê, công tác dọn dẹp mặt bằng đã ngốn hơn 25 xe tải chở rác chỉ tính riêng trong ngày đầu tiên, trong khi chủ quán chỉ thuê nhà theo hợp đồng ngắn hạn, không có gì chắc chắn sẽ trụ đủ lâu để thu lại được số tiền đã bỏ ra.

Dù vậy họ vẫn quyết tâm làm, vì muốn “giữ lại nhiều nhất có thể một nơi mà bản thân thấy đẹp và có ý nghĩa.” Thành quả thu về lại đến từ chính phản ứng của khách hàng. Vài vị khách lớn tuổi tâm sự rằng những góc nhỏ trong quán làm họ nhớ đến những mái nhà Sài Gòn năm xưa. “Với tôi, đó là một lời khen rất đặc biệt. Tôi mong khi mọi người đến đây, họ không chỉ thấy một quán cà phê đẹp để chụp ảnh. Tôi mong họ cũng cảm nhận được đôi chút ký ức, không khí và tinh thần của một căn nhà Sài Gòn xưa.”

Lối vào của 3.Coffee điểm xuyết gạch hoa gió. Ảnh: San Dô.

Vượt ra khỏi phạm vi của ngành F&B, xu hướng này đã chính thức lan sang cả thị trường bất động sản. Nhóm Facebook Kiến trúc Hiện đại Việt Nam giờ đây ngập tràn các bài đăng tìm mua, rao bán, cải tạo hoặc cất mới những ngôi nhà theo phong cách này. Có người môi giới nọ còn đưa ra lời chào mời hấp dẫn: “Giữa lòng Sài Gòn có nếp nhà xưa bình yên từ thập niên 60, 70. Bán biệt thự đường Nguyễn Văn Đậu, quận Bình Thạnh.”

Một thành viên đăng ảnh căn nhà của gia đình trong nhóm.

Nhiều thành viên khác lại chọn con đường phục dựng thay vì đập bỏ, và thường tìm đến nhóm để mong nhận được những lời khuyên hữu ích: “Cả nhà ơi, ngôi nhà này có được tính là kiến trúc hiện đại không ạ? Mình muốn cải tạo mà vẫn giữ nguyên vóc dáng ban đầu, có thể thêm vài yếu tố hiện đại nữa. Mọi người ai có kinh nghiệm với các dự án kiểu này cho mình xin gợi ý về chi phí với?”

Những công trình mới xây theo phong cách kiến trúc hiện đại, hoàn thiện năm 2025.

Vậy vì sao làn sóng kiến trúc hiện đại lại bùng nổ ngay lúc này? Một cuộc hồi sinh như thế hiếm khi bắt nguồn từ một nguyên do duy nhất. Tựa như hiệu ứng domino, thật khó để ráp nối mọi mảnh ghép vào một bức tranh toàn cảnh: từ nhóm Facebook, cuốn sách của chú Mel Schenck, đến quyển sách của anh Phạm Phú Vinh, hay những năm tháng miệt mài lưu trữ tư liệu của Nguyễn Ngọc Sơn, và cả những quán cà phê ngoài kia. Tất cả đều cộng hưởng và tiếp sức lẫn nhau.

Tuy nhiên, ngòi nổ lớn nhất gần đây có lẽ đến từ một tin tức chấn động trên mạng xã hội. Ngày 19/5, rộ lên thông tin làng phong Quy Hòa, một quần thể kiến trúc hiện đại tại Quy Nhơn, sắp bị giải tỏa để nhường chỗ cho siêu dự án nghỉ dưỡng với sức chứa 40.000 người. Tin tức này như giọt nước tràn ly sau hàng loạt dự án du lịch đã xóa sổ các di tích khác trong vùng. Thời điểm thông báo đưa ra trùng khớp với lúc các hoạt động trên nhóm Facebook bùng nổ mạnh mẽ.

Hai trong số rất nhiều ngôi nhà hiện đại ở Quy Hòa vẫn đang được sử dụng, nhưng nay đã rơi vào danh sách phải tháo dỡ để nhường chỗ cho dự án nghỉ dưỡng. Ảnh: Alexandra van der Essen.

Tựu trung, thời kỳ phục hưng của kiến trúc hiện đại Việt Nam phụ thuộc vào 3 trụ cột chính. Trước tiên là nền tảng tư liệu từ các học giả, tác giả và nhà lưu trữ, những người đã cất công chứng minh giá trị và kêu gọi sự tri ân xứng đáng dành cho di sản này. Tiếp đến là yếu tố xã hội, thể hiện qua tâm lý hoài niệm trỗi dậy mạnh mẽ trong lòng công chúng mỗi khi chứng kiến không gian sống quanh mình liên tục bị đập đi xây mới. Sau cùng là yếu tố thương mại, xúc tiến bởi các trang tạp chí, chuỗi cà phê cho đến các kênh TikTok, những bên đang biến phong cách này thành một xu hướng bắt mắt và có sức lan tỏa. Dù xen lẫn những cá nhân trục lợi, phần đông trong số họ vẫn là những người thực lòng trân trọng cái đẹp. Các yếu tố này đan cài và tiếp sức cho nhau. Tư liệu cho hoài niệm một điểm tựa, để rồi hoài niệm lại trao tay thị trường một chất liệu giàu sức hút.

Dĩ nhiên, ta hoàn toàn có thể xem hiện tượng này như bao trào lưu hoài niệm khác, vì khát khao tìm về quá khứ vốn dĩ là tâm lý muôn thuở của con người. Nhưng một cơn sốt dành riêng cho chủ nghĩa hiện đại, lại bùng nổ ở quy mô lớn đến thế này, quả thực là chuyện xưa nay hiếm. Trong lịch sử, phong cách này ít khi được lòng đại chúng, ngoại trừ một vài trường hợp hiếm hoi như tại Brazil. Và Việt Nam chính là một ngoại lệ khác, nơi những người dân bình thường đã đồng loạt lựa chọn lối thiết kế này để dựng xây tổ ấm.

Ngoại lệ ban đầu ấy tiếp tục mở đường cho một ngoại lệ thứ hai: niềm say mê kiến trúc hiện đại không chỉ quẩn quanh trong giới mộ điệu, mà đã thực sự chạm đến số đông. Từng bị phớt lờ chỉ vì hiện diện ở khắp nơi, những ngôi nhà ấy giờ đây lại khiến người ta lưu luyến cũng từ sự thân thuộc đó. Những khối lam chắn nắng bằng bê tông bỗng làm khóe mắt ai đó cay cay vì trông hệt như căn nhà của ông bà ngày trước, bên cạnh các chi tiết hiện đại xưa cũ lại được tái hiện đầy sống động giữa những không gian cà phê sành điệu. Chẳng phải thật thơ hay sao, khi một phong cách kiến trúc do chính người dân tạo nên cho cuộc sống của mình, giờ đây lại được chính họ từng bước nâng niu và hồi sinh.