Sài·gòn·eer

Back Đời Sống » Natural Selection » Cá Chuồn: Loài cá biết ‘bay’ và ước mơ vươn mình tới vùng trời rộng lớn

Cá Chuồn: Loài cá biết ‘bay’ và ước mơ vươn mình tới vùng trời rộng lớn

Trong suốt lịch sử tiến hóa của thế giới động vật, một số loài đã phát triển được khả năng bay cao và trở thành kẻ chinh phục bầu trời. Điều này diễn ra không chỉ một mà đến những bốn lần — lần lượt từ côn trùng, thằn lằn bay, đến chim chóc và loài dơi. Thế thì bạn tôi ơi, năm dài tháng rộng, sao bạn lại nghĩ rằng trái tim yêu thương của mình sẽ không bao giờ cất cánh lần nữa?

Tôi từng dùng luận điểm này để an ủi một người bạn vừa trải qua mối tình tan vỡ. Phép ẩn dụ của tôi tuy không giúp anh ấy hết buồn nhưng tôi vẫn cảm thấy nó khá sâu sắc. Tuy nhiên, lần ấy tôi đã không nhắc đến một loài cá biết bay. Nói chính xác thì cá vẫn không thể bay, nhưng có giống cá chuồn (tên khoa học là Exocoetidae) có một khả năng na ná như vậy.

Nói chính xác thì cá không thể bay.

Có khoảng 64 loài cá chuồn sinh sống ở mỗi đại dương trên thế giới. Nhờ có vây ngực phát triển, vây bụng lớn ở một số phân loài, cột sống cứng cáp, cùng chiếc đuôi có hình dạng độc đáo, cá chuồn có thể tăng tốc độ bơi để phóng mình lên mặt biển rồi lướt xa tới 200 mét trong hơn 40 giây. Khả năng này giúp cá chuồn thoát khỏi vòng vây của những kẻ săn mồi như cá heo, cá cờ và cá ngừ đang truy đuổi chúng bên dưới những con sóng. Khi ở trên không trung, “đôi cánh” cá chuồn bắt lấy ánh nắng mặt trời và tỏa sáng óng ánh, hình ảnh ấy khiến ta ngỡ như loài cá này đã hóa thân thành bươm bướm hay những cô tiên tí hon trong truyện cổ tích.

Quá trình tiến hóa của tự nhiên có thể được ví như một người thợ may tài ba, nhưng đôi khi người thợ ấy say rượu và đã may nên rất nhiều loài động vật kỳ dị: ví dụ như tôm súng bắn bong bóng nước nóng hổi, ếch sinh con bằng miệng cho đến cái cổ lạ đời của hươu cao cổ. Vì vậy, những con cá có thể "giả bay" cũng không phải là điều quá ngạc nhiên. Các nhà khoa học đã đặt ra giả thiết về quá trình tiến hóa của cá chuồn qua những thay đổi cơ thể chậm rãi mà hợp lý. Trước đây, chúng chỉ có thể thực hiện các bước nhảy nhỏ trên mặt biển để trốn thoát kẻ săn mồi, nhưng với ý chí sinh tồn, loài cá này đã dần dần phát triển khả năng bay lướt một quãng xa, nhờ đó chiến thắng chọn lọc tự nhiên và duy trì sự hiện diện của mình trên hành tinh này.

Tuy quá trình tiến hóa đã mang lại nhiều điều kỳ diệu về mặt sinh học, cú phóng mình lên không trung của cá chuồn khó có thể phát triển thành khả năng bay thực thụ. Cá chuồn không có phổi để "hít thở" không khí, cũng không thể ăn bất cứ ngoài gì ngoài các sinh vật phù du và động vật hải sinh tí hon khác. Và khi rời khỏi đại dương, chúng sẽ chịu sự săn lùng của những loài chim biển nhanh nhẹn hơn.

Dù thế, việc gọi cá chuồn là loài cá biết bay vẫn không có gì sai trái. Vì rốt cuộc thì lươn điện cũng không phải là lươn, gấu trúc đỏ cũng chẳng phải là gấu. Từ “bay” được đưa vào tên gọi của các loài sóc, vượn cáo, rắn và thằn lằn có khả năng lượn trên không một khoảng xa. Cá chuồn cũng giống như thế mà thôi.

Có rất nhiều nơi người ta không biết đến cá chuồn.

Tôi say mê cá chuồn không chỉ vì sự kỳ thú của một loài cá biết bay. Mà còn vì có rất nhiều nơi người ta không biết đến loài cá này, cũng như không phải quốc gia nào cũng biết đến đà điểu đầu mào, kỳ lân biển, kỳ giông Mexico, thú lông nhím echidna và chuột lang nước capybara.

