Tiếng synth lả lướt quyện cùng tiếng trống điện tử mạnh mẽ. Những thanh âm đặc trưng của New Wave giờ chỉ còn là dư âm của một thời đã qua. Nhưng ngược dòng về những năm 1980, chính những giai điệu ấy đã từng là biểu tượng của sự tân tiến, và là tiếng nói đầy kiêu hãnh của tương lai.

New Wave là một biến thể của dòng nhạc Eurodisco (disco châu Âu) được cộng đồng người Việt hải ngoại “nhào nặn.” Mang âm hưởng pha trộn giữa synth-pop và disco sôi động, thể loại này thường mượn giai điệu từ những bản hit quốc tế rồi viết lại lời bằng tiếng Việt. Cái tên “New Wave” vốn là một sự nhầm lẫn về thuật ngữ, bắt nguồn từ việc các tiệm đĩa ở Little Saigon hay xếp chung các đĩa nhạc Eurodisco vào phân loại “New Wave Anh Quốc.” Dần dần, nó trở thành “định danh” chính thức và gắn bó cùng dòng nhạc này suốt nhiều thập kỷ.

Trong tựa sách ra mắt cùng phim tài liệu, đạo diễn Elizabeth Ai ví làn sóng New Wave như một cú hích làm bùng nổ sức sống của cả một thế hệ thanh thiếu niên gốc Việt. Đó là "thế hệ 1.5" — những người sinh ra ở Việt Nam nhưng lớn lên và trưởng thành trên đất Mỹ. Loay hoay giữa những lằn ranh văn hóa và không thấy mình thực sự thuộc về nơi nào, họ tìm đến New Wave như một danh tính mới để tự định vị bản thân, thay vì gò mình vào những khuôn mẫu về người nhập cư. ” Âm nhạc trở thành chốn dung thân giúp họ tạm quên đi bóng ma quá khứ và rũ bỏ cái mác tị nạn vốn luôn bủa vây lấy cuộc đời mình.

Thời hoàng kim của làn sóng New Wave đã lùi xa từ lâu, thế nhưng, với những ai từng sống vào những năm tháng rực rỡ ấy, thật khó để quên đi sự phấn khích và ngọn lửa nhiệt huyết mà dòng nhạc này từng thắp lên với cộng đồng người Việt hải ngoại.

Về bộ phim

Phim tài liệu New Wave là tác phẩm của Elizabeth Ai, nhà làm phim gốc Việt từng đoạt giải Emmy. Sau một thời gian dài chỉ xuất hiện tại các buổi công chiếu riêng, bộ phim đang chuẩn bị được phát hành rộng rãi để ra mắt công chúng.

Dự án là một hành trình dài hơi, bắt đầu từ những ngày đầu tìm kiếm tư liệu và kết nối cộng đồng. Dù quá trình ghi hình từng gặp nhiều gián đoạn, ê-kíp đã biến khó khăn thành cơ hội khi thu thập được kho tư liệu khổng lồ từ chính khán giả qua mạng xã hội. Những thước phim đời thường và câu chuyện của thế hệ thanh niên gốc Việt thập niên 1980 được dự án lưu giữ như một cuốn album sống động.

Poster phim tài liệu New Wave.

Xuyên suốt bộ phim, Elizabeth Ai cùng khán giả khám phá dòng chảy lịch sử New Wave: từ những bước sơ khởi đầy ngẫu hứng cho đến khi trở thành cơn sốt trong cộng đồng hải ngoại. Phim tái hiện lại thời kỳ rực rỡ của "nữ hoàng" Lynda Trang Đài cùng một tiểu văn hóa đầy phá cách với những bộ cánh gai góc, mái tóc đánh xù đặc trưng và những đêm vũ hội bất tận. Đạo diễn đã khắc họa trọn tinh thần của dòng nhạc này qua những mảnh ký ức tuổi thơ:

Thay vì kể chuyện theo trình tự thời gian khô khan, bộ phim đan cài cuộc đời của những nhân vật tiêu biểu để vẽ nên bức tranh nội tâm của cả một dòng nhạc. Đó là Ian Nguyen (DJ BPM), người bất chấp sự ngăn cấm của gia đình để theo đuổi thứ âm thanh vị lai và khát khao khẳng định cái tôi sành điệu. Đó là Lynda Trang Đài, “Madonna phiên bản Việt,” người tiên phong đưa New Wave đến với công chúng và trở thành thần tượng của bao thế hệ qua những bản hit Eurodisco trên sân khấu Paris by Night. Và cuối cùng là chính Elizabeth Ai cùng người dì Myra — người đã thay mẹ chăm sóc cô trong những năm tháng bà tất bật ngược xuôi lo toan cho cả gia đình.

Lynda Trang Đài là gương mặt của trào lưu New Wave.

So với Ian hay Lynda, những người có cuộc đời gắn liền với New Wave, mối liên hệ của Elizabeth Ai với dòng nhạc này có phần mờ nhạt hơn. Với cô, New Wave chỉ là những mẩu ký ức vụn vặt về tiếng nhạc phát ra từ chiếc xe của dì Myra thời cô còn nhỏ. Vậy tại sao câu chuyện của chính Elizabeth lại xuất hiện xuyên suốt bộ phim? Ngay cả cô cũng không ngờ rằng dự án này lại đưa mình đi xa đến vậy: "Lúc đầu, tôi chỉ định thực hiện một bộ phim tư liệu về bối cảnh New Wave những năm 80. Nhưng càng đi sâu vào những câu chuyện và kho tư liệu, những góc khuất xưa cũ bỗng hiện về, làm thay đổi hoàn toàn hướng đi và cảm xúc chủ đạo của bộ phim.”

