Trên những triền đất cát pha ven sông của xã Kim An, huyện Thanh Oai, Hà Nội, có một ngôi làng nhỏ mang tên Tràng Cát. Nơi đây, lá dong đã trở thành ký ức, sinh kế của người làng suốt nhiều thế kỷ. Cũng từ những mảnh vườn ở Tràng Cát, lá dong đã được “hô biến” thành những chiếc bánh chưng, điểm tô sắc xanh ngày Tết khắp mọi miền.
Suốt khoảng 600 năm nay, bao thế hệ người làng Tràng Cát lớn lên giữa những vườn dong mướt mải. Dong phủ xanh những khoảng sân, e ấp bên những tường gạch cũ. Dong uốn lượn theo những con đường quanh co có các bác nông dân đi làm đồng và trẻ con đi học. Năm tháng trôi đi, bộ mặt làng đã nhiều thay đổi, bao lớp người đến và đi, chỉ có những cây dong vẫn bền bỉ, vun vút, hiện diện trong cuộc sống và tâm thức của người dân.
Làng Tràng Cát thuộc xã Kim An, huyện Thanh Oai, Hà Nội.
Theo gia phả của nhiều dòng họ trong làng, ngay từ những ngày đầu lập làng vào khoảng thế kỷ 16–17, người Tràng Cát đã bắt đầu khai khẩn đất, trồng dong. Ngày xưa, những chiếc lá dong đẹp nhất được chọn để gói bánh chưng dâng vua. Lúc đầu, dong chỉ được trồng trong vườn nhà. Sau này, đất trồng màu kém hiệu quả được chuyển sang trồng dong, nên diện tích dong tăng lên đáng kể. Hiện khoảng 500 hộ dân trong thôn đều gắn bó với cây dong.
Diện tích trồng dong ở Tràng Cát khoảng 30 ha.
Khoảng 30 ha lá dong hiện nay trải đều khắp thôn. Được tưới mát bởi dòng sông Đáy hiền hòa, thổ nhưỡng cát pha đặc trưng của Kim An vô tình trở thành món quà tự nhiên cho cây dong phát triển. Nhờ đó, lá dong Tràng Cát nổi tiếng dày, bản to, mặt bóng nhẵn, khi nấu lên giúp bánh chưng mang màu xanh đẹp mắt, không dính, mùi thơm dịu. Bởi thế, không phải tự nhiên mà nhiều người vẫn tìm về Tràng Cát để chọn lá gói bánh chưng.
Lá dong Tràng Cát bản to, dày giúp bánh chưng có màu xanh tự nhiên, thơm dịu.
Lá dong Tràng Cát được hái quanh năm, nhưng đời sống nơi đây chỉ thực sự rộn ràng khi Tết đến gần. Từ khoảng mùng 10 đến 25 tháng Chạp, cả làng bước vào mùa bận rộn nhất trong năm. Giữa màu xanh mươn mướt, nón lá nhấp nhô. Người thu hoạch phải len lỏi giữa những thân cây san sát nhau, lá vun vút cao quá đầu người. Đứng từ xa, bóng các cô chú nông dân chỉ thoắt hiện, rồi lẫn mất hút giữa màu xanh. Từng đôi tay thoăn thoắt dùng dao cắt sát cuống lá ngay từ gốc một cách tỉ mỉ, khéo léo để lá không rách, gãy, đồng thời giúp cây tiếp tục bật mầm non cho lứa sau Tết.
Lá dong được cắt bằng con dao nhỏ.
Thân dong cao quá đầu người, mọc san sát nhau.
Những lúc cao điểm, mỗi nhà có thể thu hoạch đến 10.000 lá dong mỗi ngày. Lá dong sau khi hái được rửa sạch và bó thành từng bó 100 lá. Lá được phân loại theo chất lượng và mục đích khác nhau. Những chiếc lá nhỏ được dùng gói bánh tét, lá cỡ vừa để gói bánh chưng bằng khuôn và những chiếc lá đẹp, to nhất dành gói tay truyền thống. Mỗi bó 100 lá có giá dao động từ VND60.000 đến VND250.000 cho mỗi bó 100 lá, tùy kích cỡ và chất lượng.
Sắp xếp lá dong sau khi thu hoạch.
Với những người như cô Phạm Thị Tuyết, trồng dong là công việc vừa quen thuộc vừa nhẹ nhàng hơn so với cấy lúa hay trồng rau màu. Mỗi ngày của cô Tuyết vào vụ Tết thường bắt đầu lúc 7 giờ sáng và kết thúc khoảng 5 giờ chiều, với khoảng 3 giờ nghỉ trưa. “Những ngày cận Tết, cô cần phải huy động cả gia đình giúp nhau hái, kịp đóng gói phân phối,” cô nói. Lá dong không chỉ thu hoạch vào dịp Tết mà gần như quanh năm, mỗi năm có thể cắt 3 đến 4 lứa. Việc chăm sóc cũng không quá cầu kỳ, chỉ cần giữ ẩm là lá lại lên đều, đẹp.
Chú Tâm, người dân Tràng Cát, đang rửa lá.
Lá dong được rửa để trôi bớt bụi, đất trước khi chuyển sang khâu đóng gói.
“Cây dong dễ nuôi, dễ sống, cứ cắt đi là lại lên lá mới, cứ thế, người dân Tràng Cát có lá dong quanh năm. Có lần bão, cây bị ngã nhiều, nhưng rồi vẫn sống tiếp và ra lá mới,” chú Tâm vừa rửa lá, vừa nói.
Lá dong được phân loại theo chất lượng, kích cỡ và bó thành từng bó 100 lá.
Lá dong Tràng Cát được phân phối đến mọi miền đất nước.
Nói xong, các cô chú nông dân Tràng Cát lại tập trung vào công việc, người hái lá, người đếm lá, người rửa lá, phân loại lá. Tôi rời ngôi làng nhỏ nhưng vẫn cứ suy nghĩ về sự bền bỉ và sức sống của cây dong. Những chiếc lá dong xanh thẫm mang hương vị đất trời Tràng Cát, góp phần tạo nên hương sắc cho những chiếc bánh chưng trong mâm cỗ ngày Tết Việt Nam.