Ở Barbados, cá chuồn là biểu tượng quốc gia, xuất hiện trên tiền mặt và hộ chiếu, là nguyên liệu của món ăn "quốc dân," và việc đánh bắt cá chuồn đóng góp một phần đáng kể vào nền kinh tế đất nước. Thậm chí, vì nguồn tài nguyên này mà Barbados đã nhiều lần vướng vào các tranh chấp quyền khai thác thủy hải sản với các nước láng giềng. Ngoài những lý do trên, sự tồn tại của cá chuồn còn nhắc nhớ chúng ta về sự kỳ diệu của tự nhiên và cảm giác vui thích khi khám phá thế giới bên ngoài xã hội loài người.

Hình ảnh loài cá biết bay hiếm gặp là thế, ấy vậy mà chúng ta lại có thể bắt gặp ở vùng biển Việt Nam. Ở miền trung, vào cuối mùa xuân, ngư dân thường đánh bắt các loài chuồn lộng, chuồn gành, chuồn khơi, chuồn cánh gián và chuồn cồ. Người ta giăng lưới trên mặt biển hoặc chong đèn trong ca nô để dụ cá nhảy vào. Mẻ cá sau đó được bán ở chợ địa phương và các vựa hải sản, rồi từ đó phân phối đến ngoại tỉnh, và thậm chí được rao bán trên các trang thương mại điện tử lớn như Tiki.

Cá chuồn chỉ bung vây ra khi bay lướt, nhưng khi nằm trong chiếc giỏ đan lát của người bán cá, vây của chúng khép lại và không dễ nhìn thấy, chưa kể là người ta thường cắt bỏ phần vây trước khi đem bán, nên nếu người mua chỉ nhìn thoáng qua sẽ khó nhận ra loài cá này. Và rất có thể chúng ta đã từng ăn món cá này qua những cách chế biến như nhồi nghệ chiên, om mít non và ớt xanh hay nướng tỏi. Ở miền Trung thậm chí còn có một câu hát phổ biến thông báo mùa đánh bắt cá chuồn: “Ai về nhắn với bạn nguồn / Mít non gửi xuống, cá chuồn gửi lên.”

Cá chuồn xuất hiện như loài chuồn chuồn kỳ diệu và biến mất như “bông tuyết tan vào mặt biển.”

Cá chuồn cũng từng đi vào thơ văn tiếng Anh. Vào năm 1917, nhà thơ người Mỹ Charles Wharton Stork đã viết bài thơ ‘An Ode to Flying Fish’ (Vịnh cá chuồn) để ngợi ca rằng loài cá này xuất hiện như loài chuồn chuồn kỳ diệu và biến mất như “bông tuyết tan vào mặt biển.” Chuyến bay của cá chuồn đẹp đẽ làm sao nhưng cũng ngắn ngủi biết nhường nào, chẳng mấy chốc chúng đã lao trở lại xuống biển sâu đầy nguy hiểm. Nhưng thay vì có cái nhìn bi quan về giây phút huy hoàng ấy, nhà thơ chiêm nghiệm rằng:

Nhưng vui làm sao! Khi coi thường cái chết,
Khi tận hưởng từng khoảnh khắc tỏa sáng dưới ánh mặt trời
Đắm mình trong sắc đẹp và tình yêu ngọt ngào,
Khi được hít thở không khí tốt lành — dù chỉ trong một hơi ngắn ngủi;
Khi vươn cao hơn,
Và khám phá một vùng trời mới;
Cứ thế bay lên, và lại bay lên nữa
Mặc cho số phận bi thương
Vẫn đuổi theo ta đến tận cùng:
Dù là cá, người, hay sinh vật nào khác
Có ái thoát khỏi lưỡi hái của thần chết bao giờ.

Đối với tác giả, khoảnh khắc chóng vánh của niềm hân hoan bất diệt ấy là nỗi ước ao của tất cả “thi nhân, thánh nhân và tình nhân” khi không thể thoát ly cái hữu hạn của đời người.

Luận điểm này khiến tôi nhớ lại cái lần tôi cố gắng an ủi người bạn đang thất tình. Có lẽ tôi đã nên kể về loài cá biết bay này, và giải thích rằng cá chuồn chỉ có thể bay một lát, nhưng sau khi lao xuống biển sâu lạnh giá và tàn nhẫn, chúng vẫn lấy lại sức, lấy lại động lực để một lần nữa phi thân vào ánh sáng mặt trời lung linh, để tận hưởng bầu không khí tự do và mát lành. Đây cũng là lời nhắc nhở rằng chúng ta luôn luôn có thể giải thoát bản thân khỏi tình huống hiện tại và khao khát những điều lớn lao hơn, dù cho đó chỉ là “một phút huy hoàng rồi chợt tắt.”