Ở một phân đoạn cao trào, Elizabeth quyết định thôi trốn tránh sự thật về việc mẹ vắng mặt trong suốt tuổi thơ của mình. Cô chủ động kết nối lại với bà sau nhiều năm cắt đứt liên lạc vì những oán trách chất chồng. Để rồi khi đối diện, cô mới nhận ra mình đã hiểu lầm mẹ bấy lâu, và rằng đằng sau những lựa chọn của bà là những lý do mà cô chưa từng thấu cảm hết. Từ một tác phẩm khảo cứu về âm nhạc, New Wave đã khép lại như một lời tự sự đầy riêng tư.

Lời thú nhận

Thú thật, tôi chưa từng nghe về New Wave trước khi xem phim của Elizabeth Ai. Vì chẳng có chút gắn bó nào với chủ đề này, tôi từng nghĩ mình sẽ khó mà cảm được bộ phim. Thế nhưng, tác phẩm lại mang đến một sự thích thú bất ngờ, không chỉ vì những câu chuyện cá nhân đã vượt ra ngoài khuôn khổ âm nhạc, mà còn bởi những suy ngẫm mà nó để lại.

Cụ thể là gì? Thật kỳ lạ, bộ phim gợi tôi nhớ đến một câu nói của Ta-Nehisi Coates trong cuốn The Message: "Chúng ta có quyền tin vào những truyền thống hay những vùng đất mà ta tự vẽ ra trong tâm trí, và chúng chỉ thực sự mạnh mẽ khi ta dám thừa nhận rằng đó là sản phẩm của trí tưởng tượng."

Ảnh cung cấp bởi Elizabeth Ai.

Trong phim, có lúc Ian Nguyen mô tả sự say mê của mình với New Wave thời niên thiếu: “Âm nhạc thì thuần khiết, nhưng môi trường xung quanh nó thì không.” Môi trường đó không thuần khiết vì nó đầy rẫy rượu, chất kích thích và sự buông thả. Còn âm nhạc thì có, vì suy cho cùng, âm nhạc chỉ đơn giản là âm nhạc. Cách nhìn về sự đối lập này của New Wave tuy thú vị, nhưng tôi cho rằng câu chuyện còn nhiều tầng nghĩa phức tạp hơn thế.

Hãy nhìn vào cách bộ phim khắc họa Lynda Trang Đài. Với thế hệ 1.5, Lynda hiện thân cho vẻ lộng lẫy, sự tự do và những khả năng vô hạn. Như dì Myra của Ai từng thốt lên: “Hồi đó dì chỉ mơ được như cô ấy thôi.”

Nếu Lynda là hiện thân của sự hoàn mỹ trong mắt nhiều người, thì bộ phim lại bóc tách những góc khuất trong đời tư của bà. Chúng ta thấy một Lynda tất bật ngược xuôi với đủ nghề (kể cả việc chạy vặt cho tiệm bánh mì) để gánh vác kinh tế cho cả đại gia đình, guồng quay ấy thậm chí đã khiến bà lỡ mất lễ tốt nghiệp của con trai mình.

Nghịch lý này thật khó để phớt lờ. Một ngôi sao từng là lối thoát cho bao đứa trẻ có cha mẹ mải mê mưu sinh, cuối cùng lại kẹt trong chính cái vòng lặp ấy. Tôi nhắc đến điều này không phải để hạ bệ Lynda Trang Đài, mà để đặt ra một câu hỏi: làm sao có thể coi New Wave là một cuộc chơi “vô tư,” khi mà sức sống của dòng nhạc này vốn dĩ không thể tách rời khỏi sức hút cá nhân của Lynda?

New Wave Việt Nam bắt đầu từ những cuốn băng VHS và cassette cover lại các bản hit tiếng Anh bấy giờ.

Cái hay của bộ phim nằm ở chỗ: thay vì tô hồng quá khứ, nó kéo hiện tượng này về với những góc cạnh đời thực. Từ những người hâm mộ cuồng nhiệt cho đến gương mặt đại diện, bộ phim phơi bày tất cả sự lộn xộn và phức tạp đằng sau đó. Bức tranh tổng thể tuy không hoàn hảo, nhưng chính những mảnh khuyết ấy lại khiến ta thấy trân trọng nó hơn. Nếu có điều gì đó thực sự đáng quý ở làn sóng New Wave, thì đó chính là sự trân trọng dành cho những gì không trọn vẹn.

Trở lại với câu nói của Coates: “Chúng ta có quyền tin vào những truyền thống hay vùng đất do mình tự phác họa, và những điều đó chỉ thực sự có sức nặng khi ta dám thừa nhận chúng vốn được dựng xây từ tâm trí.” New Wave gợi nhắc tôi về những lời này, bởi bộ phim giống như một lời thú nhận về những thực tại tự tạo như thế. “Sự thật của tôi chỉ là một câu chuyện tôi tự viết ra để bảo vệ chính mình,” Ai chiêm nghiệm về cách cô tự khỏa lấp những khoảng trống về mẹ.

Điều này cũng đúng với văn hóa New Wave nói chung. Nếu tiểu văn hóa này từng ra đời từ sự nổi loạn và nỗ lực làm mới bản thân, thì nỗ lực đó cũng chính là một cách ta tự định nghĩa lại chính mình. New Wave cho thấy rằng, việc tự định nghĩa đó chỉ thực sự giá trị khi ta dám đối diện với nó. Bởi chỉ khi thành thật, chúng ta mới có thể sống đúng với bản thân mà không cần chối bỏ những gì mình đã dày công xây dựng.