Sống ở Sài Gòn, người ta phải làm quen với hàng tá thứ ngổn ngang. Suy cho cùng, sự xô bồ là cái giá phải trả đối với những ai trót phải lòng một siêu đô thị hơn 10 triệu dân, vừa đông, vừa rộng lại vừa hẹp, vừa chen chúc lại vừa cô đơn. Nhưng cá nhân tôi chưa đi qua thành phố nào ngổn ngang như Sài Gòn.
Ngay trên mặt đất, mỗi ngày chân ta phải loay hoay né sự bề bộn về mặt vật lý, như xe máy đậu hú họa, thùng xốp, giày dép đứt cũ, vỏ sầu riêng nhọn hoắt, đủ thứ loại ghế, và cả mạng lưới dây nhợ giăng đầy như tơ nhện. Trong bầu khí quyển, tai ta lãnh đủ “bản giao hưởng” của bề bộn âm thanh, ngày đêm kẽo kẹt, lảnh lót, chát chúa, inh ỏi, rì rầm bên lề cuộc sống.
Sinh ra và lớn lên ở Sài Gòn, tôi dần tập làm quen với những ngổn ngang đô thị, nhưng tuyệt nhiên, không biết tại sao tôi vẫn không tài nào chịu nổi khung cảnh thành phố đầy ô nhiễm thị giác: các biển hiệu, áp-phích, bảng quảng cáo nhốn nháo, màu sắc phối lòe loẹt nhức mắt, phông chữ thô kệch. Tôi ghét cay ghét đắng biển quảng cáo — đồ văn bản béo ú, đơn điệu, lúc nào cũng lao nhao đòi sự chú ý của mắt người.
Kiểu biển hiệu vừa rối vừa đơn điệu ấy bắt đầu xuất hiện vào thập niên 2000, và từ từ lây lan khắp Sài Gòn, đặc biệt quanh những con đường buôn bán sầm uất, như loại nấm mốc ăn mòn kiến trúc bản địa và thải ra bào tử gây nhức đầu, nhức mắt. Cá nhân tôi tin rằng sự phát triển của công nghệ in ấn vừa nhanh vừa rẻ là nguyên nhân dẫn đến một Sài Gòn đầy ô nhiễm thị giác như hiện nay. Đã từng có thời từng biển hiệu là một tờ giấy trắng để họa sĩ tung hoành tô vẽ, chứ không chỉ đơn thuần là công cụ cho có như bây giờ. Từng kiểu chữ, từng gam màu, từng nét cọ đều được chăm chút qua bàn tay người thợ vẽ.
Nghệ thuật quảng cáo ra đời trước sự trỗi dậy của ô nhiễm biển hiệu cả vài thập kỉ, vì ngày đó, khi không có sự hỗ trợ của kỹ thuật in lấy liền, thế hệ ông bà ta phải nhờ vào kĩ năng và con mắt nghệ thuật của các họa sĩ để trang hoàng cửa hiệu của mình. Tôi luôn tự hỏi vì sao các bảng hiệu vẽ tay ngày xưa luôn thu hút mình đến vậy, và nhận ra rằng tôi yêu nét vẽ ấy không phải chỉ vì nó cũ, mà vì nó mang đậm tính người. Con người ta khác với máy móc vi tính ở sự không hoàn hảo, và những lỗi nho nhỏ ấy đều có mặt trên bảng hiệu vẽ tay xưa nếu bạn để ý kĩ: những khoảng cách không đều, nét này hơi đầy đặn hơn nét kia chút xíu, hay chiếc móc câu đầy cảm tính ngay cuối chữ “Y dài.” Chính cái không hoàn hảo khiến tranh vẽ thú vị và chân phương hơn.
Hoài niệm là một vòng lặp luân hồi. Hồi những năm 2000 và 2010, tôi hay mơ về những nét vẽ đầy trau chuốt của thập niên 1970. Còn bây giờ, tôi thấy mình lại đang nhìn lại thập niên 2000 với ánh mắt khác. Mệt mỏi thay đôi mắt loài người ngày nay khi sống trong giai đoạn rác AI đang hiện hữu trên khắp mọi xó xỉnh internet. Nhiều lúc tôi cảm thấy kiệt quê vì phải cảnh giác 24/7, lúc nào cũng phải căng mắt soi từng bàn tay người, từng đốm lông mèo, từng diễn tiến của video xem có logic không, để phát hiện xem video đang có phải là sản phẩm AI. Và sẽ đến một lúc, khi công nghệ tiến xa đến mức trí thông minh con người của chúng ta không còn đủ khả năng phân biệt hiện thực và rác AI nữa. Gần đây, sau khi Google trình làng Nano Banana Pro, tôi sợ rằng ngày ấy đã tới.
Vài bữa trước, tôi đi chạy bộ và dừng lại ở vạch kẻ lúc đèn đỏ. Tôi bất giác ngước lên, và ngay trước mắt tôi là một biển hiệu tiệm sửa xe, ví dụ điển hình cho phong cách phối màu thập niên 2000 với chữ đỏ nền vàng. Tuy vậy, vài chữ cái trong tên tiệm khá sứt sẹo, và bốn góc biển ố xanh màu rêu phong. Nhưng thứ đặc biệt nhất với tôi, là tấm biển ghi “sữa xe” thay vì “sửa xe.” Và tôi bật cười.
Đó, nhìn đi, AI ạ. Đúng là những ngổn ngang đô thị ở Sài Gòn nhiều khi “xấu đau xấu đớn,” nhưng cũng lại rất con người. Như một nỗ lực phản kháng cuối cùng để chống lại cuộc xâm lăng của AI, tôi sẽ tập yêu tất cả các loại hình nghệ thuật đến từ tất cả thập niên, từ “thấy ghê” đến kiệt tác, miễn đó là một tác phẩm người sáng tạo. Có xấu đến mấy, thì đó cũng là đứa con tinh thần chính ta tạo ra — không ai có quyền lấy nó để làm mồi cho trí tuệ nhân tạo.