Đồ họa: Hannah Hoàng, Phan Nhi, và Hải Anh.
Animation: Phan Nhi.
Vẽ minh họa: Hải Anh.
Hình ảnh: Steve N.G. Howell, Ross Robertson, và Hiroya Minakuchi.

Bài viết liên quan

Paul Christiansen

in Natural Selection

Con cò: Biểu tượng của hồn quê Việt Nam

Đã bao giờ bạn tự hỏi Chim Lạc là loài chim gì chưa?

Paul Christiansen

in Natural Selection

Cầy mực: Loài động vật có nước tiểu thơm hệt bắp rang bơ

  Nước tiểu của chúng thơm mùi bắp rang bơ.  Để nói về cầy mực thì không thể không bắt đầu từ mùi hương nước tiểu đặc biệt của chúng. Nếu bạn đang lang thang trong rừng và bỗng thấ...

Paul Christiansen

in Natural Selection

Kiến Ba Khoang: Hiện thân của nỗi kinh hoàng và hình phạt tàn khốc từ Tạo hoá

Khắp người mọc lên nhiều nốt nhọt mưng mủ; rồi vỡ ra làm chảy mủ khiến da ngứa phát điên. Theo Kinh Thánh, ung nhọt là một trong mười tai ương mà Chúa giáng xuống đế chế Ai Cập để họ trả tự do cho các...

Paul Christiansen

in Natural Selection

Mèo: Tình cảm này khó nói

12 con giáp vốn là một nét tín ngưỡng quen thuộc trong các nền văn hoá Á Đông. Tuy nhiên, điều đặc biệt là chỉ có ở Việt Nam, người ta mới thấy sự xuất hiện của loài mèo thay cho loài thỏ ở vị trí thứ...

Paul Christiansen

in Natural Selection

Thạch sùng: Nàng thơ của mọi nhà

 

Paul Christiansen

in Natural Selection

Voi: Từ tượng binh thiện chiến tới nô dịch ngành du lịch

Việc sáng tạo nghệ thuật có nhất thiết phải phục vụ một mục đích nào không?

Đồng Sáng Tạo

in Giáo Dục

Các trường quốc tế tập trung hơn vào sức khỏe tinh thần của học sinh

Nếu học sinh không được chăm sóc về tinh thần và cảm xúc, các em sẽ khó phát huy hết tiềm năng trong cả việc học ở trường lẫn giao tiếp ngoài xã hội.

in Ăn & Uống

Saigon Café quốc tế hóa trải nghiệm buffet cho thực khách

Là một trong những nơi phục vụ buffet hải sản đẳng cấp nhất thành phố, nhà hàng Saigon Café tại Sheraton Saigon Hotel & Towers đang hướng đến mục tiêu nâng tầm danh tiếng của mình bằng cách mở rộng th...

in Resort

Vì sao Phú Quốc là điểm đến hàng đầu cho gia đình vào mùa Tết 2022

Không khó hiểu vì sao Phú Quốc, thành phố đảo đầu tiên của Việt Nam, là điểm đến yêu thích hàng đầu trong nước vào bất kể thời điểm nào trong năm: những triền biển hoang sơ ngập nắng, hải sản tươi sốn...

in Ăn & Uống

Thiết kế ‘nhìn yêu ngay’ của tặng phẩm đầu năm A Night On Earth: Khi một nét vẽ dụng công hơn ngàn lời chúc tụng

Gây ấn tượng thị giác mạnh mẽ với hai gam màu tương phản, thiết kế hộp quà A Night On Earth là sáng tạo của nhà minh họa-thiết kế Erica Dorn cho phiên bản whisky giới hạn vừa ra mắt dịp năm mới. Không...

in Resort

Đón một mùa Tết cổ truyền đầy mới mẻ tại Four Seasons The Nam Hai

Nói đến Tết là nói tới những phong tục cổ truyền đặc sắc. Phong vị xuân khó có thể trọn vẹn nếu bỏ qua cách “ăn Tết,” “lễ Tết,” và “chơi Tết” truyền thống, được hình thành và lưu giữ cả ngàn đời nay. ...

in Dịch Vụ

Với Homebase, mọi ước mơ sở hữu nhà chung cư, nhà đất hay đất nền đều nằm trong tầm tay

Ở Việt Nam, nhà đất luôn là một trong những lựa chọn đầu tư được quan tâm nhất, nhưng cũng là lựa chọn phức tạp và dễ gặp trở ngại nhất. Nhưng giờ đây, người mua nhà có thể giảm thiểu nhiều rủi ro và ...